وتكەن جىلى جەزقازعان مەن بەينەۋ اراسى تەمىرجول جەلىسىمەن جالعاستى. سونداي-اق, ارقالىق – شۇباركول اراسىنا بولات جول توسەلدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ماگيسترالدىق تەمىرجول تۇرىكمەنستانمەن جالعاسىپ, ەجەلگى يرانعا شىقتىق. وسىنىڭ ءناتيجەسىندە پارسى شىعاناعى ارقىلى ەكسپورتتىق جۇكتەردى مۇحيتتارعا شىعارۋعا مۇمكىندىك الدىق. دەمەك, ءبىزدىڭ 20 مىڭ شاقىرىمدى قامتيتىن ۇلى ماگيسترالىمىز ەجەلگى «جىبەك جولىنىڭ» ءححى عاسىرداعى الىپ باستاماسى بولىپ وتىر. اللاعا شۇكىرشىلىك.
الدا تۇرعان ەندىگى ماقسات از ەمەس. ساپارعا شىققان جولاۋشى, ارينە, پويىزدىڭ جىلدام ءجۇرۋىن, باراتىن جەرىنە ەرتەرەك جەتۋدى قالايدى. بىزدە قازىر پويىز جىلدامدىعى ساعاتىنا 200 شاقىرىمدى كۇرايدى. زامان وزگەرىپ, بۇگىندە جىلدام ءجۇيتكيتىن جۇردەك پويىزدار جۇرە باستادى. ەلىمىز وسى قارقىنمەن دامي بەرسە جاقىن جىلداردا شاپشاڭدىعى 300-350 كمساعاتتى قۇرايتىن پويىزدار قازاق جەرىندە دە كوپتەپ جۇرە باستايتىنى ءسوزسىز. وسىنداي وزىق تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن, جەتىك بىلەتىن ماماندار دايىنداۋ قاجەت دەسەك, ولاردى وقىتىپ, باۋلىپ وسىرەتىندەر, ارينە, تەمىرجول كوللەدجدەرى, وسى سالانىڭ ينستيتۋت, اكادەمياسى.
ءبىر وكىنىشتىسى, قازىرگى جاس تەمىرجولشىلار پايدالانىپ ءجۇرگەن وقۋ قۇرالدارى وزگە تىلدە جازىلعان. سىرتتان اكەلىنەتىن وقۋلىقتار تەحنيكالىق جاعىنان تالابىمىزعا ساي كەلگەنىمەن ءتىلى وزگەشە, مازمۇنى دا بوتەندەۋ. ولاردى جاڭارتىپ, داۋىرگە ساي ەتىپ وڭدەپ وتىرۋ قاجەت. بۇلاردى ءوز انا تىلىمىزدە, قازاق تىلىندە جازۋ – ءومىر تالابى. وسىنداي ابىرويلى مىندەت تەمىرجول سالاسىنىڭ عالىمدارىنا جۇكتەلەدى.
بۇل جايتتى باسا ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز – تەمىرجول ءوزىنىڭ 100 جىلدان استام تاريحىندا ابدەن ورىسشالانىپ كەتكەن. كسرو داۋىرىندە ءوزىمىز دە وقۋ ورىندارىن ورىسشا ءتامامداپ, كوزىمىزدى ورىس وقۋىمەن اشتىق. ديستانتسيا, بەكەت, توراپتىق ستانسالاردىڭ قۇجاتتارى ءالى دە ورىسشا. ارينە, بۇل سالانىڭ تەرميندەرى قازاقشاعا اۋدارىلىپ تا جاتىر, بىراق, سول اۋدارمانى ءوزىمىز تۇسىنبەيمىز. كوبىسى جاتىق ەمەس. شىنىن ايتۋ كەرەك, ءتىل ماماندارى تەرميندەردى سوزبە-ءسوز اۋدارادى. ءىس-ارەكەتتىڭ تەحنولوگيالىق ءمانىن ۇقپايدى. مىسالى, 33 تومدىق «ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتىڭ» 8-تومىنداعى تەمىرجول شارۋاشىلىعىنىڭ سوزدىگىندە «پروتيۆوۋگون» دەگەن ءسوزدى 6 سوزبەن اۋدارىپتى. «رەلستى قۋىپ كەتۋگە قارسى قويىلاتىن اسپاپ». ومىردە قاي تەمىرجول مامانى جۇمىس كەزىندە وسى 6 ءسوزدى شۇبىرتىپ جۇرەدى؟ وعان «پروتيۆوۋگون» دەي سالۋ وڭاي ەمەس پە؟ ءبىز سول «پروتيۆوۋگوندى» «رەلس قۇيىسقانى» دەپ اۋداردىق. قازاق ەر توقىمدى جىلقى قۇيرىعىنا قۇيىسقان ارقىلى بايلاپ قوياتىنى بار. ول ەردىڭ ات جالىنا قاراي جىلجىماۋىن قامتاماسىز ەتەدى. «پروتيۆوۋگوننىڭ» ماقساتى دا سول قۇيىسقاندىكى سياقتى. پويىز ۇنەمى ءبىر باعىتتا جۇرە بەرسە رەلس ارقانى دا جىلجىپ وتىرادى, بۇل جايت باعىت بۇرمالارىنىڭ جۇمىسىن بۇزادى, اۆتوماتتى ق ۇلىپتانۋ جۇيەسىن توقتاتادى.
ەكىنشى مىسال, تەمىرجول شارۋاشىلىعىندا 8-9 كاسىپ بار. ولاردىڭ ارقايسىسى جەكە-جەكە ءوندىرىس. ماسەلەن, «جەلەزنودوروجنىي پۋت» دەگەن ءوز الدىنا ۇلكەن سالا. ول مەكەمەسىز پويىز جۇرمەيتىنى بەلگىلى. «جەلەزنودوروجنىي پۋت» اتاۋىن سوزدىكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ قازاقشالاساق «تەمىرجولدىڭ جولى» بولىپ شىعادى. ويتكەنى, سوزدىكتەردىڭ بارلىعىندا «دوروگا – جول», «پۋت – جول» دەپ اۋدارىلعان. اينالايىندار-اۋ, ءبىزدىڭ قازاقتا جول دەگەن جالعىز اتاۋ ەمەس قوي. ءاپ-ادەمى «سوقپاق, ءسۇرلەۋ, ءىز, داڭعىل» دەگەن اتاۋلار بار ەمەس پە؟ ءوزىمىزدىڭ باي ءتىلىمىزدى نەگە كادەگە جاراتپاسقا؟ ءبىز «پۋت» ءسوزىن «سۇرلەۋ» دەپ الساق, تەمىرجول ءتارجىماشىلارىنىڭ توبە شاشتارى تىك تۇرادى. وسىنداي قيىندىقتان كەيىن «تەمىرجولدار مەن ستانسالار» اتتى كىتاپتى شىعارۋعا 10 جىل ۋاقىتىم كەتتى. شپال-رەلس توركوزدەرىنەن تۇراتىن ۇلى داڭعىلىمىزدىڭ ەڭبەككەرلەرى, اسىرەسە, جاس تەمىرجولشىلار قازىر قازاق تىلىندەگى اۋدارمالارعا ءزارۋ ەكەنى انىق. ەندەشە, باي ءارى قۇنارلى ءتىلىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ءتىلى جاتتالىپ, قۇلاعىنا ءسىڭىستى بولسىن دەگەن نيەتپەن بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا داڭعىل جول اشۋ قاجەت. ايتايىن دەگەنىم وسى ەدى, قاراقتارىم!
ءابدىۋالى داناەۆ,
قۇرمەتتى تەمىرجولشى,
قازاق قاتىناس جولدارى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى.
جامبىل وبلىسى.