وسىدان 12 جىل بۇرىن, ياعني, 2003 جىلدىڭ 23-24 قىركۇيەگىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلوردادا العاش رەت الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى وتكەن ەدى. بيىلعى جىلدىڭ 10-11 ماۋسىمى ارالىعىندا استانادا 5-ءشى مارتە وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى بەيبىتشىلىك پەن دامۋ جولىن ماقسات تۇتقان دىندەر ليدەرلەرى مەن ساياسي قايراتكەرلەردىڭ ۇنقاتىسۋىنا ارنالدى.
وكىنىشكە قاراي, بيىلعى جىلى وتكەن V سەزد عالامدىق دەڭگەيدەگى سىن-قاتەرلەر, الەم مەن تۇراقتىلىققا قاۋىپ توندىرەتىن تەكە-تىرەستەر, ۇرىس-جانجالدار مەن ءتۇرلى سيپاتتاعى سوعىستار, جاڭادان پايدا بولىپ جاتقان كەلەڭسىزدىكتەر مەن وڭىرلىك قاراما-قايشىلىقتار جاعدايىنا تاپ كەلدى. بۇلارعا دۇنيەجۇزىنىڭ ءارتۇرلى قيىرىندا وزدەرىنىڭ بەلسەندىلىكتەرىن كورسەتىپ جۇرگەن راديكالدى اعىمداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن دە قوسۋىمىز كەرەك.
مىنە, سوندىقتان, قازىرگى تاڭدا كۇن تارتىبىندە بەيبىتشىلىك پەن بەيبىت الەم ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇر. سەبەبى, وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ باعىتىندا ءوزارا ىقپالداستىقتى جانداندىرعاندا عانا, سونداي-اق, ادامزات ورتاق ماقسات جولىندا كۇش بىرىكتىرگەندە عانا الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا قول جەتكىزۋگە بولادى. ال مۇنداي ۇدەرىس كەزىندە ۇنقاتىسۋعا نەگىزدەلگەن پىكىرتالاستىڭ ماڭىزى ايرىقشا. سوندىقتان, بيىلعى جىلعى رۋحاني فورۋمنىڭ باستى ماقساتى ۇنقاتىسۋدى جانداندىرۋ بولدى. ماسەلەن, بۇل سەزدە پىكىرتالاستار تاجىريبەلىك سيپاتقا قۇرىلدى. استانا دىنارالىق فورۋمىنىڭ بولاشاعى دا, مىنە, وسىدان كورىنەدى.
بۇل رەتتە مىنا جايتقا ايرىقشا ءمان بەرۋ كەرەك. ول – V سەزگە قاتىسقان بارلىق ءدىن وكىلىنىڭ قازىرگى تاڭداعى كەلەڭسىزدىكتەر مەن تۇيتكىلدەرگە دەر كەزىندە ۇنقاتۋلارىنىڭ الەمدىك اۋقىمدا انىق جانە مىعىم بولىپ شىعۋى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ V سەزىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – ءبىر جاعىنان ۇنقاتىسۋ الاڭىن كەڭەيتىپ قانا قويماي, ونىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە ىقپال ەتۋ, سەزگە قاتىسۋشىلار اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى ارتتىرۋ, رۋحاني جانە ساياسي ليدەرلەردىڭ ىقپالداستىعىن جانداندىرۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان, جاڭا مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ وزەكتى دە تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا سەپتەسۋ.
ماسەلەن, بيىلعى سەزدىڭ ءبىرىنشى سەكتسيالىق وتىرىسىنىڭ تاقىرىبى «ءدىني جانە ساياسي ليدەرلەر: ادامزات الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك» دەپ اتالدى. ادامزاتتىڭ تاريحي دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە ءدىني جانە ساياسي كوشباسشىلاردىڭ ءرولى ايرىقشا ماڭىزعا يە بولىپ تۇر. سەبەبى, ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىندا جەتەكشى الەمدىك دەراجاۆالاردىڭ ءدىني ليدەرلەرى مەن ساياسي قايراتكەرلەرى ەكسترەميستىك, راديكالدىق جانە سەپاراتيستىك كۇشتەرگە قارسى جۇدىرىقتاي جۇمىلۋ قاعيداسىن ۇستانۋعا شاقىرىلىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتەر مەن قوعامداردىڭ تەرريتوريالىق بىرتۇتاستىعىنا جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرمەۋى ءۇشىن اۋاداي قاجەت. دەمەك, ءدىني وكىلدەر مەن ساياساتكەرلەردىڭ جۇرگىزەتىن جۇمىستارى قازىرگى زامان ليدەرلەرىنىڭ باستى جاۋاپكەرشىلىگىنە اينالۋى ءتيىس.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ V سەزىنىڭ ەكىنشى سەكتسياسىنىڭ تاقىرىبى – «ءدىننىڭ جاستارعا اسەر-ىقپالى: ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى». ارينە, جاستاردىڭ ءرولى سەزدە العاش رەت كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءىىى سەزىندە جاستاردى سەزد جۇمىسىنا تارتۋ تۋرالى يدەيا كوتەرىلگەن بولاتىن. ال ءىV سەزدىڭ ءتورتىنشى سەكتسياسى «ءدىن جانە جاستار» دەگەن تاقىرىپقا ارنالعان ەدى. بۇدان نەنى اڭعارۋعا بولادى؟ بۇدان جاستاردىڭ قوعامداعى ايرىقشا كاتەگوريا ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان, بۇگىنگى جاڭا زامان ولار ءۇشىن مادەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ الاڭىنا اينالۋدا. بۇل جەردە جاستار وزدەرىنىڭ تۇلعالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتىپ قانا قويماي, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ۇيرەنەدى, ءوز-ءوزىن اناعۇرلىم تانۋعا جانە تۇسىنۋگە ۇمتىلادى.
جاھاندانۋ جاعدايىنداعى زاماندا, مادەنيەتتەر ارالاسقان جانە بۇرىنعى كەزەڭمەن بايلانىس ۇزىلگەن شاقتا, وسىعان بايلانىستى جاڭا جانە تۇسىنىكسىز قۇبىلىستار پايدا بولعان كەزدە «بوتەننىڭ» مادەنەتى مەن سالت-داستۇرىنە توزىمدىلىكپەن جانە قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇيرەنۋدە تاجىريبەلىك تۇرعىدا ءتالىم-تاربيە ماسەلەسىن جەتىلدىرۋ الدىڭعى قاتارعا شىعادى. بۇل ورايدا, جاستارعا قازىرگى زاماندا ءوز جولىن دۇرىس تاڭداۋ, ناقتى باعىتتى ىزدەۋ جاڭا يدەيالار مەن يدەالداردى تابۋ ءۇشىن ايرىقشا قاجەت.
بۇل ورايدا, قوعام ءۇشىن ءدىني جانە رۋحاني «كيىمدەرمەن» ءبۇركەمەلەنگەن حالىقارالىق ەكسترەميزم مەن تەرروريزم ماسەلەسى كۇردەلى بولىپ تۇر. ەكسترەميستىك ۇيىمداردىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – وزدەرىنىڭ قاتارلارىنا جاستاردى اناعۇرلىم كوبىرەك تارتۋ. سەبەبى, جاستار ءوزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك جانە پسيحولوگيالىق مىنەز-ق ۇلىقتارىنا جانە اينالادا بولىپ جاتقان جاعدايلاردى تەرەڭ قابىلدايتىن كوزقاراستارىنا سايكەس, راديكالدىق جانە ەلىكتەگىش كوزقاراستار مەن سەنىمدەر اناعۇرلىم كوپ قالىپتاساتىن ورتاعا جاتادى.
قازىرگى تاڭدا ەكسترەميزم مەن تەرروريزم يدەولوگياسىنىڭ تارالۋىنا دەر كەزىندە قارسى تۇرۋ وتە ماڭىزدى. ال ونى ءداستۇرلى ءدىني ينستيتۋتتاردىڭ كومەگىمەن, ولاردىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگى مەن كۇش بىرىكتىرۋىنىڭ, ءوزارا ىقپالداسۋىنىڭ ارقاسىندا جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەت. بۇعان قوسا, قانداي دا ءبىر سەنىم-نانىمعا توزىمدىلىكپەن قاراۋ, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمگە دەگەن تولەرانتتىلىققا قاتىستى حالىقارالىق جوبالاردى جەتىلدىرۋ دە ايرىقشا مانگە يە. سونداي-اق, ەكسترەميستىك ساياساتقا قارسى مازمۇنعا يە ءدىني باعىتتاعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, ەكسترەميستىك, راديكالدىق جانە كسەنوفوبيالىق كوڭىل-كۇيگە قارسى ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە تۇرعىندار اراسىندا ءدىني ناسيحاتتىڭ دەڭگەيىن بەلسەندى ءتۇردە كوتەرۋدىڭ دە ماڭىزى وراسان.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا عانا, ءدىننىڭ ءرولى ادامزاتتىڭ رۋحاني بايلىعى رەتىندە وزەكتىلەنە تۇسەدى. سەبەبى, ول قاي كەزدە دە ادامزات قوعامىنىڭ, ونىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ جانە الەمدى قابىلداۋىنىڭ اجىراماس ءبولشەگى بولىپ كەلگەن. قازىرگى زاماندا دا ءدىن ادامزاتتىڭ مادەني جانە رۋحاني بولشەگى رەتىندە قاراستىرىلادى. سوندىقتان, بۇل تاقىرىپ جاستاردىڭ ۇلكەن ءمۇمكىندىگىن ەسكەرگەندىكتەن دە تەرەڭنەن جانە جان-جاقتى تالقىلاندى.
سەزدىڭ ءۇشىنشى سەكتسياسىنىڭ تاقىرىبى – «ءدىن جانە ساياسات: جاڭا ۇردىستەر مەن پەرسپەكتيۆالار». بۇل تاقىرىپ جاڭا زامانعا سايكەس, ۇلكەن ماڭىزعا يە بولىپ وتىرعان ءدىن جانە ساياساتتىڭ ءوزارا بايلانىسىنا ارنالدى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, بۇل جاھاندانۋ كەزەڭىندەگى ساياساتتىڭ دامۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جانە ءدىننىڭ رولىنە بايلانىستى تۋىنداعان-تىن.
مەملەكەتتەر مەن قوعامداردىڭ دامۋىنداعى وزەكتى ءماسەلەلەر ءدىننىڭ الار ورنى مەن رولىنە, ونىڭ مەملەكەتپەن اراقاتىناسىنداعى وزگەرىسىنە ايرىقشا اسەر ەتەدى. ءدىن مەن ساياساتتىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىندەگى جاڭا ۇردىستەر مەن پەرسپەكتيۆالار جاڭا زامان العا تارتقان قاۋىپ-قاتەرلەرگە دە بايلانىستى. بۇل ءوز كەزەگىندە ساياساتكەرلەر مەن ءدىن وكىلدەرىنەن جاۋاپكەرشىلىكتى, ءبىر جەرگە جۇمىلۋدى, ءوزارا تۇسىنىستىكتى, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ارەكەت ەتەتىن ءتيىمدى تەتىكتەردى ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, الەمدە بەيبىتشىلىك ورناۋى ءۇشىن قاجەت.
سەزدىڭ سوڭعى سەكتسياسى «بەيبىتشىلىك, قاۋىپسىزدىك جانە ۇيلەسىمدىلىك ءۇشىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءوزارا قۇرمەت پەن تۇسىنىستىك نەگىزىندەگى ۇنقاتىسۋى» دەگەن تاقىرىپقا ارنالدى. بۇل – دىنارالىق ۇنقاتىسۋ اتالعان سەزدىڭ باستى قاعيداسى دەگەن ءسوز. 2006 جىلى وتكەن ءىى سەزدە دىنارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ 9 قاعيداسى قابىلداندى. ونداعى 7-ءشى قاعيدا, ياعني تولەرانتتىلىق اۋانىنداعى ۇنقاتىسۋ – بارلىق ادامدار ءبىر عانا عالامشاردى مەكەندەگەن دەگەنگە نەگىزدەلگەن. ال بۇل ورتاق قۇندىلىقتاردى, ماسەلەن, ءومىردىڭ قۇندىلىعىن, ادامزاتتىق قادىر-قاسيەتتى, بىرتۇتاستىقتى مەڭزەيدى.
دەمەك, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ V سەزىنىڭ تاقىرىبى ورتاق ماقساتقا – بۇكىل الەمدە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ جولىندا وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋدى جانداندىرۋعا باعىتتالدى دەپ فورۋمنان كەيىن نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
جانار قاسىموۆا,
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنە قاراستى مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى ىنتىماقتاستىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى.