دوستىققا ارقاۋ بولعان التىن كوپىر

تاڭات اياپوۆا –  قازاقتىڭ تاريحىن, سالت-ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن اعىلشىن تىلىندە سويلەتىپ, الەمدىك دارەجەدەگى اريزونا (اقش), بريستول سەكىلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردە شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىعان, وزگە ءتىل ارقىلى ءوز ۇلتىن الەمگە تانىتىپ جۇرگەن ۇلاعاتتى ۇستاز.  زەردەسىنە تۇيگەن ءىلىمىن جاستارعا ۇيرەتۋدەن جالىقپايتىن مارتەبەلى ماماندىق يەسى جايلى ءبىز مىناداي وي تۇيدىك. اۋىل مەكتەبىنەن ءبىلىم الىپ, ارمان ارقالاپ الماتىعا كەلگەن جاس تالاپكەر شەتەل تىلدەرى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اعىلشىن ءتىلى فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, 1965 جىلى ۇزدىك ديپلوممەن بىتىرەدى. سول جىلدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. كوپ جىلدىق ەڭبەك جولىندا بىلىكتى ۇستازدىڭ كوڭىلگە تۇيگەنى مەن كورگەنى كوپ. ول – ەكى مارتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, قازاقستان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, حالىقارالىق پەداگوگيكا عىلىمدارى  اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى 1965-2012 جىلدار ارالىعىندا ابىلاي حان اتىنداعى حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, اعىلشىن ءتىلى فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قىزمەتتەرىن اتقارعان. بۇگىندە اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «كوپتىلدى ءبىلىم بەرۋ» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. 50 جىلدىق عىلىمي-پەداگوگيكالىق ەڭبەك ءوتىلى بار تاجىريبەلى ۇستاز جەلتوقسان ايىندا استانادان «قۇرمەت» وردەنىن تاعىپ ورالدى. بۇل, ارينە, تاڭات تاڭىربەردىقىزىنىڭ قىزمەتتە بىلىكتى باسشى, تالانتتى جاڭاشىل ۇستاز جانە ىسكەر ۇيىمداستىرۋشى ەكەنىنە كوپشىلىكتىڭ بەرگەن شىنايى باعاسى ءھام قۇرمەت پەن سىيى بولسا كەرەك. ول – ءىستىڭ ادامى. جاراتىلىسى قاراپايىم بولعانىمەن, مىنەزىندە وتكىرلىك بار. قانداي قىزمەتتە, قاي سالادا بولسا دا, ەڭ الدىمەن ءتارتىپ كەرەك دەپ تۇسىنەدى. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «ءتارتىپسىز ەل بولمايدى, تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» دەگەن ءسوزىن باستى قاعيدا ەتىپ ۇستانادى. تالاپشىل. قاجەت كەزىندە جان-جاعىنا شاپاعاتىن تيگى­زىپ ءجۇرۋ دە تاڭات تاڭىربەردىقىزىنىڭ بويى­نان تابىلادى. «بولاشاق – ءبىلىمدىنىڭ, ءبىلىم – تاربيەلىنىڭ قولىندا» دەگەن قاعيداعا سۇيەنەدى. ۋاقىتپەن ۇندەسىپ, زامان تالابىنا ساي ءبىلىم بەرۋ ونىڭ نەگىزگى ماقساتى ەكەنى كوپجىلدىق ەڭبەك تاجىريبەسىنەن اڭعارىلىپ تۇرادى. سول ءۇشىن دە زاماناۋي تەحنولوگيا­لاردى ۇتىمدى پايدالانادى. ول – الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن جانە قازاقستاننىڭ باسقا قالالارىمەن ونلاين-لەكتسيالار, كونفەرەنتسيالار وتكىزۋدى جۇمىس كەستەسىنە ەنگىزىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ جەتىستىگىن قولدا­نىپ وتىرعان جاڭاشىل ۇستاز. ماماندىعى – ماقتانىشى ادام بالاسىنىڭ ءوز انا ءتىلىن قانىق بىلۋىمەن قاتار, وزگە ءبىر ۇلتتىڭ ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ, سول ۇلت ازاماتتارىمەن ءوزارا تۇسىنىسە الاتىنى ۇلكەن بىلىكتىلىكتىڭ بەلگىسى دەۋگە بولادى. راس, بۇگىنگى وركەنيەتتى ەلىمىزدىڭ دامۋى تۇسىندا كوپ ءتىل ءبىلۋ – بايلىقپەن تەڭ. دەمەك, ءتىل – ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناسقا ارقاۋ بولاتىن التىن كوپىر. انا تىلىنە دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە جاڭاشىل ۇستازعا ورىس ءتىلى – عىلىممەن سۋسىنداۋىنا, اعىلشىن ءتىلى – الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمدارمەن عالامتور ارقىلى بايلانىسقا شىعۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى ءتىل بىلگەننىڭ ارقاسى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەتىن تاڭات تاڭىربەردىقىزى: «ماماندىعىم – ماقتانىشىم» دەيدى. «ەلىمىزدىڭ شەت ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى كۇشەيىپ, ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋ جولىندا دا بىزگە اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋدىڭ ءمانى زور. الەمدەگى اسا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋ ءۇشىن ءبىلىمدى ۇرپاق تاربيەلەۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. سوندىقتان ءبىز تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, الەم دەڭگەيىندە باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار دايارلاي ءبى­لۋىمىز قاجەت», – دەيدى تاڭات اياپوۆا اڭگى­مە اراسىندا. وسى ورايدا, ەلباسى ن.ءا.نا­زار­­­باەۆتىڭ «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىن­داعى «مەكتەپ تۇلەكتەرى قازاق, ورىس, اعىل­شىن تىلدەرىن بىلۋگە ءتيىس», دەگەن ۇستا­نىمى جولىندا مامان تاربيەلەۋدى ءوزىنىڭ پارىزى سانايتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى. تۋسسون قالاسىنىڭ  قۇرمەتتى ازاماتى كەزىندە ۆاشينگتون شتاتىنداعى سيەتل ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور راحمانقۇل بەردىباەۆ اعامىز قازاق تىلىنەن ءدارىس وقىعان اۋديتوريالاردا تاڭات تاڭىربەردىقىزى ءوز ءبىلىمىن جەتىلدىردى. ەلدەن جىراق ءجۇرىپ, الەمدىك دارەجەدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە قازاق ەلى جايلى ءدارىس وقىدى. ولارعا قازاق دەگەن ۇلى حالىقتىڭ سالتى مەن ءداستۇرى جايلى كوپ ماعلۇمات بەردى. سول جىلدارداعى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى بولار, ت.اياپوۆا – اريزونا (اقش) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ لەكتورى, قۇرمەتتى پروفەسسورى (1991), تۋسسون قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى (تۋسسون قالاسىنداعى مەكتەپتەردە, كوللەدجدەردە, باسقا دا كوپشىلىك ورىنداردا جيىرماعا تارتا ءدارىس وقىدى) اتاندى. بۇگىندە ابدەن ماشىقتانىپ, اعىلشىن تىلىندە ەركىن سويلەي الاتىن مارتەبەلى ماماندىق يەسىنەن «العاشقى قادامىڭىز قالاي باستالدى؟» دەپ سۇراعانىمىزدا: «ءالى ەسىمدە, اقش-تىڭ بريستول ۋنيۆەرسيتەتىندە العاش ايسنەر دەگەن پروفەسسور مەنى ۇلكەن اۋديتوريامەن تانىستىرۋعا الىپ باردى. پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ارينە, قاتتى قوبالجىدىم. ويتكەنى, اعىلشىن تىلىندە سويلەيتىن باكالاۆرعا – ستۋدەنتتەرگە ءتىل تاريحىنان كورپوراتيۆتى ءدارىس وقۋ شىنىمەن دە بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتتى. الايدا, مەن ءوز ءپانىمدى جاقسى بىلەتىنىمدى دالەلدەي الدىم. 60-تان استام اعىلشىن ستۋدەنتىنىڭ الدىندا اعىلشىن تىلىندە ءدارىس وقىدىم. امەريكالىقتارعا قازاق تىلىنەن ساباق بەردىم», – دەدى وتكەن كۇندەردى ەسكە الىپ. وسى تۇستا تاڭات تاڭىربەردىقىزىنىڭ قازاق ەلىن الەمگە تانىتۋ ماقساتىندا اعىلشىن تىلىندە «Learn the Kazakh Language in 70 Steps Using 200 Sentence Models» (قازاق ءتىلى) اتتى وقۋلىق جازعانىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. ۆاشينگتوننىڭ كونگرەستەر كىتاپحاناسىندا تىركەۋدەن ءوتىپ, 1993 جىلى جارىققا شىققان بۇل ەڭبەك امەريكانىڭ 20 ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساراپشىلارىنان ءوتىپ, ناتيجەسىندە ءۇش دەڭگەيلى وقۋلىق رەتىندە قابىلدانعانى ۇستازدىڭ جوعارى دەڭگەيلى مامان ەكەنىن كورسەتىپ بەرگەن. قازاق ءتىلىن جانە مادەنيەتىن وسى وقۋلىق ارقىلى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەنى تاڭات تاڭىربەردىقىزىنىڭ ۇلكەن جەتىستىگى دەسەك, قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق. عىلىمعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس جۇمىس كابينەتىندەگى كىتاپ سورەلەرىندە ءتىزىلىپ تۇرعان وقۋلىقتارعا كوزىڭ ەرىكسىز تۇسەدى. بۇل تاڭات تاڭىربەردىقىزىنىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. دەمەك, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنداعى جەتىستىكتەرى دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. ت.اياپوۆانىڭ عىلىمداعى تراەكتورياسى كەڭ شەڭبەرلى. ادام بالاسى قۇرساقتان باستاپ انا تىلىندە سويلەۋگە قالىپتاساتىنىن, ياعني دامۋ جولىن پسيحولينگۆسيتيكالىق, فيزيولوگيالىق جانە كوگنيتيۆتىك تۇرعىدا ەكسپەريمەنت دەڭ­گەيىندە قاراپ زەرتتەۋ ناتيجەسىندە «سويلەۋ ارەكەتى ونتوگونەزى» اتتى عىلىمي مەكتە­بى قا­لىپتاستى. وسى عىلىم سالاسى بويىن­شا عالىم 2 PhD, 7 عىلىم كانديداتى, 50-دەن اس­تام ماگيستر مەن عىلىمي جوبالار دايىندادى. 2000 جىلى بريستول ۋنيۆەرسيتەتىندە ادىسكەرلىك ماشىقتانۋدان ءوتىپ, جيناعان تاجىريبەسى ناتيجەسىندە قالامىنان تۋعان وقۋلىقتار جارىققا شىقتى. قازاق مەك­تەپتەرىنىڭ 5-11 سىنىپتارىنا ارنالعان (2007-2013 ج.ج.) «اعىلشىن ءتىلى» وقۋلىقتارى مەن شەنەۋنىكتەرگە ارنالعان 4 دەڭگەيلى اعىلشىن ءتىلى وقۋلىقتارى (Star), English-Kazakn Thematic Dictionary (تاقىرىپتىق) سوزدىك, 2002 جىلى اعىلشىن ءتىلدى شەتەلدىكتەرگە ارنالعان «The Kazakh lاnguage: Beginning and Intermediate» («قازاق ءتىلى») اتتى وقۋلىعى بۇگىندە الەمنىڭ 70 ەلىندە وقۋ ۇدەرىسىندە قولدانىلۋدا. قازاقستاندا عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە تانىمال عالىم اعىلشىن تىلىندە شىعاتىن 250-دەن استام وقۋ قۇرالىنىڭ, بىرنەشە مونوگرافيا مەن كوپتەگەن يننوۆا­تسيالىق عىلىمي جوبانىڭ اۆتورى. «بالام – بالىم, نەمەرەم – جانىم» وتباسى باقىتى – ءار ادامنىڭ اسىل ارمانى. ال شاڭىراقتىڭ شاتتىققا بولەنۋى كوبىنەسە ايەل زاتىنا بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. دەمەك, ايەل جار دا, كەلىن دە, انا دا جانە جاقسى قىزمەتكەر, ۇزدىك باسشى دا بولا الادى. تاڭات تاڭىربەردىقىزى – ۇيدە سۇيىكتى جار, ەكى بالاسىنا اياۋلى انا, نەمەرەلەرىنە اسىل اجە, ارىپتەستەرى ءۇشىن بىلىكتى مامان. ول وتباسى قۇندىلىقتارىن جوعارى باعالايدى. وتاعاسى بالتابەك قاتتابەك ۇلى جيىرمادان استام ونەرتاپقىش سەرتيفيكاتتىڭ اۆتورى, ەنەرگەتيكا سالاسىندا قىزمەت اتقارادى. ءتىل مامانى بولۋعا اناسى ۇلگى بولسا كەرەك, قىزدارى جۇلدىز اقش-تا 12 سىنىپتى بىتىرگەن ماگيستر فيلولوگ, اعىلشىن ءتىلىنىڭ بىلىكتى مامانى, ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشى جانە اۋدارماشى بولىپ قىزمەت اتقارادى. جۇلدىز سانجار, ايگەرىم, الۋا ەسىمدى سابيلەردىڭ اناسى. جۇبايى تالعات – كاسىپكەر. ۇلى – باقىت ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەن حالىقارالىق قۇقىق مامانى. «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىندا جۇمىس ىستەيدى. زايىبى ارداق – زاڭگەر. ءامىرايان, ايسۇلتان, ىڭكار, ايانات ەسىمدى ۇل-قىز ءوسىرىپ وتىر. «بالام – بالىم, نەمەرەم – جانىم» دەيتىن قازاقى تاربيەدەن ءنار العان تاڭات تاڭىربەردىقىزى مەن وتاعاسى بالتابەك قاتتابەك ۇلى نەمەرەلەرىن ۇرپاعىمنىڭ جالعاسى دەپ تۇسىنەدى. سوندىقتان ولار ءۇشىن اسپانداعى ايدى الىپ بەرە الماسا دا, قاشاندا ولار ءۇشىن ۋاقىت تابۋعا دايار. ءيا, ادام بالاسى ومىرىندە ەكى نارسەدەن جاڭىلماۋى كەرەك دەگەن بار. سول ەكى قاجەتتىلىكتى اداسپاي تاۋىپ, وتباسىندا دا, جۇمىسىندا دا سىي-قۇرمەتكە بولەنىپ جۇرگەن ماقالا كەيىپكەرى وسىنداي جان. ساۋلەبەك ءبىرجان.