فرانتسۋز دراماتۋرگياسى كلاسسيكالىق تۋىندىلارىنىڭ بىرى بولىپ تابىلاتىن «يسپان دۆوريانى» پەساسى قازاق ساحناسىنىڭ تورىنە جول تارتتى. ونى «دون سەزار دە بازان» دەگەن اتپەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەميالىق دراما تەاترى ساحناسىنا قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, بەلگىلى رەجيسسەر اۋباكىر راحيموۆ قويدى.
تەاتر ءۇشىن پرەمەرا – قاشاندا ۇلكەن جاڭالىق. ەگەر ول كلاسسيكالىق شىعارما بولسا, جاڭالىق قۇبىلىسقا اينالىپ كەتەدى. جالپى, فرانتسۋزدىڭ قاي زامانداعى كلاسسيكاسى بولماسىن, ءبىزدىڭ ساحنالارىمىز ءۇشىن ءجيى قوناق بولىپ جۇرگەن جوق. ال XIX عاسىردان بەرى تۇعىردان تۇسپەي كەلە جاتقان بۇل تۋىندىنىڭ مىناداي تاريحى بار. الدىمەن فرانتسۋزدىڭ اتاقتى جازۋشى-دراماتۋرگى ۆيكتور گيۋگو «ريۋي بلاز» دەگەن پەسا جازىپ شىعادى. بۇل شىعارما ساحناعا قويىلعان كۇنىنەن كورەرمەننىڭ زور قوشەمەتىنە بولەنەدى. ءبىر قىزىعى, وندا ەكىنشى پلانداعى كەيىپكەر سانالعان سەزار دە بازاننىڭ وبرازى دا وتە كورنەكتى شىعادى. سوندىقتان باس قاھارمان – ريۋي بلازدى سومداعان بەلگىلى اكتەر فرەدەريك لەمەتردىڭ ەندىگى ىقىلاسى وسى ەكىنشى گەرويدى بەينەلەۋگە اۋا بەرەدى.
مۇنى بايقاپ قالعان فرانتسۋزدىڭ باسقا دراماتۋرگتەرى فيليپپ-فرانسۋا ديۋمانۋار مەن ادولف-فيليپپ د`ەننەري اۆتورىڭ رۇقساتىمەن تاپ وسى سەزار دە بازاندى باس كەيىپكەر ەتىپ الاتىن جاڭا پەسا جازباقشى بولادى. اتالمىش دراما 1843 جىلى «يسپان دۆوريانى» دەگەن اتاۋمەن جازىلىپ بىتەدى. ول كەلەسى جىلى ساحناعا جول تارتادى. سپەكتاكل بىردەن كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالىپ كەتەدى. ول كوپ ۇزاماي شەت ەلدەر ساحنالارىنا شىعا باستايدى. سونداي دۇمپۋمەن رەسەيگە جەتكەن شىعارما 1856 جىلى ماسكەۋدەگى كىشى تەاتردا قويىلادى. ونىڭ «دون سەزار دە بازان» دەگەن اتپەن بەرىلگەن ورىسشا نۇسقاسىنىڭ العىسوزىن جازۋشى ماكسيم گوركي جازادى. پەسا بۇدان كەيىن دە رەسەي تەاترلارىندا بىرنەشە رەت قويىلادى. ولاردىڭ اراسىندا «سىعان گرافينياسى» دەگەن اتاۋمەن ساحنالانعاندارى دا بار. بۇدان بولەك, ورىس كينورەجيسسەرلەرى اتالمىش پەسا بويىنشا ەكى رەت كارتينا تۇسىرەدى. بۇلاردىڭ ءبارى دە كەزىندە ۇلكەن تابىستارعا يە بولدى. سويتكەن تۋىندى, مىنە, ارادا ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت وتكەندە, ءبىزدىڭ ساحنامىزعا كەلىپ وتىر.
پەسانى قازاقشاعا اۋدارىپ, ونى ءوزى ساحنالاعان رەجيسسەر اۋباكىر راحيموۆ وسىعان وراي بىزگە تۋىندىنىڭ مۇندا جەتۋىنىڭ سىرىن دا ايتىپ بەردى. كەزىندە گيتيس-ءتى وقىپ, بىتىرگەن ابەكەڭنىڭ ايتۋىنشا, وقۋ ورنىنىڭ كىتاپحاناسىندا اتالمىش پەسا ەنگەن جالعىز عانا جيناق بولعان. ونى ستۋدەنتتەر وقۋ زالىندا كەزەككە تۇرىپ الىپ, وقىپ شىعادى ەكەن. تۋىندىنى وسىلاي جاتا-جاستانا وقىپ جۇرگەنىندە وعان قاتتى قىزىعىپ, كەيىن قازاق ساحناسىنا دا شىعارۋدى ارمانداعان بولاشاق رەجيسسەر ونى قولما-قول كوشىرىپ الادى. ەلگە كەلگەسىن, اسىقپاي اۋدارادى. كەيىن بىتكەن قولجازباسىن تەاتردىڭ ادەبي ءبولىمىن باسقاراتىن بەلگىلى قالامگەر اسقار سۇلەيمەنوۆكە كورسەتەدى. ال اسەكەڭ تارجىماعا جوعارى باعا بەرىپتى. بىراق تۋىندىنى بىردەن ساحناعا الىپ شىعۋدىڭ ورايى كەلە قويمايدى.
باعى وسىلاي اشىلعان قويىلىمدى كورەرمەن جىلى قابىلدادى. ول رەجيسسەردىڭ وزىندىك يمپروۆيزتسيالىق جاڭالىعى – يتالياننىڭ دەل ارتە كومەدياسىنىڭ كەيىپكەرلەرى – ترۋففالدينو مەن ارلەكيننىڭ ويىن جەلىسىن العا جەتەلەۋىمەن باستالدى. بۇلار بۇدان كەيىن دە جۇرت الدىنا ارادىك شىعىپ تۇرادى. ءسويتىپ, پەسادا مۇلدەم جوق گەرويلاردى ساحناعا شىعارۋ ارقىلى «تەاتر ىشىندە تەاتر» ءتاسىلىن قولدانىپ, ونداعى وقيعالاردىڭ ءمانىن اشا تۇسپەك بولادى.
سپەكتاكلدىڭ وقيعاسى ءبىزدى XVII عاسىرداعى يسپانياعا الىپ بارادى. كورولدىڭ ءبىرىنشى ءمينيسترى دون حوسە كورولەۆا مارياعا سىرتتاي قاتتى عاشىق بولادى. بىراق عاشىعىنان ءوزى كۇتكەن جىلى شىرايدى الا الماعاسىن, ول كورول كارل ەكىنشى مەن كورولەۆانىڭ اراسىنا وت سالماققا شىنداپ كىرىسەدى. ءبىر جولى كورولدىڭ كوشەدە ءان سالىپ, بي بيلەپ جۇرگەن سۇلۋ سىعان قىزى ماريتاناعا ىنتىق بولىپ قالعانىن سەزىپ قويعان ول كەگىن وسى جەلى ارقىلى قايتارۋعا بەل بايلايدى.
بۇل كەزدە اكەدەن قالعان بار بايلىعىن شاشىپ-توگىپ, تاقىرعا وتىرىپ قالعان سەرى اقىن دون سەزار دە ءىستى بولىپ, ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ جاتادى. دون حوسە ولەر الدىندا بۇعان كىشكەنتاي نارسەگە سەپتىگىن تيگىزۋدى – ءبىر بەيتانىس قىزبەن جالعان نەكەگە تۇرىپ, ونىڭ دۆوريان تيتۋلىن الۋىنا كومەكتەسۋدى وتىنەدى. ال قالىڭدىعى سىعان قىزى ماريتانا بولىپ شىعادى. پيعىلى ارام ءبىرىنشى ءمينيستردىڭ مۇنداعى ويى كوشەدە جۇرگەن تەكسىز قىزدى گرافينيا رەتىندە كورولمەن تانىستىرىپ, ولاردىڭ قىزىعىنا باتۋ بولادى. بىراق, قىرسىق شالعاندا, وتتاي لاۋلاعان اساۋ قىز ءبىر كورگەندە-اق دون سەزاردىڭ ءوزىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ الادى. اقىرىندا جولى بولعىش جىگىتتى دوستارى تۋرا كەلگەن اجالدان قۇتقارادى. ولار ۇكىمدى ورىندايتىن ساربازداردى مىلتىقتارىن قۇر دارىمەن وقتاۋعا كوندىرەدى. وسىلاي عايىپتان تايىپ امان قالعان سەرى جىگىت ۇيىنە كەلگەندە «ايەلىمەن» كەزدەسۋگە كەلىپ تۇرعان كورولدى كورەدى. بۇل جەرگە جاسىرىن اتپەن كەلگەن كورول ءىستىڭ ءمانىن بىلگەسىن, زىتىپ تۇرادى.
سوڭىنان دون حوسەنىڭ جاعدايدى تۇزەتىپ, كورول مەن سىعان قىزىنىڭ قايتا كەزدەسۋلەرىن ۇيىمداستىرماق بولعان ارەكەتىنەن تۇك شىقپايدى. مۇنى ءبارىن سەزىپ قالعان دون سەزار ارانداتۋشى ءبىرىنشى ءمينيستردى ءولتىرىپ, ءوزىنىڭ زاڭدى جۇبايىمەن قوسىلادى. ال مونارح ءوزىنىڭ ماسقاراسىن شىعارماعانىنا رازىلىق رەتىندە دون سەزارعا ۆالەنسيانىڭ گۋبەرناتورى بولۋدى ۇسىنادى. بىراق ءوزىنىڭ كوڭىلىندەگىدەي جار تاۋىپ, باقىتتان باسى اينالىپ جۇرگەن سەرى جىگىت بايلىق پەن داڭقتان باس تارتىپ, سۇيگەنىمەن قالا بەرگەندى ءجون سانايدى. كەيىپكەرلەردىڭ اراسىندا ءوربيتىن وسىنداي نەبىر شيەلەنىستى وقيعالارعا تولى قويىلىمداعى جەلىلەر ءوز كورەرمەنىن استە بەي-جاي قالدىرا قويمايدى.
سپەكتاكلدىڭ يدەياسى ايتار ويى ماحابباتقا ادالدىق, سۇيىسپەنشىلىك تاقىرىبى, «ماحاببات» اتتى ۇلى سەزىمنىڭ دارەجە تاڭدامايتىنىن اڭعارتۋ بولىپ تابىلادى. مۇنى رەجيسسەر فرانتسۋزداردىڭ «پروبلەماسىز كومەديا» دەگەن ۇعىمى اۋانىندا جەتكىزۋگە ۇمتىلادى. ونداي كومەديالاردىڭ ءادىبى نەگىزىنەن استارلى دۇنيەلەرمەن ورىلەدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان سپەكتاكلدە بۇل ءادىس تە بار. جالپى, اۋباكىر راحيموۆ – وتە ءبىلىمدى, ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندەگى رەجيسسەر. ونىڭ ساحنانى كوركەمدەۋگە دەگەن تالعامپازدىعى قويىلىمنىڭ ستسەنوگرافياسىنان دا كورىنىپ تۇردى. سول سياقتى سپەكتاكلدى قويۋ بارىسىندا شىعارماشىلىق توپتاعى سۋرەتشىگە, ساحنا سايىسىن دايىنداۋشىعا تالاپ قويا بىلەتىنى انىق اڭعارىلدى. ونىڭ ستسەنوگرافيادا يتالياننىڭ دەل ارتە كومەديالارىنىڭ ماسكالارى ارقىلى جاساعان كورىنىستەرى شىنىندا دا وقيعا جەلىسىن اشا تۇسەتىن ۇتىمدى شەشىم بولىپ شىققان. وسى ورايدا سپەكتاكلدىڭ كوركەم ستسەنوگرافياسىن جاساعان قويۋشى-سۋرەتشى ەرلان تۇياقوۆتىڭ ورتا عاسىرلارداعى يسپان قالالارىن كوز الدىنا اكەلۋ ءۇشىن زور ەڭبەك سىڭىرگەنىن دە ايتا كەتكەنىمىز ءلازىم.
ەندى اكتەرلەر جونىندە بىرەر ءسوز. رەجيسسەر سپەكتاكلگە نەگىزىنەن تەاتردىڭ جاس بۋىن وكىلدەرىن تارتىپتى. دەگەنمەن, ارالارىندا ساقا اتانىپ قالعان تارلاندار دا بارشىلىق. اكتەر عالىمبەك وسپانوۆتىڭ ويناۋىنداعى اقسۇيەك دون سەزار دە بازان سەرىلىكپەن ءجۇرىپ, اكەدەن قالعان باي مۇرادان قۇر قالسا دا, ماحابباتىنا ادال بولىپ كورىنەدى. ورىنداۋشىنىڭ پلاستيكاسى وتە جاقسى, قالاي جۇمبازداسا, سولاي ءيىلىپ سالادى. ونىڭ قىلىشتاساتىن ساحناسى دا اكتەر شەبەرلىگىن تانىتادى. الايدا, وبرازدى اشۋدا ۇشقالاقتىعى مەن تىم اسىرەلەۋشىلىگى باسىم بولىپ كەتكەن. قويىلىمداعى ورنى بولەك ماريتانانىڭ بەينەسىن سومداعان بوتاگوز جاقىپبەكوۆانىڭ دا ءبىر قايناۋى ىشىندە جاتقان تۇستارى بار. ول توڭىرەگىندەگى جۇرتتى ءيىرىپ تە, ءۇيىرىپ تە اكەتەتىن قىزۋقاندى سىعان قىزىنىڭ تۇلعاسىن اقىرىنا دەيىن بەرە الماعان. وبراز ءبىز كۇتكەننەن باسەڭ شىققان. العاشقى كورىنىستەن-اق كوزگە تۇسەتىن بويجەتكەننىڭ: «ماعان مادريدتىڭەڭ لاۋازىمدى ادامدارى كوڭىل بولە باستادى, ولار ءتىپتى كەمەلەرىن توقتاتىپ قويىپ, مەنىڭ ءانىمدى تىڭدايتىن بولدى», دەۋىندە استامشىلىقپەن قوسا, وزىنە دەگەن سەنىم دە بار ەدى. بۇل ماريتانىڭ شىن بولمىس-ءبىتىمىن بايقاتاتىن. بىراق وسى ورلىك نەگىزىنەن ءسوز جۇزىنەن اسا الماعان. بۇدان ءارى, حوسە دە سەنتەرامنىڭ ارقاسىندا گرافينياعا اينالعان كوشەنىڭ كەشەگى ءبيشى قىزىنىڭ ءوزىن تورعا قامالعان توتىداي سەزىنبەي, اقسۇيەكتەردىڭ ومىرىنە تەز بەيىمدەلە سالۋى پەساداعى ماريتانادان الشاق. بۇعان قاراعاندا, ماركيز دە مونتەفيورەنىڭ وبرازىن جاساعان اكتەر بەكجان تۇرىستىڭ ويىنى بارىنشا شىنايى كورىندى. ونىڭ كۇلكى تۋعىزاتىن ساحنالارى ءجيى كەزدەسەدى. «سوقىر تاۋىققا ءبارى بيداي, وتىرايىق تا كۇتەيىك» دەيتىن ماركيز دون حوسە دە سانتارەمنىڭ ءبىر سوزىنەن دە شىعا الماۋى ارقىلى ءوزىنىڭ جاعىمپاز, جىلپوس, ءبىر باسىنىڭ قامىن كۇيتتەۋشى ءالسىز ادام ەكەنىنە ءبىزدىڭ كوزىمىزدى جەتكىزە تۇسەدى. تالانتتى اكتەردىڭ ورىنداۋىندا ونىڭ تۇلعاسى وتە جاقسى اشىلعان.
وسىنداي بىرەن-ساران تۇيتكىلدەرىنە قاراماستان, پرەمەرا ءساتتى قويىلعان دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. «كوش جۇرە كەلە تۇزەلەتىنىن» ەسكەرسەك, سپەكتاكلدىڭ ءالى دە شيرىعا تۇسەتىنىنە سەنگىمىز بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, پرەمەرا قازاق ساحناسىنا تاعى ءبىر جاقسى جاڭالىق بولىپ قوسىلىپ وتىر.
جاڭاگۇل سۇلتانوۆا,
تەاترتانۋشى.
الماتى.