سامسى دەگەندە جۇرەگى ەلجىرەپ سالا بەرەتىن جاندار كوپ ارامىزدا. اللا كوپسىنبەسىن. سولاردىڭ ءبىرى پاشا بولاتىن.
1944 جىلى گرۋزيادان ءبىر مەزەتتە جەر اۋدارىلعان مەسحەتتىك احىسكا تۇرىكتەرىنىڭ دە كورمەگەن ازابى جوق. قاپ تاۋىنىڭ قاپتالىن ەجەلدەن مەكەن ەتكەن بىرقاتار مۇسىلمان ۇلتتارىنا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە سولاقاي ساياساتتىڭ سويىلى وڭباي ءتيدى. سونىڭ سالدارىنان چەشەندەر مەن ينگۋشتار, قاراشايلار مەن بالقارلار, نوعايلار, قىرىم تاتارلارى, تاعى دا يسلامعا يلانعان ءبىراز اعايىنداردىڭ باسىنا قارا بۇلت تونگەن. مال تاسيتىن ەشەلوندارعا توعىتىلعان ولاردىڭ قيامەت ساپاردان امان قالعاندارى قازاق جەرىنەن پانا تاپتى. مىسكىندەردىڭ قاتارىندا 12-13 جاس شاماسىنداعى پاشا دا بار ەدى. پاناسىز ەدى. جەتىم ەدى. جەتىلدى. شۇكىر.
ءيا, قالاي جەتىلدى دەيسىزدەر عوي ەندى. ەرىكسىز جەر اۋدارىلعان تۇرىكتەردىڭ ىشىندە جالعىز قالعان جەتىمەكتى سامسىداعى نايمانحان دەگەن قۇدايعا قاراعان اقجۇرەك ادام اسىراپ الادى. بۇل سوناۋ 1944-1945 جىلدىڭ قاقاعان قىسىندا بولعان وقيعا. ءسويتىپ, پاشانىڭ جاسى 18-گە تولعاندا اكە ورنىنا اكە بولعان نايمانحان ونى ءوزى قۇرالپىلاس تۇرىكتىڭ التىن دەگەن قىزىنا ۇيلەندىرىپ, جەكە ءۇي ساتىپ اپەرەدى. ەنشىسىنە ءبىر بۇزاۋلى سيىرىن اتاپ, وتاۋ ەتىپ شىعارادى. 1966 جىلى اللانىڭ دارگەيىمەن نايمانحان باقيلىق ساپارىنا ۇزاعان سوڭ, مەركىدەن پاشانىڭ قابىرعا اعايىندارى تابىلىپ, سامسىداعى ەلى-جۇرتىنىڭ ريزا-قوشتىعىن العان ول سول جاققا قونىس اۋدارادى. تاعى بىرنەشە جىلدار وتكەندە اراداعى قاتىناس تا سيرەكسىپ, بىرتە-بىرتە بارىس-كەلىس ازايا بەرەدى. «ە-ە, «قاسقىردىڭ بالاسىن قانشا اسىراساڭ دا, ورمانعا قاراپ ۇليدى» دەگەن وسى. ەندى سەندەردى نە قىلسىن. ءوزى بولىپ-تولعانداي-اق جۇرگەن شىعار ءبىر جەردە», دەيدى سىپسىڭ ءسوزدى جاماعايىن. سويتە-سويتە ۋاقىت توزاڭىنىڭ استىندا قالعان ءبىر ەستەلىك بولىپ, پاشا تۋرالى سامسىداعى اڭگىمە دە تىيىلادى.
جوق, تىيىلماپتى. جاقسى ۇلان جاقسىلىقتى ءتىپتى دە ۇمىتپاپتى. وعان مىنا كەلەسى ءبىر وقيعا دالەل.
بىلتىر اۋداندىق ساۋلەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولعان اينۇر جۇرىن قارىنداسىمىز 2014 جىلعى ەڭبەك دەمالىسى كەزىندە تۇركيانىڭ كەمەر قالاسىنا دەمالىسقا بارىپتى. ساپار بارىسىندا ءبىر دۇكەنگە كىرەدى. ساتۋشى تۇرىك بالاسى اقجارقىن ەكەن, قىسقاشا ءجون سۇراسادى. «قايدان كەلدىڭىز؟». «قازاقستاننىڭ الماتى دەگەن جەرىنەن». «و-و, وندا ۇزىناعاش, سامسى دەگەن اۋىلداردى بىلەتىن شىعارسىز؟». «ارينە, مەن تۋرا سول اۋداننانمىن». «بارەكەلدى! وندا سامسىدا تۇراتىن نايمانحان دەگەن كىسىنى ەستۋىڭىز با ما؟ مۇحتار دەگەن بالاسى بولۋى كەرەك. مەنىڭ اتام ول كىسى». «بىلەمىن. مۇحتار اعا سامسى اۋىلىنىڭ اكىمى بولىپ قىزمەت اتقارعان. جۋىردا عانا زەينەتكە شىقتى».
قويشى, سودان كەمەر قالاسىندا شاعىن دۇكەن ۇستاپ تۇرعان راميس ەسىمدى تۇرىك بالاسى اينۇردى تۋعان اپكەسىندەي قۇرمەتتەپ, بۇكىل مەكەن-جايى مەن تەلەفونىن جازىپ بەرىپ جىبەرەدى. اينۇر اۋىلعا كەلگەن سوڭ بۇل حاباردى سامسىداعى مۇحتار اعاسىنا جەتكىزەدى. جارتى عاسىرعا جۋىق بايلانىسسىز قالعان ەكى جاق ءسويتىپ, تەلەفون ارقىلى قايتا تابىسادى.
جۋىردا مۇحتار نايمانحان ۇلى شىنتەمىروۆ ءبىر كەزدە ءوز اكەسىنىڭ شاپاعاتىمەن كوكتەپ-كوگەرگەن تۇرىك تۋىسقاندارىنىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن كەمەر قالاسىنا بارىپ قايتتى. سىيلاس اعامىزدىڭ جالپى جۇرتقا جاريا ەتۋگە تۇرارلىق وسى ءبىر جۇرەكتى ەلجىرەتەر جارقىن ساتتەرى تۋرالى جازباق نيەتىمىزدى بىلدىرگەندە, ول مەنى ون كۇن بويى الاقاندارىنا سالىپ كۇتتى تۇرىك باۋىرلارىم. كەمەردىڭ وزىندە جانە دەمەر دەگەن قالاسىندا, انتاليادا بولدىم. ارمانسىز ارالاتتى. كەزىندە مەركى جاققا كوشىپ كەتكەن نايمانحاننىڭ پاشا دەگەن بالاسى دا, ونىڭ زايىبى التىن دا قايتىس بولىپتى. سول ەكەۋىنەن 1956 جىلى تۋعان قۇربان مەن دۋنياحانۋم اتتى كەلىننىڭ ءۇش ۇلى, ءبىر قىزى بار ەكەن. الگى راميس ءۇش ۇلىنىڭ ءبىرى. رافيك, راشيد اتتى ۇلدارى دا ءبىر ىزەتتى اينالايىندار كورىنەدى. تۇركياعا ءبىزدىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعاننان كەيىن كوشىپتى. جول اشىلدى عوي.
كەمەرگە كۇيەۋ بالامىز ەرجان ەكەۋمىز بارعانبىز. ايتتىم عوي, جاندارى قالماي كۇتتى. ءبىر كەزدە گلادياتورلار جەكپە-جەككە شىعاتىن دەمەردەگى ارەنانى دا كورسەتتى. وسىدان جيىرما كۇندەي بۇرىن پاشانىڭ ۇلى – مۋرادوۆ قۇرباننىڭ ءوزى كەلىپ قايتتى سامسىعا. ءبىزدىڭ ۇيدە قوناق بولدى. مەن دە سامسىنى تۇگەل ارالاتىپ, ودان كەيىن مەركىگە اپاردىم. ءاي, نەسىن ايتاسىڭ, ابدەن ەستە قالارلىق كەزدەسۋلەر باستان ءوتىپ جاتىر, – دەيدى مۇحتار اعا تەبىرەنىسىن جاسىرا الماي.
ءبىزدىڭ ەلدىڭ دارحان دانالىعى, شەكسىز مەيىرىمى مەن شۋاقتى شاپاعاتى ارقىلى سان ۇلتتىڭ اراسىندا تىرشىلىك تامىرىن ودان ءارى جالعاعان مۇنداي اۋلەتتەر از ەمەس. الاساپىران سوعىس جىلدارىندا كەشەگى قازاقتىڭ جاقسىلىعىن كورگەندەردىڭ ءبىرازى ءجۇر ارامىزدا. شىركىن, سولاردىڭ ءبارى بالاسى نايمانحاننىڭ پاشا سياقتى بولسا, قانە؟ نە دەگەن ادامگەرشىلىك! ءوزى ومىردەن وتسە دە, كەيىنگى ۇرپاعىنىڭ جادىنا ءسىڭىرىپ كەتىپتى قازاقتىڭ قاراپايىم ءبىر ازاماتىنىڭ جاقسىلىعىن. سونىڭ ارقاسىندا مۇحتار مەن قۇربان سامسى مەن كەمەردىڭ اراسىن ءالى تالاي جول قىلاتىنىنا ءبىز كامىل. ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن. «ادامعا ىستەگەن جاقسىلىعىڭ دا, جاماندىعىڭ دا كەزى-كەزىندە الدىڭنان شىعادى» دەگەن ءتامسىلدىڭ ءبىر مىسالى تۋرا وسىنداي-اق بولاتىن شىعار.
راتبەك ساعيد-ۋاھاس.
الماتى وبلىسى,
جامبىل اۋدانى.
سۋرەتتە: قۇربان, ەرجان جانە مۇحتار ۇشەۋى تۇركيانىڭ كەمەر قالاسىنداعى اتاتۇرىكتىڭ ەسكەرتكىشى الدىندا.