«اقتوبە» گازەتىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىنە شولۋ
تاريح تانىمىندا
اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى اسحات شاحاروۆتىڭ وبلىس تۇرعىندارىنا جاڭا 2024 جىلعا قۇتتىقتاۋى «اقتوبە» گازەتىنىڭ 21 446-نومىرىنە شىققاندا وقىرمانداردىڭ كوزىنە مىنا جولدار دا تۇسكەنى داۋسىز: «قول جەتكىزىلگەن وڭ ناتيجەلەرگە ءاربىر اقتوبەلىكتىڭ قوسقان ۇلەسى زور». اكىم ءبىر جىلدى ايتسا, پىكىردى ودان ءارى دامىتىپ ء«بىر عاسىردا قول جەتكىزىلگەن وڭ ناتيجەلەرگە «اقتوبە» گازەتىنىڭ, ونىڭ بىرنەشە جۇزدەگەن ءجۋرناليسى مەن قىزمەتكەرىنىڭ قوسقان ۇلەسى زور» دەۋ كەرەك. بۇل – جاي ءسوز ويناتۋ ەمەس, باسىلىمنىڭ ءار ونجىلدىقتاعى نومىرلەرىن پاراقتاي وتىرىپ جاسالعان تۇجىرىم.
«اقتوبە» گازەتىنىڭ 100 جىلدىق جولىندا الدىمەن بايقالاتىنى – ايماقتىڭ تىنىسى تايعا تاڭبا باسقانداي بولىپ باسىلىم بەتىندە ساقتالعانى. ءار-بەرىدەن سوڭ ءبىر ايماقتىڭ ەمەس, بايتاق قازاق دالاسىنىڭ عاسىر بويىنا باستان كەشكەنى گازەت پاراقتارىنا كوشكەن ەكەن.
1924 جىلى قازاق ەلىنە سىرتتان تاڭىلعان جۇمىسشى-شارۋا بيلىگى دەگەن ساياسي قۇرىلىم ورنىققان سوڭ اقتوبە گۋبەرنيالىق پارتيا جانە اتقارۋ كوميتەتى 17 ناۋرىزدا قازاق تىلىندە گۋبەرنيالىق گازەت شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. وكىمەت وندىرىستە – جۇمىسشىعا, اۋىلدا – كەدەيگە ارقا سۇيەيتىنىن تانىتقاندىقتان گازەت «كەدەي» دەپ اتالدى. ول كەزدە اقتوبە قۋاتتى ءوندىرىس قالىپتاسپاعان ءوڭىر ەدى.
20-جىلداردىڭ باسىندا «كەدەي» ءسوزى سانگە اينالىپ, باقانداي ءتورت باسىلىمنىڭ اتاۋىنا اينالعان. تاشكەنتتەگى ورتا ازيا كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىندە 1923 جىلدان «كەدەي ايناسى» اتتى جۋرنال شىققان. «كەدەي ءسوزى» گازەتى 1920 جىلدان ءسىبىر وبلىسىنا قاراستى اقمولا گۋبەرنيالىق بيۋروسىنىڭ ورگانى بولدى. بىراق گۋبەرنيا ەمەس, وبلىس ورتالىعى ومبى قالاسىندا باسىلعان. «كەدەي ايناسىندا» ساكەن سەيفۋللين مەن وتەباي تۇرمانجانوۆتىڭ ولەڭ مەن ماقالالارى, «كەدەي سوزىندە» مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ماقالالارى, سىن-سىقاقتارى جارىق كورگەن. ءتورتىنشى باسىلىم – «كەدەي ءتىلى» استراحان گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جانىنداعى تاتار-قازاق بيۋروسىنىڭ ورگانى ەدى. ول دا باسقا «كەدەيلەرمەن» قاتارلاس 1924 جىلى دۇنيەگە كەلدى.
سول ءتورت «كەدەيدىڭ» ەكەۋى ءبىر عاسىردان اسا ءالى شىعىپ تۇر. «كەدەي ءسوزى» وبلىستىق «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ, «كەدەي» وبلىستىق «اقتوبە» گازەتىنىڭ باستاۋى بولدى.
«كەدەي» گازەتىنىڭ بىرنەشە نومىرىندە شىققان شاعىن ماقالالاردى 100 جىلدىق توي قارساڭىندا «اقتوبە مەديا» حولدينگىنىڭ باسشىسى راۋكەن ءوتىنشيننىڭ تاپسىرماسىمەن «اقتوبە» گازەتى قايتالاپ جاريالاپ كەلەدى. بۇل ورايدا جۋرناليست, دەرەكتانۋشى ينديرا وتەمىستىڭ ەڭبەگى زور.
ساباقتاستىق ساپارىندا
ءجۇز جىلدىڭ جەتپىس جىلىندا قورعاسىنعا قۇيىلعان, بەرگى شيرەگىندە كومپيۋتەرلىك تاسىلدە تەرىلگەن, بىراق قالاي بولعاندا قولعا قاعاز بولىپ ءتيىپ كەلە جاتقان «اقتوبە» گازەتىنەن العاشقى اڭعارىلاتىن – البەتتە, ساباقتاستىق. اراسىندا كەمىندە جەتپىس-سەكسەن جىل جاتقان وقيعالاردىڭ گازەتكە جازىلۋىنان سونى بايقاۋعا بولادى.
«كەدەي» گازەتى 1928 جىلعى 21-نومىرىندە «جەم-بايسارى بولىسىندا بيىل سۋ قاتتى تاسىدى» دەپ جازىپ, «كەدەيلەرگە تيگەن شابىندىق جەرلەردى ۇيىق باسىپ كەتتى» دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. 1974 جىلى «كوممۋنيزم جولى» گازەتىنىڭ قاراشا ايىنداعى نومىرىندە جاۋىن-شاشىننىڭ كوپ بولۋىنان بايعانين اۋدانىندا قيراعالى تۇرعان شوپان ۇيلەرى تۋرالى ء«ۇي قاشان جوندەلەدى» دەگەن ماقالا جاريالانعان.
ال 2024 جىلى «اقتوبە» گازەتىنىڭ تىلشىلەرى كوكتەم ايلارىنان باستاپ سۋ باسقان اۋىلداردان شىقپادى. جاز ايىندا تاسقىننان زارداپ شەككەن ەلدى مەكەندەردى قالپىنا كەلتىرگەن قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ قارقىنىن جازدى. كۇزدە اپاتتان كۇيزەلگەن حالىقتىڭ جاڭا ۇيلەرگە كىرگەنىنەن حاباردار ەتتى. ءبىر عانا مىسال: 2024 جىلعى 3 قىركۇيەكتە «قوبداداعى قونىس» اتتى ماقالادا جاڭادان سالىنعان 100 ءۇي تۇرعىندار يگىلىگىنە بەرىلگەنى جاريا ەتىلدى.
وسى تۇستا تۇسىندىرە كەتۋ ءۇشىن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىنا ورالۋعا تۋرا كەلەدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان كەڭەس مەملەكەتىندە «كەشىكپەي كوممۋنيزم ورنايدى» دەگەن ساياسات بەلەڭ الدى. سول ەلەسكە ەرگەندىكتەن قازاقستاندا بىرقاتار وبلىستىق گازەت باياعىدا جاپپاي «كەدەي» ءسوزىن جالاۋ ەتكەندەي, ەندى ماڭدايشالارىنا «كوممۋنيزم» ءسوزىن شەگەلەدى. «كوممۋنيزم جولى» اقتوبەگە بۇيىرسا, باسقا وبلىستىق گازەتتەر وسكەمەندە «كوممۋنيزم تۋى», تسەلينوگرادتا «كوممۋنيزم نۇرى», قوستانايدا «كوممۋنيزم تاڭى» اتالدى. وبلىستىڭ گازەتتەرى بىلاي قالىپ, مىنا «كوممۋنيزم تاڭى» اتاۋىنىڭ ءوزى ونداعان اۋداندىق گازەتتەرگە تاڭىلدى. ونىڭ ىشىندە شالقار اۋداندىق گازەتى دە جيىرما جىلداي وسى اتپەن شىققان.
وبلىستىق گازەتكە «كەدەيدەن» كەيىن از جىلعا «العا» اتانىپ, 1932 جىلدان «سوتسياليستىك جول» اتاۋىنا اۋىسۋعا تۋرا كەلدى. رەسپۋبليكانىڭ باس گازەتىنىڭ ءوزى «سوتسياليستىك قازاقستان» اتانعان سوڭ, وبلىستىق گازەتتەر اتىن وزگەرتپەگەندە قايتسىن.
ەكونوميكا ەندىكتەرىندە
وبلىس ەكونوميكاسى «كەدەيدەن» باستاپ «اقتوبەگە» دەيىنگى ارالىقتا جۋرناليستەردىڭ ءجىتى نازارىندا تۇردى. باستاپقىدا بۇل اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان ايماق بولعان. سوندىقتان ونىڭ وتكىر ماسەلەلەرى گازەت بەتىنەن تۇراقتى كورىنىس تاپقان.
«تۇيە مالىنا ساقتىق كەرەك» دەگەن ماقالا 1928 جىلى شىلدە ايىندا شىققان. وندا قولداعى مالدى اۋرۋدان ساقتاۋ, اسىرەسە ۋلى «قىزىل كەندىر» ءشوبى وسەتىن جەرگە جولاتپاۋ تۋرالى كەڭەس بەرىلىپتى.
قىرقىنشى جىلداردىڭ باسى مەن ورتاسىنداعى «سوتسياليستىك جول» گازەتىنىڭ بەتتەرى داڭقتى ديقان شىعاناق بەرسيەۆتىڭ ەڭبەگىنە جانە وعان بەرىلگەن باعاعا ارنالعان. مۇنى ارداگەر جۋرناليست يدوش اسقاروۆ كوپ زەرتتەپ, بىرنەشە ماقالا جازدى. ول كىسىدەن قالعان اڭىزدان ماساق تەرۋ ىڭعايسىز. ءتىپتى تەرەتىن ماساق تابۋ دا قيىن.
گازەت ەكونوميكا تاقىرىبىن ءارى قاراي ساباقتاعان. الپىسىنشى جىلدار باسىندا «باتىس قازاقستان» گازەتى حيميا ءوندىرىسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن حيميالاندىرۋ ماسەلەسىن ءار ءنومىر سايىن كوتەرىپ وتىردى. مەملەكەت بيلىگىن قولعا ۇستاعان نيكيتا حرۋششەۆتىڭ ساياساتى وسىنداي تاقىرىپتى تۋىنداتقان.
زامان داۋىلى بۇل كەزدە قازاقستاندى بولشەكتەۋگە ىڭعايلانعان. رەسپۋبليكادا بىرنەشە ولكە قۇرىلدى. سوعان ساي جەكە-جەكە وبلىستىق گازەتتەر بىرىكتىرىلگەن. سولتۇستىكتە تىڭ ولكەسىنىڭ باسىلىمى بولسا, باتىس ايماقتا بۇرىنعى ءۇش وبلىستىق گازەت ورنىنا «باتىس قازاقستان» گازەتى شىعارىلدى. ول اقتوبە قالاسىندا باسىلعاندىقتان, مۇنى دا بۇرىنعى «كەدەي», «العا» جانە «سوتسياليستىك جولدىڭ» جالعاسى, ال «كوممۋنيزم جولى» مەن «اقتوبە» ونىڭ مۇراگەرى دەپ سانالۋى كەرەك.
وسى تۇستا تاعى گازەت شەجىرەسىن تولىقتىرا كەتۋ كەرەك. قازاقستاندا ولكە تاراعان سوڭ وبلىستىق گازەتتەر قالپىنا كەلتىرىلدى. «كوممۋنيزم جولى» قايتا شىعىپ, كەڭەس وداعىنىڭ ىرگەسى شايقالعان شاقتا «اقتوبە» اتانعان. بۇل وقيعا ەلىمىزدىڭ باستى مەرەكەسى سانالاتىن 1990 جىلعى قازان ايىنداعى ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىمەن سايكەس كەلدى.
«اقتوبە» گازەتى ءنومىر سايىن ەكونوميكا تاقىرىبىن قوزعاپ, قاۋزاپ ءجۇر. 2024 جىلعى 10 جەلتوقساندا پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆقا اقتوبە وبلىسىنداعى ەكونوميكالىق ءوسىم تانىستىرىلسا, سول ءوسىمدى بەرىپ وتىرعان كاسىپورىندار تىنىسى وبلىستىق گازەتتە جان-جاقتى جازىلعان ەدى. 24 قىركۇيەكتەگى ماقالادا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ وبلىستى «وندىرىستىك قۋاتى جوعارى وڭىر»دەپ باعالاپ, بىرقاتار اتقارىلعان ىسكە توقتالادى. ۇكىمەت باسشىسى مىسالعا كەلتىرگەن ءوندىرىس ورىندارى مەن سالالارعا بۇعان دەيىن گازەت تىلشىلەرى بارىپ, ءىرى دە ىرگەلى ماقالالار جاريالاپ ۇلگەرگەن.
الەۋمەت الەمىندە
ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىنىڭ الەۋمەت-تىك ءومىرى گازەتتە 100 جىل بويى جازىلىپ كەلەدى. مۇنداعى ساباقتاستىققا دا مىسال كوپ.
ءبىلىم بەرۋدەن باستايىق. گازەت 2024 جىلى 10 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حرومتاۋ تاۋ-كەن تەحنيكالىق كوللەدجىندە بولعانىن جازىپ, فوتولارىن جاريالادى. گازەت تىگىندىسىنەن 1964 جىلى اقتوبە قالاسىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقيتىن بالالاردىڭ رەنتگەن زاۋىتىندا جانە ەگىس القاپتارىندا تاجىريبە جينايتىنى تۋرالى فوتورەپورتاجدى كورۋگە بولادى.
2024 جىلى رەسپۋبليكاداعى باسقا باسىلىمدار سياقتى «اقتوبە» گازەتى ايەلدەردى قورعاۋ تاقىرىبىن قوزعادى. باسىلىمدا قىز-كەلىنشەكتەر كوپتەپ قىزمەت ىستەيتىن بولعاندىقتان, بۇل ورايدا قالامدارى قالعىمايتىنى تۇسىنىكتى.
باعامداساق, تاقىرىپ ەجەلدىڭ ەرتە كۇنى, «كەدەيدىڭ» كەزىنەن باستالعان. گازەت 1918 جىلدىڭ ساۋىرىندە تۇزتوبە بولىسىنىڭ ەكى جەرىندە ايەلدەر جيىلىسى وتكەنىن, وعان ايەلدەر كوپ كەلگەنىن حابارلاعان. سول جىلدىڭ شىلدەسىندە باسىلىم «قوعام جۇمىسىنا ايەلدەر كوڭىلدەگىدەي تارتىلىپ, ولاردىڭ اراسىندا قىزمەت جۇرگىزىلمەيدى», دەپ قىنجىلىس بىلدىرگەن.
وتىزىنشى جىلداردان باستاپ الەۋمەتتىك كولەڭكەدە قالدى. جوعارى بيلىكتىڭ ساياسي قۋدالاۋ, جەكە باسقا تابىنۋ, تەك جەڭىس ءۇشىن جۇمىلدىرۋ, سوتسياليستىك قوعامدا كەمشىلىك بولمايدى دەپ ۇعىندىرۋ ساياساتى وكتەمدىك قۇردى. بۇكىل ناسيحات قۇرالدارى سوعان قىزمەت ەتتى.
جەتپىسىنشى جىلداردان باستاپ الەۋمەتتىك سىن ماقالالار توبە كورسەتتى. بىراق تۇتاس سالالارداعى كەمشىلىك ەمەس, جەكەلەگەن نىسانداردىڭ, سول نىساندى باسقاراتىن ادامداردىڭ جۇمىسىنداعى ولقىلىق ايتىلدى.
1974 جىلعى 13 يۋلدەگى «ەڭسەسى تۇسكەن دۇكەن» اتتى ماقالادا «پرولەتاري» شارۋاشىلىعىنداعى بولىمشەنىڭ دۇكەنى جەر كەپەدە ورنالاسقانى سىنعا الىنعان. ال «ق ۇلىننىڭ ەتى ءتاتتى عوي» اتتى فەلەتوندا بايعانين اۋدانىنداعى شارۋاشىلىق ديرەكتورىنىڭ جىمىسقى ارەكەتى جاريا ەتىلدى. «شايتانعا ەرگەن كوكەك» اتتى فەلەتون ءۇش بالاسىنا اليمەنت تولەمەي جۇرگەن جىلپوستى سىن ساداعىنا الدى.
گازەتتە ول كەزدە فەلەتون جازاتىن جۋرناليستەر بولعان. كەيىن قالامگەرلەر قاتارىنا قوسىلعان قۇرال توقمۇرزيننىڭ بىرنەشە فەلەتونى ءجۇر. ونىڭ ءبىرى – «جۋان جۇدىرىق» 1974 جىلى 6 يۋندە شىعىپ, سارالجىڭ شارۋاشىلىعىندا اركىمدى ۇرىپ جۇعاتىن بولىمشە مەڭگەرۋشىسىن سىنايدى.
رەسپۋبليكاعا وتكىر فەلەتوندارىمەن تانىمال بولعان ءنۇري ءمۇفتاحتىڭ العاشقى ەڭبەكتەرى «باتىس قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىندە تۇر. وكىنىشتىسى – بۇل جانردىڭ بەرگى وتىز جىلدا ارالدىڭ سۋى سياقتى ءباسپاسوز بەتىنەن تارتىلىپ قالعانى.
تارازىنىڭ تەڭدىگىندە
وزەكتى تاقىرىپتىڭ ءبىرى – ءدىن. «كەدەي» مەن «العانىڭ» بەتتەرىندە ءدىن يەلەرى ءاجۋالاندى. قىرقىنشى جىلدارى ءدىن قوعامنان تولىق ىسىرىلعاندىقتان تاقىرىپ تولاس تاپتى. گازەت «اقتوبە» اتانعان سوڭ بۇرىنعىعا كەرىسىنشە ءدىن تۋرالى وڭ قاباقپەن جازىلعان ماقالالار پايدا بولدى.
ءححى عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىندا يسلام ءدىنى ءوز اياسىنان شىعىپ, قازاقتىڭ ءداستۇرلى ۇستانىمىنان اۋىتقىپ بارا جاتتى. سوڭى بىرنەشە وڭىردەگى, ونىڭ ىشىندەگى اقتوبە وبلىسىنداعى لانكەستىك وقيعالارعا ۇرىندىردى.
وبلىستىڭ سول كەزدەگى اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ رەسپۋبليكانىڭ باس پروكۋراتۋراسىمەن بىرلەسە وتىرىپ ەل ىشىندە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. 2016–2017 جىلدارى وبلىستىق گازەتتەن وسى تۋرالى ماقالالاردى وقۋعا بولادى.
ءبىر مىسال: «الەۋمەت» ايدارىمەن 2016 جىلعى 18 ساۋىردە «دايش تۇزاعى نەمەسە سوقىر سەنىمنىڭ سالدارى» اتتى ماقالا شىقتى. تىنىمسىز جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ايماقتا تىنىشتىق ورنادى, بەرەكە قايتا ورالدى.
ءدىن تاقىرىبى ءالى دە وزەكتى. «اقتوبە» گازەتى بايىپتى, نەگىزدى پىكىرلەرگە عانا ورىن بەرىپ كەلەدى. 2024 جىلى 11 قازانداعى نومىردە جارىق كورگەن وبلىستىڭ باس يمامى امانتاي ساديەۆتىڭ «مەشىت اتاق ءۇشىن سالىنباۋى كەرەك» دەگەن ماقالاسى – وسىنىڭ دالەلى.
الەۋمەتتى ءتىل, ناقتىلاپ ايتقاندا قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى قاتتى الاڭداتادى. «اقتوبە» ودان ەشقاشان شەت قالماعان. «كوممۋنيزم جولى» اتىمەن شىعىپ تۇرعاندا ء«سوز مادەنيەتى – ءوز مادەنيەتىڭ» اتتى تۇراقتى ايدارى بولعان. ايدار اياسىندا جارىق كورگەن, «بىلگەنگە مارجان, بىلمەسكە ارزان» دەگەن تاقىرىپ قويىلعان ماقالا اقتوبەلىكتەردىڭ قازاق تىلىندە قانشالىق جاعىمدى جانە جاعىمسىز سويلەيتىنىن تالدايدى. وسى رەتتە ماقالادان ءۇزىندى وقۋعا تۋرا كەلەدى: «اقتوبەدە ءبىر پلاكاتتا جازىلعان سوزدەردى وقىپ, قايران قالدىم. ەسىنە كەلىپ قانداي ادام جازدىردى ەكەن. بىزگە كەرەگى وسىنداي قاراپايىم دا جىلى ءسوز عوي. الگى پلاكاتتا بىلاي دەپ جازىلعان: «ادال ەڭبەگىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىز» نەبارى وسى».
بۇل – سوناۋ 1974 جىلعى ماقالا. وسى ماقالادا اۆتور جاعىمسىز مىسال رەتىندە كەلتىرگەن سوزدەرىنىڭ ءوزىن اقتوبەلىكتەر ەندى اڭسايتىن شىعار-اۋ.
100 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا «اقتوبە» گازەتى «اۋىل اماناتى – بابالار اماناتى» اتتى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىردى. گازەت قىزمەتكەرلەرى بىرقاتار وبلىستىق مەكەمەنىڭ ماماندارىن ەرتە وتىرىپ 50-دەن اسا ەلدى مەكەندە بولدى. قىزعىلىقتى كەيىپكەرلەر, تارتىمدى تاقىرىپتار تاپتى. ونى قايتالاۋ ارتىق, اركىم گازەتتەن, گازەت سايتىنان وقي الادى.
مۇنداي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرۋ ءداستۇرى بۇرىننان بولعان جانە گازەت بەتىنەن كورىنىس تاپقان. ۆالەنتينا تەرەشكوۆا عارىشقا ۇشىپ-قايتقان سوڭ ونىڭ «شاعالا» ۆىمپەلىن وقۋشىلارعا كورسەتۋ ءۇشىن وداق قالالارى ارقىلى الىپ وتكەن. قازاقستاندا بۇل ەكسپەديتسيا الماتىدان كەيىن اقتوبە قالاسىنا كەلگەن. بۇل تۋرالى 1964 جىلى «باتىس قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتورتىنشى بەتىنە شىققان رەپورتاجدى كەيىن ۇلكەن جازۋشىعا اينالعان قوعاباي سارسەكەەۆ جازىپتى.
سىرتقى ساياساتقا گازەت بەتىنەن ۇنەمى ورىن بەرىلگەن. تاۋەلسىزدىككە دەيىن باسقا ەلدەردىڭ جاعدايىن كەڭەس وداعى تەلەگراف اگەنتتىگىنىڭ ماتەريالدارىن اۋدارىپ بەرۋ, وندا دا اۋدارمانى الماتىداعى قازاق تەلەگراف اگەنتتىگىنەن الۋ ارقىلى جەتكىزگەن باسىلىم 1990 جىلداردىڭ باسىنان, ءتول ماتەريالدارىن جاريالاۋعا كوشتى. بۇل ورايدا رەسپۋبليكا وقىرماندارى اقىن رەتىندە تانيتىن ەرتاي اشىقباەۆ باسقا قىرىنان جارق ەتتى. اۆتوردىڭ 2004 جىلعى 14 قازانداعى «اۋم جانە اساحارا», ونىڭ الدىنداعى «ستسەناري بويىنشا» اتتى ساياسي تالداۋلارى – وتاندىق قازاق ءتىلدى ساراپشىلارعا ارمان بولعانداي.
«ستسەناري بويىنشا» اتتى ماقالاسىندا «ۋكراينانىڭ تەرريتورياسى ەكى وتتىڭ ورتاسىندا تۇر. باتىسى – ەۋروپا وداعى, شىعىسى – رەسەي» دەپ جازادى ەرتاي. ارادا جيىرما جىل وتكەندە ەكى وتتان وراسان زور سوعىس ءورتى شىققانى الەمگە ءمالىم. وسىدان كەيىن «اقتوبە» گازەتىنىڭ جۋرناليستەرىن كىم قاراجاياۋ دەپ ايتا السىن؟!
تۇلعالاردى قايتا تانىتۋداعى ەڭبەك جانە ەرەسەن. اقتوبە عىلىمىنىڭ الىبى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ اتى قانشاما جىل اتالمادى. ولقىلىق ورنىن تولتىرعان دانابيكە بايقادامقىزىنىڭ «ارۋاعىڭا باس يەمىن, اعا» اتتى ەرەكشە ەستەلىگى 1994 جىلى جەلتوقسان ايىندا جاريالاندى. عالىمنىڭ ءوزى 1936 جىلى جازعان ءتىل مەن تاريح دەرەكتەرى جايىنداعى ماقالا گازەتتىڭ ءبىر بەتى ارقىلى قايتادان وقىرمان قولىنا جەتتى.
تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ تاريحي اقتاڭداقتار اقيقاتىن اشۋعا باسىلىم بەلسەنە كىرىسكەن. العاشقى جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق تىلىنەن ءدارىس وقىعان, وعان قوسا جەرگە ورنالاستىرۋ جايىنان زەرتتەۋلەر جازعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى شالقارلىق تەلجان شونانوۆتىڭ اتىن حالقىمەن قايتا قاۋىشتىرعان – «اقتوبە» گازەتى. عىلىم دوكتورى, 1969 جىلى اقتوبە قالاسىنىڭ 100 جىلدىق تويىنا رەسپۋبليكا استاناسىنىڭ دەلەگاتسياسىن باستاپ كەلگەن يشانباي قاراعۇلوۆتىڭ اتىن ارداقتاۋ ماسەلەسىن گازەت توقسانىنشى جىلدار باسىندا كوتەردى.
ادىلدىك ءۇشىن ايتۋ كەرەك شىعار, جەكەلەگەن تاريحي تۇلعالار تۋرالى ماقالا «كوممۋنيزم جولى» كەزىندە-اق شىعىپ تۇردى. 1974 جىلعى «سەيىتقۇل قورعانىنىڭ سىرى» سوعان دالەل. ال 1964 جىلى «باتىس قازاقستان» گازەتى ءبىر بەت ەتىپ اقىن ءماريام حاكىمجانوۆانىڭ باتىر قىز مانشۇك مامەتوۆا تۋرالى ولەڭمەن جازىلعان ستسەناريىن جاريالادى.
تاريحي تاقىرىپتا تارازى باسى تەڭ بولعانى قاجەت. بۇل تەڭدىكتى باسىلىم بارىنشا ساقتاپ كەلەدى.
ونەر ورىسىندە
«كەدەيدەن» «اقتوبە» ارالىعىندا گازەتتە جاريالانعان ونەر تاقىرىبىنداعى ماقالالار مەن ولەڭ, اڭگىمەلەردى ساناپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. مادەنيەت پەن ادەبيەتكە ورىن بەرۋدەن بۇل باسىلىم رەسپۋبليكا بويىنشا داۋسىز الدىڭعى قاتاردا كەلەدى.
اقتوبە قالاسىنداعى پوشتانى باسقارعان, بايلانىس قىزمەتكەرى بولسا دا ادەبيەتتەن ويىپ ورىن العان كارىم اينابەكوۆتىڭ ولەڭدەرى گازەت ارقىلى جۇرتشىلىققا جەتتى. «كوممۋنيزم جولىندا» ەكى اپتادا ءبىر شىعاتىن «ادەبيەت پەن ونەر» اتتى تۇراقتى بەت بولدى. 1974 جىلعى 19 وكتيابردە وسى بەتتەن اقتوبەلىكتەر توبىق جارماعانبەتوۆتىڭ «مەنىڭ دوستارىم» اڭگىمەسى مەن باكىر تاجىباەۆتىڭ «ويىل تۋرالى ودا» ولەڭىن وقىعان.
وبلىستان شىعىپ الماتىنى مەكەن ەتكەن جەرلەستەرىن گازەت استە ۇمىتپاعانىنا قۋاندىق شاڭعىتباەۆ ولەڭدەرىنىڭ توپتاماسىن جاريالاعانى دالەل بولادى. تاعى ءبىر اقتوبەلىك تاماشا اقىن ساعي جيەنباەۆتىڭ دا بىرنەشە توپتاما جىرلارى «كوممۋنيزم جولىندا» جارىق كورگەن.
گازەتتەگى ادەبيەت كورىنىسى تۋرالى ايتقاندا ايماق قالامگەرلەرىنىڭ ۇيىتقىسى مۇحتار قۇرماناليننىڭ 1974 جىلى 29 نويابردە جاريالانعان «مارتەبەلى مىندەت» ماقالاسىن اينالىپ وتۋگە بولمايدى. وندا بىلاي جازىلعان: «وبلىستىق «كوممۋنيزم جولى» گازەتى رەداكتسياسى جانىنداعى ادەبي بىرلەستىك جاس تالاپكەرلەردىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارىن تالقىعا سالىپ, اقىل-كەڭەس الار ورتالىققا اينالا باستاعانى دا سۇيسىنەرلىك. جالپى, وبلىستىق گازەت جەرگىلىكتى جەرلەردە تۇراتىن ءوز اۆتورلارىنىڭ – جاس ادەبي كۇشتەردىڭ بالاۋسا شىعارمالارىنا كەڭ ورىن».
ارادا تۋرا ەلۋ جىل وتكەندە ءدال وسىلاي دەۋگە بولادى. «اقتوبە» گازەتى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تىرناقالدى ولەڭدەرىن تولاسسىز جاريالايدى. ساباقتاستىق دەگەن – وسى.
«بەرەكەلى كۇز كەلسە,
كوركەم قالا اۋماعى.
اينالانى جايناتار
التىن تەڭگە جاۋعانى», –
دەگەن ولەڭى 2024 جىلى گازەتكە شىققان 4-سىنىپ وقۋشىسى مانسۇر ساناق بولاشاقتا قۋاندىق, ساعي, وتەجان اتالارى سياقتى ارقالى اقىن بولار. ماسەلە تۇساۋدى كىم كەسكەنىندە. مانسۇردىڭ تۇساۋىن «اقتوبە» گازەتى كەسىپ وتىر عوي.
گازەت باسقا كىمدەردىڭ تۇساۋىن كەسكەنىن كورۋ كەرەك. 1964 جىلى فەۆرال ايىنىڭ سوڭعى كۇنگى نومىرىنە ستۋدەنتتىڭ «قۇرىلىسشى قۇربىعا» سىقاعى مەن تەمىر وندىرىستىك باسقارماسىنداعى جۇمىسشىنىڭ «جاپىراعىن جايا بەرسىن تىرشىلىك» دەگەن ولەڭى شىقتى. ولار كەيىن اتاقتى ساتيريك پەن ايتۋلى اقىن بولارىن ءبىر سەزسە, بالاڭ تۋىندىلاردىڭ جارياعا جولىن اشقان رەداكتسيا قىزمەتكەرى سەزگەن شىعار. وسىلاي «باتىس قازاقستان» گازەتى ارقىلى ادەبيەتتە تۇساۋى كەسىلگەندەر – ۇمبەتباي ۋايدين مەن ەسەنباي دۇيسەنباەۆ ەدى!
ولەڭدى قويىپ, ونەردەگى تۇساۋكەسەرگە كەلسەك, 1974 جىلى 13 يۋلدە «كوممۋنيزم جولى» گازەتى اقتوبە مۋزىكا ۋچيليششەسىنىڭ دومبىراشىلار بولىمىندە وقيتىن بوزبالانىڭ ساحناعا العاش شىققان فوتوسىن جاريالادى. ول كەيىن ەلگە كەڭ تانىمال مۋزىكا مامانى, ءوزى جۇزدەگەن دومبىراشىلاردى وقىتقان ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆ ەدى.
1964 جىلى شىققان فوتورەپورتاج دا باسىلىم تاريحىنىڭ تورىندە تۇرۋى كەرەك-اۋ. گازەتتىڭ موسكۆا قالاسىنداعى شتاتتان تىس ءتىلشىسى باقىش جۇمانوۆ قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ ءانسامبلى پاتريس لۋمۋمبا اتىنداعى حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنە كونتسەرت بەرىپ, شەتەلدىك جاستاردى تاڭ-تاماشا ەتكەنى جازىلعان. «اۋەسقويلار ءانسامبلى» دەپ تاقىرىپ قويىلعان رەپورتاجدىڭ بىرەر سويلەمىن كەلتىرۋ – پارىز. «لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتى مۇرات اۋەزوۆ قازاق جاستارىنىڭ ءانسامبلىن قۇرۋعا بەلسەنە كىرىستى. بۇل تالپىنىسقا كوپتەگەن جاس ىقىلاسپەن قاتىسىپ, از مەرزىم ىشىندە قازاق جىگىتتەرى مەن قىزدارىنان «جاس تۇلپار» دەپ اتالعان ستۋدەنتتەر ءانسامبلى قۇرىلدى». ىشىنەن مۇرات اۋەزوۆتەن باسقا دا بولاتحان تايجان, سابەتقازى اقاتاي, ماقاش ءتاتىموۆ, تاعى باسقا ايتۋلى قايراتكەرلەر شىعاتىن «جاس تۇلپار» ۇيىمى جايىندا قازاق قاۋىمىن العاش حاباردار ەتكەن وسى باسىلىم بولار!
قازاق گرافيكاسى سالاسىندا زور ءىز قالدىرعان اقتوبەلىك ءانۋار وتەگەنوۆ ەدى. كەيىنگى جىلدارى سۋرەتشى وتەگەن-تانا دەگەن سويىمەن ونەر تاريحىندا تۇردى. ءانۋاردىڭ العاشقى گرافيكاسىن جاريالاپ, جولىن اشقان ادەتتەگىدەي وسى گازەت! «العاشقى ادىم» اتتى تاقىرىپپەن سوناۋ 1964 جىلى جاس ءانۋاردىڭ «جاز» جانە «ويىل» دەگەن گراۆيۋرالارىنىڭ فوتوكوشىرمەسىن باستى. كەيىن ءانۋار وتەگەن-تانا الەمدىك گرافيكالىق كورمەلەرگە قاتىسقان بەلگىلى ونەر تۇلعاسىنا اينالدى.
نە كەرەك, «اقتوبە» گازەتىنىڭ شەجىرەسىندە ونەردەگى ءورىسى وسىندا اشىلىپ, تۇساۋى كەسىلگەن تالانتتار كوپ. ءبارىن تۇگەندەۋ ءۇشىن كىتاپ جازىلۋى كەرەك-اۋ.
بۇگىنگىنىڭ بەلەسىندە
اعالار مەن اتالاردان قالعان ۋاقىتتان وزا شاۋىپ, الدا ءجۇرۋ ءۇردىسىن «اقتوبە» گازەتى ءالى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانى سۇيسىنتەدى. وعان دا مىسال جەتكىلىكتى.
2023 جىلى تانىم تاپپايتىن جۋرناليست ينديرا وتەمىس شالقارلىق مۇعالىم ءارى ساداقشى ساندىگۇل الەنوۆا جايىندا ماقالا جازدى. وندا كەيىپكەردىڭ جاڭ تارتۋعا قالاي قىزىققانى, كەيىن ات ۇستىنەن جەبە اتۋعا جەتىلگەنى جان-جاقتى باياندالعان.
ارادا ءبىر جىل وتكەندە استانا قالاسىندا وتكەن كوشپەلىلەردىڭ كەزەكتى دۇنيەجۇزىلىك ويىنى بارىسىندا قانشاما مەملەكەتتىڭ كورەرمەنى ات ۇستىنەن ساداق اتۋ ونەرىنە ءتانتى بولدى. ساندىگۇل «قازاقستان» تەلەارناسىنداعى «مەرگەندەر مەكەنى» باعدارلاماسىنا قاتىستى ءارى جۇلدەگەر بولىپ شالقارىنا ورالدى. باسىلىمنىڭ زامان كوشىنەن بىرنەشە قادام الدا جۇرگەنىنە وقىرماندار وسىلاي كۋا بولدى.
جانە ءبىر مىسال. قازاق ءتىلدى اقپارات الەمىندە نە كوپ, سايت كوپ. ال وسى كوشتى باستاعان كىم, ءارى ول جايىندا العاش جازعان باسىلىم قايسى؟ «العاشقى قازاقشا سايتتى اقتوبەلىك جىگىت اشتى» دەپ جاڭالىقتى جەتكىزگەن «اقتوبە» گازەتى عوي. ءتىپتى رەسپۋبليكالىق «ايقىن» گازەتى ارشات ورازدى وقىرماندارىنا ارادا بىرنەشە جىل وتكەندە تانىستىردى. رەسپۋبليكاداعى وبلىستىق گازەتتەر اراسىندا العاشقى بولىپ «اقتوبەدە» سايت پايدا بولىپ, ينتەرنەت كەڭىستىگىنە ەركىن شىقسا, ول باسىلىم مەن ونىڭ كەيىپكەرى ارشاتتىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ودان ءارى تەرەڭدەگەنىنە مىسال عانا.
ءبىر عاسىر بويى ۋاقىت كەرۋەنىنە ىلەسۋ ەمەس, ونىڭ باسىندا جۇرگەن, ارقاشان ساباقتاستىق سالتىن ساقتاعان «اقتوبە» گازەتىنە الدا دا تولايىم تابىستار تىلەۋ كەرەك.
قاينار ولجاي