قازاقتىڭ ھاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى «اقيقاتتى كوكتە قۇداي, جەردە ارحيۆ قانا ايعاقتايدى» دەپ, ارحيۆ قىزمەتىنىڭ ناقتى باعاسىن بەرىپ كەتكەن. ءارحيۆتىڭ ەل تاريحىن تۇگەندەپ, قوعام ومىرىنە تيگىزەر ىقپالىن بۇدان اسىرىپ ايتۋ قيىن.
ارحيۆ قالاي قاتتالادى
مەملەكەت تاراپىنان ارحيۆ سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, 22 جەلتوقسان ارحيۆشىلەر كۇنى بولىپ جاريالانعانى بەلگىلى. ەل تاريحىن تۇگەندەۋدە «ارحيۆ-2025» كەشەندى باعدارلاماسى ىسكە قوسىلىپ, شەتەلدەردەن قازاقستان تاريحىنا قاتىستى قانشاما قۇندى قۇجاتتار ەلىمىزگە اكەلىندى. قولعا الىنعان ءىس-شارالار تۋرالى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر.
ۇلتتىق ارحيۆ قورلارىن جيناقتاۋ كوزدەرى رەتىندە ەلىمىزدىڭ 285 ۇيىمى تىركەلگەن, ونىڭ 144-ءى – ەلوردادا ورنالاسقان ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار. سوندىقتان ۇلتتىق ارحيۆ ماماندارى قۇجاتتاردى دۇرىس ساقتاۋ ىسىندە ولارعا ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋ ءۇشىن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا ۇنەمى بارىپ تۇرادى. ويتكەنى مەملەكەتتىك ۇيىمداردا قۇجاتتاردى ساقتاۋ مەرزىمى – 15 جىل, ودان كەيىن ولار ۇلتتىق ارحيۆكە بەرىلەدى. ۇلتتىق ارحيۆ قۇرىلعالى بەرى 18 جىل ىشىندە ءبىزدىڭ ماماندار ۆەدومستۆولىق قۇجاتتاردى ساقتاۋ تالاپتارىن ۇنەمى تەكسەرىپ كەلەدى. بۇل وتە ماڭىزدى ماسەلە, ويتكەنى قۇجاتتار «اۋىرىپ قالۋى», ء«تۇرلى ۆيرۋستار جۇقتىرۋى» مۇمكىن. بۇعان جول بەرمەۋ ءۇشىن قاۋىپسىزدىك جاعدايلارىن, اتاپ ايتقاندا, تەمپەراتۋرا مەن ىلعالدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, كەي مەكەمەلەردە بۇل تالاپتار ساقتالمايدى. ءبىر جەردە قويماعا ارنالعان ءتيىستى ورىنجاي بەلگىلەنبەيدى, ەندى ءبىر ۆەدومستۆولاردا كادرلار تىم ءجيى اۋىسادى نەمەسە تۇراقتى ءارحيۆشىنىڭ جوقتىعى قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. وسى ورايدا ايتا كەتۋ كەرەك, قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق ارحيۆ تۇراقتى ساقتاۋ مەرزىمىندەگى قۇجاتتاردىڭ ۇلگىسى دەۋگە ابدەن بولادى. ارحيۆتە زاماناۋي تۇرعىدا جابدىقتالعان 19 قويما بار. ول سونداي-اق وسىنداي ۇقىپتىلىقتى ءوزىنىڭ جيناقتاۋ كوزدەرىنەن, ياعني مەملەكەتتىك ورگانداردان دا تالاپ ەتەدى. ۇلتتىق ارحيۆتە ساراپتامالىق-تەكسەرۋ كوميسسياسى (ستك) جۇمىس ىستەيدى, بۇل كوميسسياعا جيناقتاۋ كوزدەرى – ۇيىمدار ىستەر نومەنكلاتۋراسىن, تىزىمدەمەلەردى, قۇجاتتاردى جويۋعا ارنالعان اكتىلەردى كەلىسۋگە جىبەرەدى.
ستك-گە ۇيىمداردان كەلىپ تۇسكەن ماتەريالداردان ءبىز ۆەدومستۆولىق ارحيۆشىلەردىڭ ورەسكەل قاتەلىكتەرىن ءجيى كورەمىز. بۇل جاعدايدا ءبىز ولارعا قۇجاتتاردى قايتادان وڭدەۋگە قايتارامىز. ارينە, قانشاما كۇش, ۋاقىت پەن جۇيكە ءراسۋا بولادى, بىراق امال جوق. مۇنداي كەمشىلىكتەردى بولاشاقتا ازايتۋ ءۇشىن ۆەدومستۆولىق ارحيۆشىلەرگە ارناپ سەمينارلار ۇيىمداستىرىپ, وسى تاقىرىپتاردى تالقىلاپ وتىرۋدى داستۇرگە اينالدىرعانبىز.
ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ قۇجاتتارىن ساقتاۋدىڭ باسقا دا ماسەلەلەرى بار. قازىر اقىلى قىزمەتتەر نارىعىندا عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتامانى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇجاتتارىن وڭدەۋدى, كەيىننەن ۇلتتىق ارحيۆتە ساقتاۋ ءۇشىن تاپسىرۋ جۇمىستارىن كوبىنە مامانداندىرىلماعان كومپانيالار ورىندايدى. ولار قۇجات تۇپنۇسقالارىنىڭ ورنىنا كوشىرمەلەردى, بەتتەرى رەتسىز نەمەسە مۇلدەم جوق, دۇرىس تىگىلمەگەن ىستەردى تۇراقتى ساقتاۋعا تاپسىرۋعا تىرىسادى. ارينە, ساپاسىز وڭدەلگەن قۇجاتتاردى ۇلتتىق ارحيۆ ساقتاۋعا قابىلدامايدى, سونداي-اق قايتا پىسىقتاۋعا جىبەرەدى. ەكىنشى جاعىنان, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وزىندە ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ بارلىق قويماسى تالاپتارعا سايكەس كەلمەيدى. مىسالى, قۇجات ساقتايتىن بولمەدە تەرەزەلەر بولماۋى كەرەك, قۇجاتتارعا كۇن ساۋلەسى تۇسپەۋگە ءتيىس. قاجەت بولسا, ساڭىراۋقۇلاقتار مەن باسقا اۋرۋلاردان «ەمدەپ», سانيتارلىق وڭدەۋ جۇرگىزىلۋى شارت. ارحيۆشىلەر قۇجاتتاردىڭ «ساۋ» ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن كەزدە عانا ولاردى ساقتاۋعا الادى. ءدال وسىنداي جۇمىس ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەردە دە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس, ويتكەنى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ارحيۆىندە جاتقان 15 جىل ىشىندە قۇجاتتار نەبىر ۆيرۋس جۇقتىرۋى مۇمكىن.
كوبىنە ارحيۆشىلەر ىستەر نومەنكلاتۋراسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دۇرىس تۇسىنبەيدى, وعان بەكىتىلگەن ەرەجەلەرگە قايشى كەلەتىن ءارتۇرلى ارىپتىك جانە ساندىق ماندەردى وڭدى-سولدى قوسا بەرەدى. بۇل ءتاسىلدىڭ قاۋىپتىلىگى مىنادا: ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن جۇمىسقا جاڭا ادامدار كەلگەندە, دۇرىس ەمەس نومەنكلاتۋراسى بار قۇجاتتاردى ارحيۆتەن تابۋ مۇمكىن بولمايدى. ارينە, مۇنداي ماسەلەلەردى ءبىر سەمينار اياسىندا شەشۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ۇلتتىق ارحيۆتە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق قۇرىلعالى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 500-گە جۋىق ءارحيۆشى مەن ءىس جۇرگىزۋشى سەرتيفيكات الدى.
قۇجاتتار دا قامقورلىققا ءزارۋ
ەگەر ارحيۆ قىزمەتكەرى ءوز بەتىنشە عىلىمي ساراپتاما جۇرگىزە الماسا, ءوز قولىمەن ءىستى تىگە الماسا, ونى ناعىز ءارحيۆشى دەپ ساناۋ قيىن. سوندىقتان ءبىز ۆەدومستۆولىق ارحيۆشىلەردىڭ باسىن قوسىپ, ءجيى-ءجيى پراكتيكالىق ساباقتار وتكىزىپ تۇرامىز. سەمينارلاردا قانداي قۇجاتتاردى ساقتاۋ كەرەك, قايسىسىن ساقتاماۋ كەرەك, قۇجاتتاردى قالاي دۇرىس قالىپتاستىرۋ قاجەت, قالاي تىگۋ كەرەك, سونى كورسەتەمىز. سول ماقساتتا ۇلتتىق ارحيۆ پەن ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەر اراسىندا ءوزارا تۇراقتى بايلانىس ورناتامىز. مەملەكەتتىك ورگاندارداعى ارحيۆشىلەر ءوز پروبلەمالارىمەن وزدەرى جالعىز قالماۋى كەرەك. ويتكەنى ءارحيۆشى ماماندىعى – بۇل كاسىپ, بۇل جۇرەكتىڭ تاڭداۋى. جالاقىنىڭ تومەندىگىنە قاراماستان, ءبىزدىڭ ماماندار بۇل جۇمىسقا جان دۇنيەسىن سالادى.
قۇجاتتار دا ادام سياقتى, ولار دا ۇنەمى قامقورلىققا ءزارۋ. سونىمەن قاتار ساقتاۋ تالاپتارى ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى. كەيبىر قۇجاتتاردى قاعازدا ساقتاۋدىڭ قاجەتى جوق, ولاردىڭ باسىم بولىگى ەلەكتروندى فورماتتا ساقتاۋعا اۋىستىرىلادى. ءتىپتى دامىعان ەلدەردە دە ماڭىزدى قۇجاتتاردى تەك ەلەكتروندى تۇردە ساقتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان جوق. تۇراقتى ساقتاۋ مەرزىمى بار قۇجاتتار ءالى دە قاعازدا ەلەكتروندى نۇسقاسىمەن بىرگە ساقتالادى جانە ونى وتە مۇقيات قاراۋ كەرەك.
بۇگىنگى تاجىريبەدە كەز كەلگەن قىزمەتتىك قۇجاتتىڭ ءومىرى ەكى تسيكلدان تۇرادى: بەلسەندى تسيكل (قۇجاتتى جاساۋ, ونى وڭدەۋ, ادرەساتقا جىبەرۋ, مەكەمەگە ءتۇسۋ, ونى قاراۋ جانە ورىنداۋ). پاسسيۆ تسيكل (ورىندالعان قۇجاتتى ەسەپتەن شىعارۋ جانە ارحيۆكە بەرۋ, ونى ساقتاۋ).
قازىر بيزنەس-ۇدەرىستەردى تالداۋعا جانە حالىقارالىق ستاندارتتار نەگىزىندە باسقارۋ فۋنكتسيالارىن قۇجاتتامالىق قولداۋدى ۇيىمداستىرۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. بۇل تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتى ق.ق.توقاەۆتىڭ 2022 جىلعى 13 ساۋىردەگى №872 «مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قىزمەتىن بيۋروكراتيالاندىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» جارلىعىندا دا ايتىلعان. وندا مونيتورينگ پەن تالداۋدى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىشكى اكىمشىلىك راسىمدەرىن زەردەلەي وتىرىپ جانە ءتيىستى قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قايتا قارالۋىن قامتاماسىز ەتىپ, ىشكى بيزنەس-پروتسەستەرگە كەشەندى رەينجينيرينگ جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە ناقتى كەلتىرىلگەن.
ساقتاساڭ ساقتالادى
قازىرگى ۋاقىتتا بۇل باعىتتا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆ, قۇجاتتاما جانە كىتاپ ءىسى كوميتەتى نقا-عا وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزۋدە. ءبىز, ارحيۆشىلەر, وسى باعىتتارعا بەلسەندى قاتىسىپ, ۇسىنىستار ەنگىزۋىمىز كەرەك. بۇگىندە ءىس-قاعازدارىندا جاسالىپ جاتقان نارسە بىرنەشە ونجىلدىقتان كەشىكتىرمەي ارحيۆكە تۇسەدى. سوندىقتان ۆەدومستۆولىق ساقتاۋ دەڭگەيىندەگى ساپاعا باستى نازار اۋدارىلۋى قاجەت. بۇل قۇجاتتاردىڭ تولىقتىعى مەن فيزيكالىق جاي-كۇيى, سونداي-اق قاجەت بولعان جاعدايدا ولاردى ەمدەۋ, قۇجاتتاردىڭ قۇندىلىعىنا ۋاقتىلى ساراپتاما جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بولماق. قازىر بارلىق ارحيۆتە ەلەكتروندىق قۇجاتتار بويىنشا دا ماسەلە بار. ەگەر ەشتەڭە جاسالماسا, قانداي دا ستاندارتتاۋعا تىرىسپاسا جانە ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى پايدالانۋ مەن ساقتاۋدى رەتكە كەلتىرمەسە, بولاشاقتا ارحيۆتەر «ەلەكتروندىق ارحەولوگيامەن» اينالىسۋعا ءماجبۇر بولادى. ال ەلدىڭ تاريحي جادىندا ەلەكتروندى قۇجاتتار ماسساسىنىڭ جوعالۋىنا بايلانىستى الىپ بوس كەڭىستىك پايدا بولادى دەگەن قاۋىپ تۋىندايدى.
مەكەمەلەر شىنايى, سەنىمدى جانە قولدانۋعا جارامدى قۇجاتتاردى قۇرۋى جانە ساقتاۋى, سونداي-اق وسى قۇجاتتاردىڭ تۇتاستىعىن قاجەتتى ۋاقىت ىشىندە قورعاۋى كەرەك. بۇدان باسقا, ۇلتتىق ارحيۆ قورى ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى بار شەتەلدىك مۇراعات قۇجاتتارىمەن تولىقتىرىلادى. 2022 جىلى «ارحيۆ-2025» كەشەندى جوباسى اياسىندا 14 مەملەكەتكە بارىپ, قازاقستان تاريحىنا قاتىستى 7000 قۇجات اكەلىندى. قازىرگى تاڭدا قۇجاتتاردىڭ ەلەكتروندىق فورماتتا ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ە-ارحيۆ اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ باعىتىندا ءبىراز جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ءبىز بۇل ماقالادا «مەملەكەت ماعان نە بەرەدى دەپ ەمەس, مەن مەملەكەتكە نە بەرەمىن» دەگەن قاعيدا تۇرعىسىنان ءاربىر ۆەدومستۆولىق ءارحيۆشى مەن ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ تىكەلەي وزدەرىنە قاتىستى فاكتورلاردى قوزعاۋعا تىرىستىق. ءيا, مەملەكەت ارحيۆ ءىسىن دامىتۋدا كوپتەگەن شارانى قابىلداپ جاتىر. «ارحيۆ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» توسبەلگىسىن تاعايىنداپ, بۇكىل سانالى عۇمىرىن وسى سالاعا ارناعان شىن مامانداردىڭ ەڭبەگىن باعالاپ كەلەدى. سوندىقتان ءبىز دە ارحيۆ ءىسىن عىلىمي تۇردە دامىتىپ, قۇجات اينالىمىن بىرىزدىلىككە ءتۇسىرۋ جولىندا ايانباي تەر توگۋىمىز قاجەت.
ساعيلا نۇرلانوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى