بالالار قۋانىپ, ايەلدەر قورعالعان جىل

2024 جىلعى 16 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسى 2024 جىلعى 15 ساۋىردە قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن جانە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى.

زاڭمەن بىرگە ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن كورىنىستەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتەتىن, سونداي-اق وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا جانە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان نورمالار ەنگىزىلدى.

سونىمەن قاتار, نەكە-وتباسى زاڭناماسىنىڭ نەگىزدەرىن ءداستۇرلى وتباسى قۇندىلىقتارىن نىعايتۋ جانە ناسيحاتتاۋ, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ نەكە جانە وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ, الەۋمەتتىك -ەكونوميكالىق قولداۋ, قيىن ومىرلىك جاعدايداعى جەكە تۇلعالاردى (وتباسىلاردى) ايقىنداۋ جانە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋدى ۇيىمداستىرۋ سەكىلدى قاعيداتتارمەن كەڭەيتۋ كوزدەلگەن.

جاڭا زاڭ – جاڭا تالاپ

وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭعا قول قويىلعانعا دەيىن ەلدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىندە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءىس جۇزىندە تولىق ىسكە اسىرىلماعانى بەلگىلى. سوندىقتان, پرەزيدەنت قابىلداعان وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭ -  مەملەكەتتىڭ تەڭدىك پەن زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتتارىنا باسىمدىق بەرەتىنىن, قۇقىقبۇزۋشىلىققا قارسى امالدار شىن مانەندە ورىندالاتىنىن تۇسىندىرەدى. 

وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭ مىڭداعان ايەلدى ءابيۋزيۆتى قارىم-قاتىناستان شىعۋعا يتەرمەلەيدى, ولارعا قۇقىقتىق قاۋىپسىز مەملەكەتتە وزبىرلىقتان ارىلۋعا كومەكتەسەدى.

باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتىنشە, 2023 جىلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى 100 مىڭ شاعىم تۇسكەن. بۇل سوڭعى بەس جىلداعى جيىنتىق ەسەپتەن ءۇش ەسە كوپ. مۇنداي كورسەتكىشتەر قازىرگى جاعدايدىڭ اۋىرلىعىن جانە پرەزيدەنت قابىلداعان زاڭنىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق تۇسىندىرەدى.

نەگىزگى زاڭ 15 زاڭنامالىق اكتىسىنە, ونىڭ ىشىندە 7 كودەكس پەن 8 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيدى. ىلەسپە زاڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى قاراستىرادى. كامەلەتكە تولماعانداردى قورلاۋ (قورقىتۋ, كيبەربۋللينگ) جانە 16 جاسقا تولماعان بالانى قوعامدىق كولىكتەن ماجبۇرلەپ ءتۇسىرۋ جانە باسقا دا تۇزەتۋلەر ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەنەدى.

قابىلدانعان زاڭنىڭ باستى مىندەتى – بالالار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ, ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جانە جولىن كەسۋ.

قىلمىسكەر ءسوزسىز جازالانادى

جاڭا زاڭ بويىنشا ايەلدەر مەن بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋ نەمەسە بىرنەشە رەت ۇرىپ-سوعۋ جاعدايى تىركەلسە تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلماعان.

تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى ازايتۋ ءۇشىن قازىر بۇكىل الەۋمەتتىك-مادەني ەكوجۇيە قۇرىلۋدا: بالالار مەن ايەلدەر ءۇشىن قاۋىپسىز ورتا قۇرۋ جانە ولارعا قاتىستى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ, كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى قىلمىستار ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋدى كۇشەيتۋ, سونداي-اق بالالاردى پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق سۇيەمەلدەۋ. اۋىر قىلمىستارعا قاتىستى جازالاردى قاتاڭداتۋ جانە تاتۋلاسۋدان باس تارتۋ زورلىق-زومبىلىق پەن قاۋىپتى ارەكەتتەردى جاساعان ادامدار ءۇشىن قاتاڭ جازالاۋ رەجيمىن جاسايدى, بۇل قوعامداعى ادىلەتتىلىك پەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى.

زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالادا جاۋاپكەرشىلىك ارتتىرىلدى. قوعامدىق پىكىردى ەسكەرە وتىرىپ, دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ جانە ۇرىپ-سوعۋ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.

قاساقانا اۋىرلىعى ورتاشا جانە دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى.

بۇرىن ادامدى ازاپتاۋ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن ۇرىپ-سوعۋ مەن باسقا دا زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرىنىڭ جۇيەلىلىگىن دالەلدەۋ قاجەت بولاتىن. ەندى جابىرلەنۋشىنى ازاپتاۋ ماقساتىندا ەرەكشە قاتىگەزدىكپەن, قورقىتۋمەن جاسالعان زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى انىقتايتىن نورمالار ەنگىزىلدى.

سونىمەن بىرگە, زورلاۋشىنىڭ كىناسىن دالەلدەۋ كەزىندە جابىرلەنۋشىنىڭ ءوز اتىنا وسىنداي زورلىق-زومبىلىققا جۇيەلى تۇردە توزگەنى تالاپ ەتىلمەيدى.

جابىرلەنۋشىلەرگە شاعىم بەرىلگەنىنە قاراماستان, دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋگە جانە ۇرىپ-سوعۋعا بايلانىستى ىستەر بويىنشا قىلمىستىق قۋدالاۋدى كوزدەيتىن جاڭا زاڭنىڭ تارماعىن سەرپىندى دەپ اتاۋعا بولادى.

باسقاشا ايتقاندا, قىلمىستار ءوتىنىش بويىنشا ەمەس, فاكت بويىنشا قۋدالانادى. بۇل تارماق زاڭعا ەسكەرتۋ سيپاتىن بەرەدى, وسىلايشا ىقتيمال قىلمىسكەرلەر ءسوزسىز جازالاناتىنىن بىلدىرەدى.

ايەلدەردىڭ قۇقىعى قالاي قورعالادى؟ 

ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى تارماقتاردىڭ ءبىرى - قىلمىسكەردى 30 كۇن مەرزىمگە وقشاۋلاۋ جانە جابىرلەنۋشىلەرمەن بايلانىسقا تىيىم سالۋ مۇمكىندىگى. بۇل زارداپ شەككەندەردىڭ پسيحو-ەموتسيونالدى جاعدايىنا وڭ اسەر ەتىپ, ولارعا تولىق وڭالتۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى.

وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭ ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەنى ءۇشىن جازالاۋ شارالارىن كۇشەيتەدى.

اتاپ ايتقاندا, قازىر دەنساۋلىققا قاساقانا ورتاشا جانە اۋىر زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن تەك 8 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قاراستىرىلعان. ال بۇرىن ايىپتالۋشىنىڭ بوستاندىعى تىپتەن شەكتەلمەۋى مۇمكىن ەدى.

دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرۋ تۋرالى باپ تا قاتاڭداتىلدى. قىلمىسكەرگە 200 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالۋ نەمەسە 50 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ كوزدەلەدى. سونىمەن قاتار قازىر بۇل قىلمىس ءۇشىن اكىمشىلىك ەمەس, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. وسى قىلمىس اۋىرلاتاتىن ءمان-جايلار بولعان كەزدە 1000 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالۋدى نە 2 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى نەمەسە شەكتەۋدى كوزدەيدى.

سونداي-اق قىلمىستى اۋىرلاتاتىن ۇرىپ-سوعۋ جاعدايلارىندا 200 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالۋعا نە 50 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋعا اكەپ سوعادى.

سونىمەن قاتار, ازاپتاۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. ەندى 2 جىلدان 3 جىلعا دەيىن, اۋىرلاتاتىن جاعدايلاردا 4 جىلدان 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوزدەلۋدە.

وسىلايشا بۇل زاڭ "تيرانداردىڭ" ايەلدەرى مەن جاقىندارىنا قاتىستى اگرەسسياسىن ايتارلىقتاي تەجەيدى.

بالالار قاۋىپسىزدىگى: ەڭ اۋىر جازا قاراستىرىلعان

جاڭا زاڭدا ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن كورىنىسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتەتىن, سونداي-اق وتباسى ينستيتۋتىن, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا ارنالعان نورمالار ەنگىزىلدى.

بالالارعا قارسى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن كورسەتۋ جاۋاپكەرشىلىگى ەداۋىر كۇشەيتىلدى. قىلمىستىق كودەكستە كامەلەتكە تولماعاندارعا قارسى دەنساۋلىققا زيان كەلتىرۋدەن باستاپ ۇرلاۋ مەن ولتىرۋگە دەيىنگى قىلمىستاردىڭ تىزبەسى جۇيەلەنگەن جانە ناقتى انىقتالعان. مۇنداي ارەكەتتەردى جاساعان ادامدار تاتۋلاسۋعا بايلانىستى قىلمىستىق جاۋاپ بەرۋدەن بوساتىلمايدى.

كامەلەتكە تولماعانداردى ولتىرگەنى, زورلاعانى, كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى جىنىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرى ءۇشىن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى ەڭ اۋىر جازا قاراستىرىلعان.

بالالاردى ۇرلاعانى ءۇشىن بۇدان بىلاي 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن (بۇرىن 7 جىلدان 12 جىلعا دەيىن), ال زاڭسىز باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ءۇشىن – 5 جىلدان 10 جىلعان دەيىن (بۇرىن 5 جىلعا دەيىن) باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قاراستىرىلعان.

العاش رەت 16 جاسقا تولماعان ادامدارعا جىنىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق جاساعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. وسى نورمالار قابىلدانعانعا دەيىن مۇنداي جاۋاپكەرشىلىك 14 جاسقا تولماعاندارعا تيىسكەنى ءۇشىن عانا قاراستىرىلعان. ول ءۇشىن 200 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل, تۇزەتۋ جۇمىستارى نەمەسە 200 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىستار نە 50 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ كوزدەلگەن.

بالالاردى ۇرلاعانى ءۇشىن 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ (بۇرىن 7 جىلدان 12 جىلعا دەيىن), ال زاڭسىز باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ءۇشىن – 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ (بۇرىن 5 جىلعا دەيىن) كوزدەلگەن.

جاڭا زاڭ ءسۋيتسيدتى ازايتادى

جاڭا زاڭ سونىمەن قاتار ءسۋيتسيدتى ازايتۋعا باعىتتالعان. ەگەر بۇرىن تەك ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا يتەرمەلەگەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن بولسا, ەندى-ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە يتەرمەلەۋ جانە جاردەمدەسۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلادى.

كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى مۇنداي ارەكەتتەر 5 جىلدان 9 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا اكەپ سوعادى. وسىلايشا, بۇل شارالار ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋدى دا, كىنالىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن دە كۇشەيتەدى.

جاڭا زاڭ پەدوفيلدەردىڭ بالالاردى ءولتىرۋ فاكتىسى بويىنشا ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى ەڭ اۋىر جازانى قاراستىرادى. بۇل جاعدايدا كەز كەلگەن بالاما زاڭ الىنىپ تاستالادى. وسىلايشا, قوعامدا مۇنداي ادامدارعا مۇلدەم توزبەۋشىلىك قالىپتاسادى.

جاڭا نورمالار مەكتەپتەردەگى قورلاۋمەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان. وسىلايشا, كامەلەتكە تولماعاندى قورلاۋ (قورقىتۋ, كيببەربۋلينگ) ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك العاش رەت ەنگىزىلدى. بۇل ارەكەت ءۇشىن ەسكەرتۋ نەمەسە 10 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل قاراستىرىلعان. قايتا قورقىتۋ ءۇشىن 30 اەك (110 760 تەڭگە) تۇرىندە ايىپپۇل كوزدەلگەن.

ال ەگەر بۇل ارەكەتتى 12 جاستان 16 جاسقا دەيىنگى كامەلەتكە تولماعاندار جاساسا – ەسكەرتۋ جاساۋعا نەمەسە اتا-اناسىنا نەمەسە ولاردى الماستىراتىن ادامدارعا 10 اەك ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى.

قۇرداستارىن قورقىتاتىن بالالاردىڭ اتا-انالارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ ولاردى بالالارىنىڭ تاربيەسىنە بايىپتى قاراۋىنا ماجبۇرلەيدى.

ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ نەمەسە ولارعا قاتىستى قۇقىققا قايشى ارەكەتتەر جاساعانى تۋرالى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەرەۋ حابارلاۋ مىندەتى بەلگىلەنگەن.

قوعامدىق كولىكتەردەن 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردى ماجبۇرلەپ ءتۇسىرۋدىڭ كوپتەگەن جاعدايلارى بەلگىلى. بۇل كوبىنەسە مەكتەپتەن وزدىگىنەن ورالاتىن بالا ءۇشىن قاۋىپتى. ەندى بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىق بولىپ سانالادى, ول ءۇشىن 5 اەك (18 460 تەڭگە) مولشەرىندە ايىپپۇل قاراستىرىلعان.