كەن مەتاللۋرگياسى كەشەنىنىڭ كەلەشەگى كەمەل

كەشە استانادا VI حالىقارالىق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كونگرەسى ءوز جۇمىسىن باستادى. وعان الىس-جاقىن 18 شەتەلدەن 650-گە تارتا دەلەگات قاتىسۋدا. كونگرەسكە پرەمەر-مي­نيس­تردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ب.ساعىنتاەۆ قا­زاق­ستاننىڭ تاۋ-كەن مەتاللۋر­گيا سالاسىنداعى بۇگىنگى احۋا­لىنا توقتالدى. ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر ەلىمىزدىڭ تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ بىرنەشە باسىم باعىتى ەلباسىنىڭ قازاق­ستاندا بەس ينستيتۋتتىق رەفور­ما ءۇشىن بەلگىلەگەن «100 ناق­تى قادامىن» جۇزەگە اسىرۋ­عا سايكەس ەكەندىگىن ايتىپ ءوت­تى. «قازاقستاندىق مەتالل برەند­تەرiن دامىتۋعا كەلەتiن بولساق, بiز قازاقستان تيتانىنىڭ الەمدiك سەگمەنتتەگi ۇلەسiن 11 پايىزدان 20 پايىزعا دەيiن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. بۇدان وزگە, سالادا پايدالى قازبالار قور­­لارى بويىنشا ەسەپتىلىك ستان­دارت­تاردىڭ حالىقارالىق جۇيە­سىن ەنگىزۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق, ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشiن تاۋ-كەن سالاسىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىن بەرۋدi جەڭiلدەتۋ كوزدەلۋدە. «ول باتىس اۆستراليانىڭ ءتا­جi­ريبەسiنەن الىنادى. وندا «بiرiنشi كەلدiڭ, بiرiنشi الدىڭ» دەگەن قاعيدا قولدانىلادى. ول ءۇشiن «جەر قويناۋى تۋرا­لى» كودەكس جاساقتالۋدا», دەپ اتاپ ءوتتi ب.ساعىنتاەۆ. قا­زاقستاننىڭ تاۋ-كەن كەشەنiن دامىتۋ ماقساتىندا وسى سالاعا ترانسۇلتتىق كومپانيا­لاردى تارتۋ كوزدەلگەن. قازiردiڭ وزiندە «Glencore», «ارسەللور», «POSCA», «ەۋرازحولدينگ» سىندى iرi كومپانيالار جۇمىس iستەپ جاتىر. وسى باعىتتاعى جۇمىس كۇشەيتىلە بەرمەك. تاۋ-كەن سالاسى قازاقستان ءىجو-نiڭ ۇشتەن بiرiن قۇ­راي­دى. شامامەن 19 پايىزىن قام­تا­ماسىز ەتەدi. بۇل سالادا 300 مىڭعا تارتا ادام جۇ­مىس iستەيدi. مەتالل نارى­عىن­داعى باعالاردىڭ قۇلدى­راۋىنا, ەكسپورتتىق كورسەت­كiشتەر تومەندەگەنiنە جانە ۆاليۋتالاردىڭ اۋىتقۋىنا قاراماستان, قازاقستان تاۋ-كەن كەشەنiنiڭ باسەكەگە قابiلەتتiلiگiن ساقتاپ قالاتىن شارالاردى قولعا الۋدا. بiزدە 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلi يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بار. ونىڭ ارقاسىندا تاۋ-كەن سالاسىندا 2,5 ملرد. دوللارعا جاڭادان 60 كاسiپورىن iسكە قوسىلدى. شامامەن 16 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ال 2015 جىلى تاۋ-كەن سالاسىندا 6 جوبا iسكە قوسىلماق. ب.ساعىنتاەۆتىڭ سوزiنە قاراعاندا, تاۋ-كەن سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان شارالار ءارى قاراي دا جالعاسا بەرمەك. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلi ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن قابىلدادى. وندا قارا مەتالعا باسىمدىق بەرىلگەن. ەڭ باستى ماسەلە, قولدا بار كاسiپورىنداردىڭ قۋاتىن ارت­تىرۋ, جاڭا وندiرiستەردi اشۋ, ەڭبەك ونiمدiلiگiن كوبەيتۋ, ين­فرا­­قۇ­رىلىمدى قامتاماسىز ەتۋ, ين­ۆەس­تيتسيالىق جوبالارعا قاجەت­تi ينفراقۇرىلىمداردى دامى­تۋ, ەكسپورت پەن iشكi نارىق­تاعى سۇرا­نىستى ارتتىرۋ. ول ءۇشiن بiز ءار­دايىم ينۆەستيتسيا­لىق تارتىم­دى­لىقتى كۇشەيتۋدi جال­عاس­تىرىپ كەلەمiز. ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشiن زاڭ جاعىنان ىنتالان­دىرۋ شارالارى جاسالدى. ين­ۆەس­تيتسيا­لىق شارتتار جەڭiلدەتiلدi, ين­ۆەس­تي­تسيالىق جەڭiلدiكتەر قا­راس­تىرىلدى. «قولعا الىنعان شارالاردىڭ ارقاسىندا بيىلعى جىلى 5 اي­دىڭ iشiندە بىلتىرعى جىلدىڭ ءساي­كەس كەزەڭiمەن سالىستىرعاندا, مەتالل قازباسى 63 پايىزعا, مەتال­لۋرگيالىق ونiمدەردi شىعارۋ كولەمi 15,6 پايىزعا ارتتى», دەپ اتاپ ءوتتi بiرiنشi ۆيتسە-پرەمەر. وتكەن جىلدىڭ قورىتىن­دى­لارىنا سۇيەنسەك, ونەركاسىپتىك ءوندى­رىستىڭ جالپى قۇرىلىمىنداعى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى سالاسىنىڭ ۇلەسى 18 پايىزدى قۇرا­دى. 2014 جىلعى قاڭتار-جەلتوق­سان ايلارى ارالىعىندا قولدانىس­تاعى باعالار جاعدايىندا مەتالل كەندەرىن ءوندىرۋ كولەمى 882,3 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان, مۇندا­عى تەمىر كەنىن ءوندىرۋ كولەمى – 223,3 ملرد. تەڭگە. ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالل كەن­دەرىن ءوندىرۋ كولەمى – 658,9 ملرد. تەڭگە, مە­تاللۋرگيا ونەركا­سىبىندەگى ءوندى­رۋ كولەمى 1 915,2 ملرد. تەڭگە بولىپ وتىر. يندۋستريالاندىرۋ كارتا­سى­­نىڭ جوبالارى شەڭبەرىندە بۇرىن قازاقستاندا ءوندىرىلىپ كور­مە­گەن وندىرىستەر يگەرىلدى. بۇل رەتتە «قازەنەرگوكابەل» اق-تا­عى ءاليۋمينيلى سوزبا سىم, «قاز­تەرم» جشس-دەگى بولاتتان جاسال­عان پانەلدىك رادياتورلار, «SARECO» بك» جشس-دەگى جەردە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ ۇجىمدىق كونتسەنتراتى, «وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى» اق-تاعى تيتان قۇيمالارى مەن سليابتارى, «KSP Steel» جشس-دەگى جىكسىز قۇبىرلاردى مىسالعا كەلتىرە الامىز. اتالعان جوبالار بازالىق مەتالدارعا شىعۋ جانە بالقىتۋ دەڭگەيى ودان دا جوعارى ونىمدەرىن ءوندىرۋ بويىنشا مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ كورسەتكىشتەرى بولىپ تابىلادى. كونگرەستىڭ كەشەگى كۇنگى جۇمىسىنا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى البەرت راۋ, گەو­لوگيا جانە جەر قويناۋىن پاي­دالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بازار­باي نۇراباەۆ, سونداي-اق, ۇلت­تىق كومپانيالاردىڭ, ءىرى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا, سەرۆيستىك كومپا­نيالار مەن حالىقارالىق اگەنت­تىكتەردىڭ باسشىلارى, اۆستراليا, اۋعانستان, ۇلى­بري­تانيا, كانادا, قىتاي, قىرعىزستان, تۇركيا, فرانتسيادان كەلگەن عىلىم جانە بيزنەس ماماندارى دا قاتىسىپ بايانداما جاسادى. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مي­نيسترلىگى گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بازارباي نۇراباەۆ سەسسيادا سويلەگەن سوزىندە بارلاۋ قۇقىعىن الۋعا جەڭىلدەتىلگەن ءادىستى ەنگىزۋ قازاقستاندا شاعىن يۋنيورلىق كومپانيالار نارىعىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, اتالعان ءتارتىپ ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىز­مەت سۋبەكتىلەرىنە دە تاراي­دى. ولار جەر قويناۋىنداعى كەن­گە قازاقستاندا جاڭا تەحنو­لو­­گيا­لاردى الماستىرۋعا نيەتتى. بارلاۋ قۇقىعىن الۋعا جەڭىلدە­تىل­گەن ءادىس ينۆەستورلار ءۇشىن كەلەسى باسىمدىقتاردى قامتيدى. ولار: بارلاۋ شارالارىنا جىلدام قول جەتكىزۋ; يۋنيورلىق كومپانيا­لاردىڭ باسەكەلەس نارىعىنىڭ پايدا بولۋى; ينجينيرينگتىك جانە سەرۆيستىك قىزمەت نارىعىنىڭ ەسەلەپ ارتۋى. اتاپ ايتقاندا, جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋ سالاسىندا زاڭ­نامانىڭ نەگىزگى وزگەرىسى جەر قوي­ناۋى تۋرالى كودەكستە قامتىلۋدا. ايتا كەتەيىك, كونگرەستىڭ كەشەگى سەسسيالارىندا «جەر قويناۋى مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكس تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى كەڭىنەن ءسوز بولدى. وعان ەنگىزىلەتىن ۇسىنىستار پىسىقتالىپ, تالقىلاندى. سەبەبى قازاقستاندا بارلاۋ شارالارىنا جەڭىلدەتىلگەن قۇقىقتى بەرۋ ءتارتىبى اۆستراليا تاجىريبەسى بويىنشا ىسكە اسىرىلماق. ال اۆستراليالىق ادىسكە تولىعىمەن كوشۋ «جەر قويناۋى مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكس تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى قابىلدانعاننان كەيىن مۇمكىن بولماق. ەكى كۇنگە جوسپارلانعان شارادا گەولوگتار, كەنشىلەر مەن مەتاللۋرگتەر تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ ونەركاسىپتىك ساياساتىن, ونىڭ ىشىندە, قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ شيكىزات بازاسىن دامىتۋ, قازاقستاننىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن كەڭەيتۋ, كو­مىر ونەركاسىبىن, التىن ءوندىرۋ سالا­سىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن تالقى­لاپ جاتىر. سونداي-اق, وسى كون­گرەسس اياسىندا «Astana Mining & Metallurgy 2015» كورمەسى ۇيىمداس­تىرىلدى. مەتاللۋرگتەردىڭ بيىلعى كون­گرە­سىنىڭ باس تاقىرىبى «تمك ونەركاسىپتىك ساياساتى: ينۆەس­تي­تسيالار, جاڭعىرتۋ, ءوندىرىس» دەپ اتالدى. كونگرەستىڭ ۇيىمداس­تىرۋشىلارى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى, Iteca قازاقستاندىق كورمە كومپانياسى جانە ونىڭ حا­لىقارالىق سەرىكتەسى – ITE Group Plc ( ۇلىبريتانيا). بيىلعى جىل­دىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى كونگرەسس اياسىندا العاشقى رەت B2B جانە G2B پىشىمىندە بيزنەس-كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلماق. ول كونگرەس­تىڭ ەكىنشى كۇنىنە, ياعني 18 ماۋ­سىمعا جوسپارلانعان. بۇل تاۋ-كەن جانە مەتاللۋرگيا سالاسى­نىڭ كوشباسشىلارى بولىپ سانا­لاتىن «قازمىرىش», «KAZ Mi­nerals», «قازاقمىس», «ەۋرا­زيالىق توپ», «تاۋ-كەن سامۇ­رىق», «قازگەولوگيا» كومپانيالارىمەن ءتيىمدى جەكە كەلىسسوز جۇرگىزۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگى دەيدى ۇيىمداستىرۋشىلار. فورۋمنىڭ پلەنارلىق سەسسيالارىندا «قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ كومىر ونەركاسىبىنىڭ دامۋ كەلەشەگى», «التىن ءوندىرۋ سالاسىن دامىتۋ, اففيناجدىق كاسىپ­ورىندارعا جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, سونداي-اق, قۇرامىنا اسىل مەتالدار كىرەتىن قازاقستاندىق شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋگە كۇش سالۋ», «ەنەرگيا تيىمدىلىگى – تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە مەتاللۋرگيا سالا­سىنىڭ دامۋ فاكتورى», «تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى ءۇشىن كادرلار» دەگەن تاقىرىپتاردى قامتىپ, ماماندار ءوزارا پىكىر الماستى. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات, «ەگەمەن قازاقستان».