رەسەي ءرۋبلىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتارداعى قۇلدىراۋى قازاقستاننىڭ وسى ەلمەن شەكارالاس وڭىرلەرى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قيىندىقتار دا تۋىنداتىپ وتىر. ويتكەنى, كورشى ەلدىڭ ارزان تاۋارلارى ەلىمىزگە اعىلىپ, ونىڭ ءوزى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ءوز ونىمدەرىن وتكىزۋلەرىنە كەدەرگىلەر كەلتىرۋدە. وسىعان وراي شەكارالاس وڭىرلەردەگى قازىرگى جاعدايدىڭ قانداي ەكەنىن ناقتى ءبىلۋ ءۇشىن گازەت تىلشىلەرىنە تاپسىرما بەرىلگەن بولاتىن. تومەندە رەسەيمەن شەكتەسەتىن وبلىستاردان جازىلعان ماتەريالداردىڭ ءبىر توبى وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر.
پەتروپاۆلدان – ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان».
رەسەي ءرۋبلىنىڭ دەۆالۆاتسياعا ۇشىراۋىنا بايلانىستى سولتۇستىكقازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ ىرعىن پايدا كورىپ جاتقاندارى دا, بەلشەدەن شىعىنعا باتقاندارى دا بارشىلىق. بىلتىر ءبىر ءرۋبلدىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامى 4,7-4,8 بولسا, جاڭا جىل الدىندا ەكى ەسەگە دەيىن قۇلدىراۋى تالايلاردىڭ تاسىن ورگە دومالاتقانى دا, ەڭسەسىن تومەن تۇسىرگەنى دە راس. رەداكتسيانىڭ ارنايى تاپسىرماسىنا وراي اۆتوسالونداردى ارالاپ شىققاندا قازاقستاندىق اۆتوكولىكتەردى ساتۋمەن اينالىساتىن «بيپەك» جشس-دەگى وتاندىق ونىمدەردىڭ باعاسى شەتەلدىك «Mitsubishi Motors» كومپانياسىمەن تەڭەسىپ قالعانىن اڭعاردىق. ءبىز نەگىزىنەن رەسەيدەن اكەلىنگەن اۆتوموبيل كولىكتەرىن قازاقستان نارىعىنا ۇسىنۋمەن اينالىسامىز. قازىر ساۋدامىز دوڭگەلەپ تۇر. ويتكەنى, ءرۋبلدىڭ قۇلدىراۋى سالدارىنان يمپورت تاۋارلارىنىڭ باعاسى ءبىرشاما ارزانداپ, سۇرانىس تۋدىرىپ وتىر, دەيدى رەسەيلىك اۆتوسالوننىڭ مەنەدجەرى كونستانتين ستەپانەنكو. ونىڭ بۇل ءۋاجىن جەرگىلىكتى بيزنەس وكىلدەرى دە جوققا شىعارمايدى. ماسەلەن, «مامبەتوۆ جانە ك» كس-ءنىڭ باس ديرەكتورى ەركەبۇلان مامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋىنان كاسىپكەرلەر ايتارلىقتاي زيان شەگىپ وتىرعان جايى بار. رەسەيدىڭ بىرقاتار وبلىستارى بىزبەن شەكارالاس بولعاندىقتان, ونىڭ ۇستىنە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعاندىقتان, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن تاۋەلدىلىك سيپاتتان ارىلا قويعان جوقپىز. بۇگىندە ءبىر ءرۋبلدىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامى – 2,62. ساۋدا ورىندارىن كورشى ەلدەن ارزان تاۋارلار مەن تۇرمىستىق بۇيىمداردىڭ, ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ قاپتاپ كەتۋى سالدارىنان كەيبىر جەرگىلىكتى كاسىپورىندار جۇمىستارىن ۋاقىتشا كىدىرتۋگە ءماجبۇر. وسى ورايدا وبلىستىق اكىمدىكتىڭ مەموراندۋمدار قابىلداپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە قاتىستى شەشىمدەر قابىلداۋى قۇپتارلىق, دەيدى ول. «دايىندىق» سەرىكتەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ءبىرجان شايمەردەنوۆ تۇمەن وبلىسىنان 300 باس ءىرى قارا ساتىپ الىپتى. بۇرىندارى ءبىر باس مالدى 125 مىڭ تەڭگەدەن اكەلسە, بۇل جولى 75 مىڭ تەڭگەدەن اينالىپتى. الايدا, ۇلتتىق مۇددەنى ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن ازامات, تۇتاستاي العاندا, مۇنداي احۋال مەملەكەتكە, حالىققا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە ايتارلىقتاي تەرىس اسەر ەتىپ وتىرعانىنا الاڭداۋشىلىعىن جاسىرمايدى. ەت ونىمدەرىن ۇقساتۋمەن كوپ جىلدان بەرى شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان «فرەگات» جشس «دوكتورسكي» شۇجىعىنىڭ ءبىر كيلوسىن 950-1000 تەڭگەدەن ساتىپ كەلسە, ەندى 650-600 تەڭگەگە دەيىن ارزانداتۋعا تۋرا كەلگەن. باستى سەبەبى, يمپورتتىق ەت ونىمدەرىنىڭ «قولجەتىمدىلىگى» جەرگىلىكتى ونىمدەردى ساۋدا ورىندارىنان ىعىستىرا باستاعان. سونىڭ سالدارىنان وندىرىلەتىن ءونىم كولەمى دە قىسقارعان. «پەتروپاۆل كونديتەر» كاسىپورنى رەسەي, موڭعوليا ەلدەرىنە ءبىر ايدا 70 تونناعا جۋىق كونديتەر ونىمدەرىن جونەلتىپ كەلسە, بۇدان بىلاي ەكسپورتتىڭ قىسقارۋىنا رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇلدىراۋى كەرى اسەر ەتكەن كورىنەدى. دەسەك تە, سولتۇستىكقازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلار 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتان ۇلكەن ءۇمىتتى ەكەندىكتەرىن, جاعدايدىڭ ءالى جاقساراتىنىن جاسىرمايدى.
اقتوبەدەن – ساتىبالدى ءساۋىرباي, «ەگەمەن قازاقستان».
ءبىزدىڭ وبلىستىڭ رەسەيمەن ورتاق شەكاراسى 1 مىڭ شاقىرىمعا جۋىقتايدى. ياعني, كورشىلەرمەن كولىك قاتىناسى جاقسى دامىعان, بارىس-كەلىسكە ىڭعايلى. سوعان قاراماستان سوڭعى كەزدەگى رەسەي ءرۋبلى باعامىنىڭ ءتۇسىپ كەتۋىنىڭ سالدارى بىزگە دە اسەرى بولا ما دەگەن قاۋىپ تۋدىرعانى شىندىق. شىنى كەرەك, باستاپقىدا وبلىس تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا رەسەيدەن ارزان اۆتوكولىك ساتىپ الىپ كەلۋگە اۋەستەنۋشىلىك بولدى. بىراق, بۇل قۇبىلىس جاپپاي ەتەك الىپ كەتتى دەۋگە كەلىڭكىرەمەيدى. مۇنداي جەكەلەگەن ادامداردىڭ ءىش جاقتان اۆتوكولىك اكەلىپ, ۇستەمە باعا قوسىپ ساتۋشىلىعى بۇرىن دا بولعان. ارزان اۆتوكولىك اعىنى باسەڭدەي باستادى. بۇعان وتاندىق اۆتوكولىك وتكىزۋشىلەردىڭ ساتىپ الۋشىلارعا ءتيىمدى جولداردى ۇسىنۋى دا سەبەپ بولۋدا دەۋ ورىندى. قازىر اۆتوكولىكتەردى نەسيەگە بەرۋ جولعا قويىلعان. باستاپقىدا وتاندىق اۆتوكولىكتەردى وتكىزۋدە ءسال كىدىرىس بولعانىمەن قازىر قالىپتى جاعدايعا ءتۇستى. سونداي-اق, كورشىلەردەن ارزان ازىق-ت ۇلىك اعىلىپ كەلۋدە دەگەنگە دە نەگىز جوق. وبلىستىق كاسىپكەرلىك باسقارماسى ساۋدا ءبولىمىنىڭ باسشىسى باقىتبەك مۇحامبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە 33 ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى تۇراقتى ۇستالۋدا. رەسەيدەن اعىلىپ كەلىپ جاتقان ارزان ازىق-ت ۇلىك تە كورىنبەيدى. بۇعان ساۋدا ورىندارىمەن بۇرىننان قالىپتاسقان جۇيە دە العىشارت جاساۋدا. بازارلار مەن دۇكەن سورەلەرىندە ازىق-ت ۇلىك اسسورتيمەنتىندە دە, باعالارىندا دا اسا ءبىر وزگەرىس بايقالمايدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ايان ىقىلاستىڭ مالىمدەۋىنشە, وڭىردەگى ازىق-ت ۇلىك نارىعى تۇراقتى. اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر وبلىس نارىعىن ءوز ونىمدەرىمىزبەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قادامدارىن جاساۋدا. ەتتىڭ, جۇمىرتقانىڭ باعاسىن ءتۇسىرىپ, نارىقتى ۇستاپ قالۋعا ۇمتىلۋدا. راس, سىرتتان كوكونىس كەلىپ جاتقان كورىنەدى. كارتوپتىڭ باعاسى 80 تەڭگەگە دەيىن ارزانداعان. وبلىستىق باعانى تۇراقتاندىرۋ قورىنداعى كوكونىستىڭ ءوتۋى ءسال باياۋلاعان. بۇل سونشالىقتى دابىل قاعارلىق جاعداي بولماسا كەرەك. الايدا, تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ءتيىمدى بولىپ وتىر. تۇرمىستىق تاۋارلار مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ارزان باعامەن جەتكىزىلۋىنەن قاشقاقتاۋدىڭ ءجونى جوق. قايتا حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار باعاسى ارزانداپ, اقتوبەلىكتەردىڭ ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى مولايا تۇسكەنىن اڭعارۋعا بولادى. وبلىستا رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇنسىزدانۋىنا بايلانىستى الاڭداتارلىق جاعداي تۋىنداپ وتىرعان جوق. ازىرگە باعا دا, نارىق تا باقىلاۋدا ۇستالۋدا.
ورالدان – تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان».
رەسەي ءرۋبلىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتا ەكى ەسەگە دەيىن قۇنسىزدانۋى رەسپۋبليكاداعى شەكارالاس وبلىس تۇرعىندارىنىڭ كورشىلەس مەملەكەتتەن ارزان تاۋارلار تاسىمالداۋ ءۇردىسىن ۇدەتىپ جىبەردى. تۇسىنۋگە بولادى. ءبىر جاعىنان مۇنىڭ ءوزى تابيعي ءجايت. ويتكەنى, قاراپايىم تۇتىنۋشى قاي جەردە باعا تومەن, سول جەردەن وزىنە قاجەتتىسىن تۇگەندەي الادى. بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ءوز قىزمەتىن باستاۋىنا بايلانىستى قازىرگى كەزدە كەدەندىك شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالعان. شەكارادان تاۋار الىپ ءوتۋ بارىسىندا ەشقانداي كەدەرگى كەزدەسپەيدى. كورشىلەس مەملەكەتتەر اراسىندا تاۋار وتكىزۋ كەزىندە قوسىمشا قۇن سالىعى الىنبايدى. بيىلعى جىل باسىندا قالىپتاسقان كورشىلەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارعا بايلانىستى باتىسقازاقستاندىقتار اراسىندا ءارتۇرلى وي-پىكىرلەر ايتىلۋدا. مىسالى, تىلشىلەر قوسىنىنا تەلەفون شالعان ورال قالاسىنىڭ تۇرعىنى عازيزا اسىلبەكوۆا رەسەيدەگى قازىرگى كۇردەلى قارجىلىق احۋالدى پايدالانىپ بىزدەگى تاۋار تاسىمالداۋشىلار و جاقتان باعالارى وزىمىزبەن سالىستىرعاندا ەكى-ءۇش ەسە ارزان دۇنيەلەردى جەتكىزىپ جاتىر. ەندى سونى نەگە ءوز وتانداستارىنا كوتەرىپ ۇسىنادى. باعانى نەگە تۇسىرمەيدى دەپ قىنجىلىس بىلدىرسە, ەكىنشى ءبىر ەل ازاماتى بەكبولات لۇقپانوۆ كورشىلەردەن ارزان تاۋار تاسۋ – وتاندىق وندىرىسشىلەردىڭ اياعىنا تۇساۋ سالاتىن, ەشقانداي دا بارەكەلدى دەۋگە مۇلدەم كەلە قويمايتىن قاۋىپتى قۇبىلىس ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق, رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا تاۋارلار جابدىقتاۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ جۇرگەن ايماقتىق مەنەدجەرلەردىڭ ءبىرى سانسىزباي ساتاەۆ قازىر رەسەيدە باعا ءسال-ءپال كوتەرىلگەنىمەن مۇنىڭ ءوزى كورشى مەملەكەتتەن تاسىمالداناتىن تاۋارلار اعىنىن تومەندەتۋگە, كوتەرمە ساۋدا ارقىلى جەتكىزىلگەن تاۋارلار اعىنىن ازايتۋعا ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ وتىرماعانى جونىندە وي قورىتتى. ونىڭ ويىنشا وتانشىلدىق سەزىم مەن قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمنىڭ ءدال قاجەت جەرى وسىندا. دۇرىس-اق. قازىر ولار بۇل جونىندە وتاندىق تاۋار باعاسىن يكەمدى تۇرگە كەلتىرۋ جانە باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىكتى كوتەرۋ جونىندە بەلگىلى ءبىر ءىس-شارالار شوعىرىن ويلاستىرىپ وتىر ەكەن. سونىڭ ءبىرى – اكتسيالار ۇيىمداستىرۋ بولىپ وتىر. سوعان سايكەس ساتىپ الىنعان ءبىر دانا تاۋارعا, ەكىنشىسىن تەگىن قوسىپ بەرۋ ءتاسىلى جۇزەگە اسىرىلعان. تىلشىگە بەرىلگەن تىعىز تاپسىرماعا وراي جۋرناليستىك ساۋالدامالارعا ءۇن قوسۋشىلاردىڭ بىرقاتارى ەلدىك شەكارالاس وڭىرلەرىندەگى تاۋارلار باعاسى رەسەيمەن سالىستىرعاندا جوعارى بولعاندىقتان ونى ەكسپورتقا شىعارۋ دا وڭاي بولا قويمايتىنىن جەتكىزدى. سوندىقتان دا شەكارالاس وڭىرلەردەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى قازىرگى ۋاقىتشا ارزان تاۋارعا مالدانىپ قالماي, ءوز وندىرىستەرىن جۇرگىزۋدەگى وڭتايلى تەتىكتەردى ويلاستىرۋى كەرەك دەگەن تۇرعىداعى تۇجىرىمدارىن جەتكىزدى.
وسكەمەننەن – دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان».
رەسەي فەدەراتسياسىمەن قوڭسى قونعان شىعىس ءوڭىرىنىڭ كاسىپكەرلەرى ءۇشىن كورشى ەلدەگى رۋبل باعامىنىڭ تومەندەۋى جاعىمدى اسەر ەتە قويعان جوق. قازىرگى كەزدە وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, «ازيا اۆتو», «كەمونت», «وسكەمەن ارماتۋرا زاۋىتى», «وسكەمەن قۇس فابريكاسى» سىندى ءىرى كاسىپورىندار شىعاراتىن ونىمدەردىڭ وتىمدىلىگى تومەندەي باستادى. رەسەيلىك وندىرۋشىلەردىڭ ارزان ونىمدەرى شىعىسقازاقستاندىق نارىققا ەنە باستاعالى وتاندىق كاسىپورىندار ءونىم كولەمىن تومەندەتپەسە دە, سۇرانىستىڭ ازايۋىن باستان وتكەرۋدە. وبلىس ورتالىعىندا رەسەيلىك كولىكتەردىڭ كوپتەپ جۇيتكي باستاعانىنان-اق ورىن العان جاعدايدىڭ وتاندىق اۆتووندىرۋشىلەرگە وڭاي سوقپاي تۇرعانىن اڭداۋعا بولادى. ماسەلەن, وسكەمەندىك بەرىك يساەۆ جۋىردا بارناۋلدان جاڭا كولىك ساتىپ الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ونداعى باعا 30-35 پايىزعا دەيىن ارزان. بۇل – ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلارعا ءتيىمدى بولعانىمەن, وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە قوماقتى قارجى دا وزگە ەلدىڭ ەكونوميكالىق اينالىمىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى ورايدا وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە حابارلاسقانىمىزدا, اۆتوكولىكتەردى تىركەۋ ءبولىمى وسىعان دەيىن زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار اكەلگەن كولىكتى بىرگە ساناعاندىقتان, سونداي-اق 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن قوسىمشا قۇن سالىعى تولەنگەن كولىكتەر سالىق باسقارماسىندا تىركەلگەندىكتەن, رەسەيدەن قانشا كولىك كەلگەنىن انىقتاۋ مۇمكىن بولماي وتىرعانىن جەتكىزدى. دەگەنمەن, ەكى ەل اراسىنداعى كولىك ساتىلىمىنىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورسەتكىشكە جەتكەنىن اۆتوديلەرلەر راستايدى. جالپى, وسكەمەننەن رەسەيدەگى التاي ايماعىنىڭ ورتالىعى بارناۋل قالاسىنا دەيىن 507 شاقىرىم, شىعىس قازاقستاننىڭ بورودۋليحا اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان رەسەيدىڭ رۋبتسوۆسك قالاسىنا دەيىن 103 شاقىرىم جول جۇرەتىندىكتەن, ءوڭىردىڭ كەيبىر تۇرعىندارى تۇرمىستىق تەحنيكالارعا دەيىن كورشى ەلدەن ساتىپ الۋدا. رەسەيمەن شەكارادا ورنالاسقان شەمونايحا اۋدانىنىڭ اكىمى امانگەلدى توقتاروۆتىڭ ايتۋىنشا, كورشى ەلدەن ەت ونىمدەرىنىڭ كوپتەپ كەلۋى مۇنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنە سىن بولىپ تۇر. رەسەيلىك ەتتىڭ باعاسى بىزدەن 30-35 پايىزعا دەيىن ارزان. وسى ورايدا شەمونايحادا اگروسەكتور سالاسىنىڭ كۇش بىرىكتىرۋىمەن مۋنيتسيپالدى ساۋدا ورىندارى قۇرىلۋ ۇستىندە ەكەن. بۇل – قىسىلتاياڭ جاعدايدىڭ الدىن الۋعا سەپتەسپەك. شىعىسقازاقستاندىق كاسىپكەرلەر وسى ورايدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر ارقىلى اتالعان ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىمىن تاۋىپ, ەكى جاققا دا ءتيىمدى ساۋدا قاتىناستارىنىڭ ورناۋىنان ءۇمىت كۇتىپ وتىر.