الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم

بۇگىندە قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتى «QS World University Rankings 2025 (QS WUR)» حالىق­ارالىق رەيتينگىنە كىرەتىن الەمدىك TOپ-200 جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ قاتارىنا ەندى. بۇل جەتىستىككە وقۋ ورنى ءبىر كۇندە قول جەتكىزگەن جوق. ونىڭ نەگىزى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى قالاندى. وسى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ ءىسى قارقىندى دامىپ, زەرتتەۋلەردى ىلگەرىلەتۋگە ءمان بەرىلدى. ىرگەلى عىلىمدى جان-جاقتى وقىتۋ ءۇشىن كافەدرالار اشىلىپ, سەرپىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. وسىلايشا, قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بولاشاقتاعى بيىك مەجەلەرگە جەتۋىنە نەگىز قالانىپ, ونىڭ عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنداعى ابىرويىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك جاسالدى.

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمى سالاسىنداعى سونى وزگەرىستەر, اسىرەسە تەوريالىق پەن ەكسپەريمەنتتىك فيزيكا, حيميا جانە بيولوگيا زەرتتەۋلەرىنىڭ دامۋىمەن ەرەكشەلەندى. سول كەزەڭدە وسى سالالارداعى عالىمدار مەن ينجەنەرلەر, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ورالىپ, عىلىمنىڭ جاڭا باعىتتارىن دامىتۋعا بىلەك سىبانىپ, بەلسەنە كىرىستى.

وسى تۇستا كەڭەس وداعىنىڭ عى­­لىم اكادەمياسى ءسىبىر بولىم­شەسى مەن ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتە­­تىن قۇرىپ, جاس عالىمداردى تار­­­بيە­لەۋ مەن جاڭا عىلىمي مەك­تەپ­تەردى قالىپتاستىرۋعا ايرىق­شا كوڭىل ءبولدى. وسى ۋنيۆەرسيتەتكە شاقىرىلعان تالانتتى ستۋدەنتتەردىڭ قاتارىندا كەيىن الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم اتانعان وتاندىق زەرتتەۋشىلەر دە بولدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ورنى بولەك تۇلعانىڭ ءبىرى – اكادەميك, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور فازىلحان بايىمبەتوۆ. ول قايسارلىعىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن, تابيعي تالانتىمەن ەلىمىزدە عانا ەمەس, الەمدىك عىلىمدا تانىلدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ەرەكشە ماقتانىش. فازەكەڭ ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىندە اتى اڭىزعا اينالعان عالىمدار م.ا.لاۆرەنتەۆ, س.ل.سوبولەۆ, ر.ز.ساگ­دەەۆ, ۆ.ل.كانتوروۆيچ سياق­تى اكادەميكتەردىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, سول ورتادا ءوزىن مويىنداتتى. ورىس ءتىلىن جەدەل يگەرىپ, وزىق بىلىمىمەن ۇستازدارىنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەندى. «ەشكىمنەن كەم بولماۋعا ءتيىستىمىن دەگەن نا­مىسقا نەگىزدەلگەن ەڭبەك­تىڭ جانە قالاي تالپىنىپ جۇر­گەنىم­دى باعالاعان وقىتۋشىلا­رىم­نىڭ ارقاسىندا ءنوۆوسىبىر ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ تاريحىندا ءبى­رىنشى لەنيندىك ستيپەنديات بول­دىم», دەپ جازعان ەدى فازە­كەڭ ومىرباياندىق ەڭبەگىندە. بايىمبەتوۆتىڭ بۇل جەتىستىكتەرى ناعىز فەنومەن رەتىندە عىلىم تاريحىندا ءوز ورنىن الدى.

فازىلحان بايىمبەتوۆتىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا تۋعان جەرى – تورعاي ءوڭىرىنىڭ ورنى بولەك. اقىن عافۋ قايىربەكوۆ: «...تورعايدىڭ وزىنەن-ءوزى تۋرالى اڭىزى ءوسىپ كەتكەن ولكە, داڭقى وزىپ كەتكەن دالا» دەپ بەكەر ايتپاعان. شىندىعىندا, تورعايدان شىققان تاريحي تۇلعالاردى تىزە باستاساڭ, سانىنان جاڭىلاسىڭ. وسىنداي تاريحي جەردە تۋعان فازەكەڭ جاسىنان بىلىمگە قۇشتار بولىپ ءوستى. ونىڭ ءومىر جولى تۋعان جەرىنىڭ تەكتىلىگى مەن جەكە تالپىنىسىنىڭ جەمىسى رەتىندە ۇلت عىلىمىنىڭ بيىك شىڭىن باعىندىرعان دارا تۇلعالىق ۇلگىسىن قالىپتاستىردى.

فازىلحان بايىمبەتوۆ – الەم­دىك دەڭگەيدەگى قازاقستاندىق پلاز­ما فيزيكاسى مەكتەبىنىڭ نەگى­زىن قالاعان كورنەكتى فيزيك-تەورە­تيك. ونىڭ وسى سالاداعى زەرتتەۋ­لەرى عىلىمعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, «يدەالدى ەمەس پلاز­ماداعى ماتەما­تيكالىق مودەل­دەۋ» جانە «جوعا­رى تەمپەرا­تۋرالى تىعىز پلاز­مانىڭ پسەۆدو­پوتەنتسيال­دىق تەو­رياسى» اتتى مونوگرافيالارىن­دا, سون­داي-اق 500-دەن استام عىلىمي ماقالا­لارىندا باياندالعان.

جوعارى وقۋ ورىندارى مامان­دارىنىڭ نومەنكلاتۋراسىنا جاڭا ماماندىقتار ەنگىزۋ تۋرالى كسرو جوعارى وقۋ ورىندارى مينيسترلىگى مەن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس جانە سول كەزدەگى قازمۋ رەكتورى, اكادەميك ءو.ا.جولداسبەكوۆتىڭ قولداۋىمەن 1983–1984 وقۋ جىلىندا فيزيكانى وقىتۋ ادىستەمەسى كافەدراسى جانىنان پلازما فيزيكاسى بويىن­شا ماماندىق اشۋعا رۇقسات العان. وسىلايشا پلازما فيزيكاسى بويىنشا جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ماقساتىندا ول وپتيكا جانە پلازما فيزيكاسى كافەدراسىن اشىپ, ونى 20 جىل بويى باسقاردى. كافەدرانى فاكۋلتەت دەڭگەيىندە الدىڭعى قاتارعا شىعاردى. وسى كەزەڭدە كافەدرادان كوپتەگەن عىلىم دوكتورى مەن كانديداتى دايىندالىپ شىقتى. عالىم ءوزى نەگىزگى پاندەردەن ءدارىس وقىپ, ءبىلىم ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى.

وسى ورايدا اكادەميك ت.قوجام­قۇلوۆتىڭ كەلەسى ايتقانىن تىلگە تيەك ەتە كەتەيىك. «فازەكەڭ جاس تالانتتاردى جاقسى تانيتىن. اسى­رەسە فيزيكا پلازماسى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە باسقا كافەدرالاردا وقيتىن ستۋدەنتتەردى تارتىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ دارىنداردى عىلىممەن اي­نالىسۋعا ۇگىتتەپ وتىراتىن. ول «پلازما فيزيكاسىنا كىرىسپە», «يدەالدى ەمەس پلازمانىڭ فيزيكاسى», «پلازمانىڭ ەلەكتر ديناميكاسى» سەكىلدى پاندەردى بولاشاق ماماندارعا ازىرلەپ, ەنگىزدى. بۇل وراسان زور ەڭبەك ەدى. شىنايى تىڭ يگەرۋشى سياقتى تىنىمسىز جۇمىس ىستەدى. وسى ەرەكشە قاسيەتى, قۇدايدان بەرىلگەن جاڭاشىلدىعى فازىلحاندى عىلىمدا ءوز جولىن اشقان كوشباسشى ەتتى».

بۇگىندە بۇل كافەدرا ۋني­ۆەر­سيتەتتەگى ەڭ ۇزدىك ءبولىم­نىڭ ءبىرى. ونىڭ نەگىزىندە قالىپ­تاسقان داستۇرلەر ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىمىزدىڭ كەلەشەكتەگى ىرگەلى جەتىستىكتەرىنە سەنىمدى نەگىز بولارى انىق.

فازىلحان بايىمبەتوۆتىڭ عالىم ءارى پەداگوگ رەتىندە قالىپتاسۋى ونىڭ ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىندە العان بىلىمىنەن كەيىن, 38 جىل تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتكەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قىزمەتىنەن باستاۋ الادى. وسى ۋاقىت ىشىندە ول دوتسەنتتىك دارەجەدەن كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, ەكى مارتە پرورەكتور لاۋازىمىنا (وقۋ جۇمىسى جونىن­دەگى, عىلىمي جۇمىس جانە حالىق­ارالىق بايلانىستار جو­نىندەگى) دەيىنگى قىزمەت جولىنان ءوتتى.

بۇگىندە اكادەميك بايىمبە­توۆ جەتەكشىلىك ەتكەن پلازما فيزيكا باعىتىنداعى عىلىمي مەك­تەپ – الەمدىك دەڭگەيدەگى بە­دەلدى ورتالىقتىڭ ءبىرى. بۇل مەك­تەپتىڭ اياسىندا 20 پروفەسسور, عىلىم دوكتورى, 100-دەن استام عى­لىم كانديداتى مەن فيلوسو­فيا دوكتورى دايىندالدى. قازىر ولار وسى سالاداعى ۇزدىك جەتىستىك­تەر­دى جالعاستىرىپ كەلەدى. شىن ما­نىندە, ف.بايىمبەتوۆتىڭ جەتەك­شى­لىگىمەن قۇرىلعان عىلىمي باعىت وتاندىق عىلىمنىڭ الەمدىك ارەناداعى ورنى مەن ىقپالىن ايشىقتاي ءتۇستى.

ءبىرتۋار اكادەميكتىڭ ەڭ ءىرى جە­تىستىگى دەپ دۇنيەجۇزى مويىندا­عان پلازما فيزيكاسى بويىنشا ەلىمىز­دە ءوزى قالىپتاستىرعان عى­لى­مي مەكتەبىن ايتار ەدىم. قا­زىر عا­لىمنىڭ ءوزى ويلاپ تاپقان تەڭدەۋلەرى مەن مودەلدەرى اقش, گەرمانيا, فرانتسيا, جاپونيا جانە كورەيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن عىلىمي ورتالىقتارىندا جۇيەلى زەرتتەلۋ ۇستىندە. «بايىمبەتوۆ تەڭدەۋى» مەن «بايىمبەتوۆ پوتەنتسيالدارى» ۇعىمدارى الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ قا­لىپ­تى تەرمينولوگياسىنا اينالدى. بۇل تۇعىرلى تۇلعا ەڭبە­گى­نىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىن­دالعانى دەپ بىلەمىز.

سونىمەن قاتار 2015 جىلى اكادەميك شاكىرتتەرى ەلىمىزدىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەا­تى اتاندى. بۇل – بايىمبەتوۆ مەك­تەبىنىڭ عىلىمعا قوسقان ۇلكەن ۇلەسى. بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ شاكىرت­تەرى اكادەميك ت.رامازانوۆ باستا­عان يۋ.ارحيپوۆ, ق.جۇماعۇلوۆا, ا.داۋلەتوۆ, ا.جۇكەشوۆ, س.قودا­نوۆا, م.عابدۋللين, م.دوسبولاەۆ, م.مۇراتوۆ جانە باسقالارى وتان­دىق عىلىمنىڭ دامۋىنا مول ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

فازەكەڭ «فيزيكتەر مەن ليريكتەر» ءداۋىرىنىڭ وكىلى رەتىندە عىلىم مەن ونەردى عاجاپ ۇيلەستىرە بىلگەن تۇلعا ەدى. ول ءوز ويىن تەك عىلىمي ەڭبەگىندە عانا ەمەس, قارا سوزبەن دە, ولەڭمەن دە شەبەر جەتكىزەتىن. بۇل قاسيەتى ونىڭ جان-جاقتى بولعانىن كورسەتەدى. مىسالى, ءوزىنىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارىندا ناعىز ەڭبەك ادامىنىڭ ۇستانىمىن بىلايشا سۋرەتتەگەن:

ەڭبەك – ءومىر, نەگىزىڭ

دەگەن ۇلى ءفالسافا,

سۇتىمەنەن انامنىڭ

ءسىڭدى مەنىڭ قانىما.

قىزۋ ەڭبەك مايدانىن.

كورىپ ءوستىم ىلعي دا,

ءومىر شامىن جاعاتىن

جاسامپاز ەڭبەك قانا.

شىندىعىندا, ايرىقشا جا­راتىلعان ازاماتتىڭ عىلىم جو­لىن­داعى عيبراتتى عۇمىرى ءوز حال­قىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ەرەن ۇلگىسى بولدى. بۇدان جاس ۇر­پاقتىڭ الاتىن ءتالىمى مول.

فازىلحان بايىمبەتوۆ ءوز شاڭىراعىنىڭ ماۋەلى بايتەرەگى ەدى. زايىبى روزا سۇلەيمەنقىزى ەكەۋى نۇرلان, ايگۇل, بايان سىندى ۇل-قىزداردى, مارعۇلان, دانا, تەڭىز, الان, ءلايلا سەكىلدى نەمەرە-جيەندەردى تاربيەلەپ, ەلەۋلى زيالى اۋلەت قالىپتاستىردى.

زۇلقايىر مانسۇروۆ,

پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى  اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى