قازىنامىز نەگە ورتايدى؟

ۇكىمەت جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشپايدى

قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان ءبىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 19 ترلن تەڭگە ءتۇسىپ, جوسپار 90%-عا ورىن­دالعان. ونىڭ ىشىندە رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتكە 11,8 ترلن تەڭگە كىرىپ, جوسپاردىڭ 82%-ى جابىلعان. الايدا سالىقتىڭ سالى سۋعا كەتىپ, كوز­دەلگەن كىرىس تولىققاندى تۇسپەي قالدى. ءاۋ باستا 14,3 ترلن تەڭگە سالىق جيناۋ جوسپار­لان­عانىمەن, ءىس جۇزىندە 10,8 ترلن تەڭگەگە قاناعات ەتۋگە تۋرا كەلدى. دەمەك جوسپار­لان­عان اقشاعا 3,5 ترلن تەڭگە جەتپەيدى. ۆيتسە-مينيستر بۇعان سالىق تۇسىمدەرىنىڭ تومەندەپ كەتكەنى سەبەپ دەيدى. ال سالىق تۇسىمدەرى جوسپاردىڭ 76%-ىن قۇرايدى.

ەرجان ءبىرجانوۆ

«جوس­پاردىڭ ورىندالماي قال­عانى­نىڭ سەبەپتەرى كوپ. ماسە­لەن, وتكەن جىل­دىڭ سايكەس كەزەڭى­مەن سالىستىرعاندا, ءۇشىنشى ەلدەردەن كەلەتىن يمپورت كولەمى ەداۋىر ازايعان. ناقتى ايتار بولسام, 6,4%-عا ياعني 2,3 ملرد دول­­لار­عا كەمىگەن. ودان كەيىن نەگىزگى ەكسپورتتىق مەتالدار باعاسى تومەندەپ كەتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە 602 ءىرى سالىق تولەۋشىنىڭ اۆانستىق تولەمدەر سوماسىنىڭ 267 ملرد تەڭگەگە تومەندەۋىنە اسەر ەتتى. قوسىلعان قۇن سالىعىن قايتارۋ دا ۇلعايىپ, 981 ملرد تەڭگە بولدى. تاعى دا وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرساق 2,5 ەسە كوپ. سوعان قاراماستان, سالىقتىڭ ورىن­دالماۋى سالىقتىق ەمەس تو­لەم­دەردىڭ 1 ترلن تەڭگەگە ۇلعايۋى­مەن وتەلەدى», دەپ ءتۇسىن­دىردى ە.ءبىرجانوۆ.

جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىس­تەرى 108%-عا ورىندالىپ, 7,2 ترلن تەڭ­گەگە جەتكەن. جوسپار 525 ملرد تەڭگەگە اسىرا ورىندالدى. وتكەن جىلمەن سالىس­تىرعاندا كىرىس  26,5%-عا, ياعني 1,5 ترلن تەڭگەگە وسكەن. بيۋدجەت شىعىس­تا­رى­نا كەلەر بولساق, ول جاقتا جاعداي قا­لىپتى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك جوسپار – 94%, رەسپۋبليكالىق جوسپار – 96%, جەرگىلىكتى جوسپار 92% ءساتتى جۇ­زەگە اسىپتى. شىققان شىعىستارعا قاراساق, الەۋمەتتىك باعىت باس­تى نازاردا بولعان. مەملەكەت نەگىزگى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى ورىنداعان:

زەينەتاقى مەن جاردەماقىعا 5,2 ترلن تەڭگە; وڭىرلەرگە سۋبۆەنتسيالارعا 4,8 ترلن تەڭگە; امسق-نىڭ نىسانالى جارناسىنا 1,6 ترلن تەڭگە.

جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شى­عىس­تارى 13 ترلن تەڭگەنى قۇرادى:

الەۋمەتتىك سالاعا 6,6 ترلن تەڭگە (51%); تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشى­لىققا 1,9 ترلن تەڭگە (14,6%); كولىك جانە كوممۋنيكاتسياعا 1,2 ترلن تەڭگە (9,3%); اۋىل شارۋاشىلىعىنا 750 ملرد تەڭگە (5,7%).

بيۋدجەتتى ورىنداۋدىڭ ماڭىز­دى كوم­پونەنت­تەرىنىڭ ءبىرى – مەملە­كەتتىك ساتىپ الۋ ۇدەرىسى. ولاردىڭ كولەمى بيىل 8,8 ترلن تەڭگە بولدى. بۇل تۇرعىدا بيۋدجەت قاراجاتىن وڭتايلاندىرۋ ەسەبىنەن 840 ملرد تەڭگە ۇنەمدەلدى. جالپى, كەيىنگى جىلدارى ەل بيۋدجەتىنە قا­تىس­تى جوسپار ورىندالماي, تەك تاپ­شى­لىق قالىپتاسىپ كەلەدى. بۇعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ بىلاي پىكىر ءبىلدىردى:

«بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىقپەن قا­لىپ­تاسۋى – زاڭ بۇزۋ ەمەس. بيۋد­جەتتى جوسپارلاۋ مەن اتقا­رۋ­عا قاتىسقانداردىڭ ءبارى جاۋاپتى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز جاۋاپ­كەر­شىلىكتەن تۇرادى. ۇكىمەت جاۋاپ­كەر­شىلىكتەن قاشپايدى. مەملەكەت قارجىسىن باسقارۋ مەن جۇمساۋدا بەلگىلى ءبىر شەكتەۋ ەنگىزىلدى. 2025 جىلى ۇكىمەت بيۋدجەت شىعىنىن قىس­قارتىپ, كىرىسىن ارت­تىرۋ ماق­­­سا­تىندا جۇمىس ىس­تەيدى. بيىل رەس­­پۋبليكالىق بيۋد­جەتكە ون شاقتى رەت تۇزەتۋ ەنگىزدىك», دەدى ول.

 

ماسەلە – ناشار جوسپارلاۋدا

بيۋدجەت تاپشىلىعى مەملە­كەتتiك قارىزدىڭ ۇلعايۋىنا, ينفليا­تسيانىڭ وسۋiنە, باسقا دا كەلەڭسiز سالدارعا اكەلەدى. ما­مان­داردىڭ ايتۋىنشا, فيس­كال­دىق ءتارتىپتى ساقتاۋ – ەكو­نوميكانىڭ ور­نىقتى ءوسۋى مەن ءال-اۋقاتتىڭ ارتۋى جو­لىندا نەگىزگى مىندەتكە اينالىپ كە­لەدى. تاپشىلىق ارتقان كەزدە مەملەكەت قارجىسىنىڭ ورنىقتىلىعىن قام­تاماسىز ەتۋگە بايلانىستى شارالار قابىلداۋ قاجەت. كوپتەگەن ەل تاپشىلىقتىڭ ءوسۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن بيۋدجەت ەرەجەلەرىن قابىلدايدى.

اياگوز حانەت

«بيۋدجەت ەرەجەسى – شەشىم ەمەس, بىراق ول تابيعي رەسۋرستارعا باي̆ ەلدەرگە بيۋدجەت بالانسىن ساق­تاۋعا كومەكتەسە الاتىن وتە ما­ڭىزدى قۇرال. بيۋدجەت ەرەجەلەرى شيكىزات رەسۋرسىن وندىرۋدەن تۇسەتىن كىرىستى باسقارۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى بولا الادى. بۇل ەرەجەلەر رەسۋرستار باعاسىنىڭ وزگەرۋىنەن تۋىنداي̆تىن قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ ارقىلى قارجىنى ور­نىقتى باسقارۋعا ىقپال ەتەدى. مىسالى, مۇناي باعاسى تومەن بولعان كەزەڭدەردە كونترتسيكلدىك فيسكالدىق ساياساتقا ساي ۇلتتىق قوردان بيۋدجەتكە قاراجات كوبىرەك ءبولىنۋى مۇمكىن. كەرىسىنشە باعا ءتيىمدى بولعان كەزەڭدەردە قوردا كوبىرەك قاراجات جيناقتاۋىمىز كەرەك, ياعني رەزەرۆتەر بەرۋ ارقىلى ۇزاق مەرزىمدى ەكو­نوميكالىق تۇراقتىلىققا جول اشۋى مۇمكىن. چيلي, نورۆەگيا جانە رەسەي­̆دىڭ تاجىريبەسىنە قاراساق «بيۋدجەت ەرەجەلەرى» تابيعي رەسۋرستارعا باي̆ ەلدەردىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى بولا الاتىنىن كورەمىز. بۇل ەرەجەلەر مەملەكەتتىك قارىز بەن ينفلياتسيانىڭ شامادان تىس وسۋىنە توسقاۋىل بولادى, سونىمەن قاتار ينۆەس­تيتسيا مەن ەكونوميكالىق وسۋگە ىقپال ەتەدى», دەيدى ەكونوميست اياگوز حانەت.

 

ەلىمىز 2005 جىلدان باس­تاپ بىرنەشە بيۋدجەت ەرەجەسىن قابىلدادى. بىراق ويدا­­عىداي ورىندالا قويعان جوق. قارجىگەر اندرەي چەبوتارەۆ بيۋدجەتكە تۇسەتىن اقشانىڭ از-كەمدىگى كەلەسى جىلى دا بولادى دەيدى.

اندرەي چەبوتارەۆ

«رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, نەگىزگى كەدەرگى – يمپورتتىڭ تومەندىگى. ءارى كەيبىر ەكسپورتتىق تاۋارلارىمىزدىڭ باعاسىن تىم جوعارى كوتەردىك. ال نەگىزىنەن, ماسەلە – ناشار جوسپارلاۋدا. جالپى, بيۋدجەت قالاي جوسپارلانادى؟ سوعان ءمان بەرەيىكشى. اۋەلى وتكەن جىلعا زەر سالىپ, تالداۋ جۇرگىزىلەدى. سودان بىلتىرعى مولشەرگە شامامەن 15% اقشا قوسىلادى. ياعني كەلەر جىلدىڭ ءال-اۋقاتىن شامالايدى. كورپەگە قاراي كوسىلەدى. بىراق قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا بۇل ەرەجە جۇمىس ىستەمەيدى. سەبەبى اۋمالى-توكپەلى زاماندا اياق استى نە بولاتىنىن, قانداي وزگەرىس بولاتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. سوندىقتان ءۇش-ءتورت قادامدى العا باسىپ, ءبىرشاما قور جيناۋىمىز كەرەك. ەندى ءبىزدىڭ بيىلعى جاعدايىمىزعا كەلەيىك, ارينە, دۇرىس جوسپار جاسالماعان. سەبەبى بىلتىر دا وسىنداي يمپورت كولەمى بولعان. كىرىس از, شىعىس كوپ. مىنادان وسىنشاما اقشا كەلەدى دەپ كۇتۋ دە بار. بۇل – قاۋىپتى. جاعداي كەلەسى جىلى دا بولادى, ويتكەنى بيۋدجەت تاعدىرى ءۇش جىلمەن جازىلادى. سودان كەيىن تۇزەتىلەدى. كەلەسى جىلى عايىپتان تايىپ, باسقاشا بولىپ كەتپەسە», دەيدى قارجىگەر.