– روزاقۇل ساتىبالدى ۇلى, مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى يدەيانى 1992 جىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر جىلدىعىنا ارنالعان قازاقستان حالقىنىڭ فورۋمىندا ايتقان ەدى. بۇل ومىرشەڭ يدەيانىڭ سول كەزدە جايدان-جاي ايتىلا سالماعانى تۇسىنىكتى. الدىمەن وسىعان توقتالىپ وتسەڭىز.
– الەمدەگى بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ ورنىقتى دامۋىنا ەتنوستىق جانە ءدىني جانجالدار ايتارلىقتاي قاتەر ءتوندىرىپ وتىرعانى شىندىق. قازاقستان مۇنداي ماسەلەلەردى جۇيەلى تۇردە شەشە بىلۋگە قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتتى. ەلىمىز ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ بىرەگەي ۇلگىسىن جاساي الدى. بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلتى مەن نانىم-سەنىمىنە قاراماستان, تەڭ بولۋى جانە ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى, قوعامدىق كەلىسىمنىڭ نىعايۋى, حالىقتار دوستىعى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ باستى باسىمدىقتارى بولدى جانە سولاي بولا بەرمەك. ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ بەرىك بىرلىككە نەگىزدەلگەن ۇلگىسىن جاساۋداعى قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى ءساتتى شىققان جانە بىرەگەيلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلىپ, ۇلتتىق-مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ورتالىق ينستيتۋتى رەتىندە قالىپتاسقان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا الەمدە بالاما جوق.
قازاقستانعا تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعالى بەرگى 23 جىل بويى ەتنوسارالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ ءساتى قالاي ءتۇستى؟ بۇل كوپتەگەن ساراپشىلار ءۇشىن جۇمباق بولىپ كەلە جاتىر. جانە بۇل – جاي عانا بەيبىتشىلىك سۇيگىشتىكتى ساقتاۋ عانا ەمەس, ول بۇرناعى كسرو اۋماعىمەن شەكتەلمەي, بۇكىل ەۋرازيا كەڭەستىگىندە ۇلتارالىق تەڭدىكتىڭ, تىنىشتىق پەن كەلىسىمنىڭ ەتالونىنا اينالۋ. ال ەلىمىزدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ارقىلى ۇلتتىق ساياساتتى, ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق ۇنقاتىسۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بىرەگەي ءارى ءتيىمدى تەتىگى قۇرىلعان. بۇل ورگان ەتنوسارالىق قاتىناستارداعى جاراسىمدىلىقتىڭ ورتالىق بۋىنى بولىپ تابىلادى جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى ورنىقتىرۋدا, قوعامدىق كەلىسىم مەن تىنىشتىقتى نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
جالپى, ەلىمىزدەگى كوپكونفەسسيالى, كوپەتنوستى قوعامدا بىرلىكتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋدىڭ باي ءارى بىرەگەي تاجىريبەسى جيناقتالعان. اسسامبلەيانىڭ قىزمەتىن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋدا سانعاسىرلىق تاجىريبەسى بار مەملەكەتتەر دە مۇقيات زەرتتەپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى ايتارلىقتاي اۋقىمداعى كەشەندى جانە كوپەتنوستى ءارى كوپكونفەسسيالى قازاقستان حالقى بىرلىگىنىڭ وزىندىك ۇلگىسىن قۇرايدى. بۇل – رەسپۋبليكانى وركەندەتۋگە, قۋاتتى جانە قارقىندى دامىتۋعا باستايتىن باعدار.
بيىل قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولادى. حالىق اراسىنداعى بەرىك كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن تولەرانتتىلىقتى قالىپتاستىرۋدى تەك ساياسي نورما رەتىندە عانا قاراستىرىپ قويماي, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر سالتىنا اينالدىرۋ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋداعى العاشقى قادامدارىنىڭ ءبىرى بولدى. كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ, 70 جىل بويى قوردالانعان ۇلتارالىق ماسەلەلەر تاجىكستاندا, كاۆكازدا, تاۋلى قاراباقتا بوي كورسەتە باستادى. سول جىلدارى باتىستىڭ كەيبىر ساراپشىلارى ەندىگى كەزەك قازاقستانعا كەلسە, بۇل ەلدىڭ جاعدايى وتە قيىن بولادى. سەبەبى, وندا جۇزدەن استام ۇلتتىڭ وكىلدەرى تۇرادى, ولاردىڭ ورتاق مامىلەگە كەلۋى قيىن. قازاقستان دەگەن مەملەكەت جويىلىپ كەتۋى دە مۇمكىن دەگەن بولجام جاساعان ەدى.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, ەلباسىمىز 1992 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا الماتىداعى بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايىندا قازاقستان حالقىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىن شاقىردى. جيىنعا ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. ول كەزدە مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى, سايرام اۋدانىنىڭ اكىمى ەدىم. فورۋمعا دەلەگات رەتىندە مەن دە قاتىستىم ءارى جەتى ادامنىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز دە سويلەدىم. پرەزيدەنتىمىز ءوزىنىڭ بايانداماسىندا ەلدەگى, الەمدەگى بولىپ جاتقان جاعدايلاردى ايتا كەلىپ: «ءبىز دامىعان ەل بولۋىمىز ءۇشىن, قازاقستان حالقى جاقسى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن بىزگە كەرەگى حالىقتىڭ بىرلىگى, قوعامدىق كەلىسىم جانە بارلىق ۇلتتاردىڭ اراسىنداعى تاتۋلىق», – دەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءسوزىنىڭ تۇپكى مانىندە كەيبىرەۋلەر سياقتى تاياق الىپ كوشەگە شىقپايىق, ەلىمىزدەگى تۇراتىن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىلى باس قوسىپ, وزدەرىنىڭ پروبلەمالارىن تالقىلايتىن ءبىر قوعامدىق ينستيتۋت قۇرۋ قاجەتتىگى جاتقان بولاتىن. كەزەكتە ءسوز العان مەن ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىنا قولداۋ بىلدىرە كەلىپ, وسىنداي قوعامدىق ينستيتۋت قۇرۋ كەرەك, دەدىم. قىزدى-قىزدىمەن ءسوزىمدى وزبەك تىلىندە اياقتادىم. بۇل سايرام اۋدانىندا تۇراتىن وزبەك اعايىنداردىڭ ءوتىنىشى ەدى.
– ەلباسىمىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا (24 ناۋرىز, 1995 جىل) سويلەگەن سوزىندە «ءبىزدىڭ قوعامدى بىرىكتىرەتىن تۇتقالاردىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بولۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ وتكەن ەكەن. اسسامبلەيا وسى سەنىمنەن قالاي شىعا ءبىلدى؟
– اسسامبلەيا – قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ورگان. بۇل – كونستيتۋتسيامىزدا ايتىلاتىن جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتى قۇرۋ بارىسىندا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن بەدەلدى قۇرىلىم. بىراق, ول باسقا دا كونستيتۋتسيالىق ورگاندارعا قاراعاندا, مەملەكەتتىك بيلىك ورگانى ەمەس. مۇنىمەن قوسا, ونىڭ قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى ورنى مەن بەدەلى بيلىكتىڭ كلاسسيكالىق ءۇش تارماعىنىڭ كەز كەلگەن ورگانىنان – پارلامەنت, ۇكىمەت جانە جوعارعى سوتتان ەش كەم ەمەس. ويتكەنى, ءبىرىنشى كەزەكتە اسسامبلەيانىڭ قىزمەتىن قازاقستان پرەزيدەنتى باسقارادى. دەمەك, باسقا دا بيلىك ساتىلارى اينالىپ ءوتىلىپ, قازاقستان حالقى توپتارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن پىكىرلەرى ەلباسىنا اسسامبلەيا ارقىلى تىكەلەي جەتكىزىلەدى.
اسسامبلەيا شەشىمدەرى پرەزيدەنت ءۇشىن كەڭەس ماعىناسىنا يە. قوعامنىڭ ءاربىر بىرلىگىنىڭ مۇددەسىن مۇقيات ەسكەرۋ قاجەت بولاتىن ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستاردى ۇندەستىرۋ سالاسىندا, پارلامەنتتەگىدەي مىندەتتى شەشىمدەردى داۋىستار سانىنىڭ كوپتىگىمەن قابىلداۋ زيانىن كەلتىرەتىن ەدى. سونىمەن قاتار, حالىق توپتارىنىڭ داۋىسىنا ينستيتۋتتىق رەسىمدەۋ قاجەت. اسسامبلەيانىڭ پارلامەنتتىك ەمەس قىزمەتتەرمەن ساياسي جۇيەدە «پارلامەنتتىك» ادىسپەن قۇرىلۋى دا سوندىقتان. مەملەكەت باسشىسى قحا-عا قاتىستى ءىس-قيمىلدار ەركىندىگىن ساقتايدى, مۇنىمەن قوسا, قازاقستاندىق مەملەكەتتى قۇرايتىن بارلىق توپتاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرەدى. اسسامبلەيا – كونسەنسۋستىق نەگىزدە جانە حالىقتىق ەگەمەندىكتىڭ جوعارى بەينەسى – مەملەكەت ءوز پرەزيدەنتىمەن كەلىسىمدە جۇمىس ىستەيتىن ۇلتتىڭ مورالدىق بەدەلىنىڭ ورگانى.
اسسامبلەيا بيلىك قۇرىلىمدارىنىڭ جۇمىسىندا قاراما-قايشىلىق تۋعىزبايدى, ولار ءۇشىن «باسى ارتىق» مەكەمە دە ەمەس. ول وزىنەن باسقا ساياسي جۇيەنىڭ بىردە-ءبىر ينستيتۋتى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرا المايتىن ناقتى ايقىندالعان وكىلەتتىكتەرگە دە يە. پرەزيدەنتتىڭ تاعايىنداۋىمەن مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ اسسامبلەياعا كىرۋى وتە ماڭىزدى. بۇل – وندا مەملەكەتتىك بيلىك پەن قازاقستان حالقىنىڭ شىنايى توپتارى اراسىندا ءوزارا تىكەلەي شىعارماشىلىق ارەكەت جۇزەگە اسىپ جاتقاندىعىنىڭ بەلگىسى. بۇل بيلىك تارماقتارىن ارالاستىرۋ ەمەس. ويتكەنى, اسسامبلەيا بيلىك ورگانى بولىپ تابىلمايدى. بىراق ماڭىزى جاعىنان ولاردان ەش كەم ەمەس.
قحا-نىڭ قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندە ارتىپ وتىرعان ءرولى, ونىڭ قوعامداعى بەدەلى 2007 جىلدىڭ مامىر ايىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردە كورىنىس تاپتى. وسىلايشا, بۇدان بىلاي ءماجىلىستىڭ 107 دەپۋتاتىنىڭ 9-ىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلايدى. بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي ساپاعا قادام باسۋىنىڭ بەلگىسى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي نورما, ساياسي شەشىمدەردى دايىنداۋ مەن قابىلداۋ ۇدەرىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە, بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ ءوزارا جانە اسسامبلەيامەن ءىس-ارەكەتتەرىن زاڭ شىعارۋ قىزمەتىندە قازاقستان حالقىنىڭ الۋان ءتۇرلى پىكىرلەرىن الدەقايدا تولىق ەسكەرۋ ءۇشىن تەرەڭدەتۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى.
قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە قازاق تىلىندە وقىتاتىن 3784 مەكتەپ, ورىس تىلىندە وقىتاتىن 1672 مەكتەپ, وزبەك تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن 65 مەكتەپ بار جانە 14 مەكتەپ ۇيعىر تىلىندە ءبىلىم بەرەدى, ەكى مەكتەپ تاجىك تىلىندە وقىتادى. رەسپۋبليكانىڭ 104 مەكتەبىندە وزىندىك ءپان رەتىندە قازاقستان حالقىنىڭ 18 ءتىلى وقىتىلادى. ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تابىستى قىزمەتى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كەرەمەت ساياسي نوۋ-حاۋى – بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك ۇلكەن قىزىعۋشىلىق پەن قۇرمەت تۋدىرىپ وتىر. جانە ءبىز بۇل تاجىريبەنى ەقىۇ-عا توراعالىعىمىزدىڭ بارىسىندا تولىق پايدالانا بىلدىك. اسسامبلەيا وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ بولاشاققا ۇمتىلعان حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن ودان ءارى نىعايتۋداعى تىرەگى بولدى جانە سولاي بولىپ قالادى.
– بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىم ءتاجىريبەسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, سونداي-اق, كوپتەگەن ەلدەردىڭ نازارىن اۋدارىپ, قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىر. بۇعان نە الىپ-قوسار ەدىڭىز؟
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ قازاقستاندا مەملەكەتتىك ىشكى ساياساتتىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم بەلگىلەندى. ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق جانە ءدىني تيەسىلىگىنە قاراماستان, تەڭ قۇقىلىعى قاعيداتى جوعارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتىلدى. ۇلتارالىق, دىنارالىق ارازدىقتى قوزدىراتىن ارەكەتتەرگە, ءدىني نەگىزدە ساياسي پارتيالار قۇرۋعا زاڭ تۇرعىسىنان تىيىم سالىندى. ۇلتارالىق ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ, سونداي-اق, مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلەتىن ساياساتقا ونداعى ەتنوستاردىڭ تۇگەلدەي قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 1995 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا ەلدە بىرەگەي قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى.
وتكەن جىلدار ىشىندە اسسامبلەيا ەلىمىزدەگى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ قوعامداعى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى باستامالارىن وتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن وزىندىك پورتالىنا اينالدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن قازاقستانعا ساپارى كەزىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ساياساتىن جوعارى باعالاي كەلىپ, «قازاقستان از ساندى ۇلتتار مەن ەتنوستىق توپتاردىڭ سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن, ءتىلىن ساقتاۋ ارقىلى ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزىن قالاپ وتىر», دەپ اتاپ كورسەتتى. ءبىزدىڭ ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ جولىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعا بولۋىنا زور ىقپالىن تيگىزدى. ۇلى وركەنيەتتەر تۇيىسكەن تۇستا ورنالاسقان ەلىمىز مادەنيەتتەر مەن دىندەر اراسىندا تۇراقتى ۇنقاتىسۋدىڭ بولۋ قاجەتتىگىن جەتە سەزىنىپ قانا قويماي, وسىنداي ۇنقاتىسۋلاردىڭ ىسكە اسۋىنا ارااعايىن رەتىندە بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستان شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن جالعايتىن «كوپىر» رەتىندە بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن اشىق تالقىلاۋدىڭ قولايلى الاڭىنا اينالىپ وتىر. پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسى بويىنشا استانادا وتكىزىلىپ جۇرگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى كونفەسسياارالىق جانە مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ وزىق نىسانىنا اينالدى. قازاقستان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى قۇرۋعا دا باستاماشى بولدى. بۇل ۇيىم قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ جونىندەگى جاھاندىق جۇيەنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ, قۇرلىقتىڭ ازيالىق بولىگىندە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. وسى جەردە قازاقستاننىڭ مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى دامىتۋ, ەتنوستار مەن كونفەسسيالاردىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگىن تەرەڭدەتۋ ۇستانىمىنا ادالدىعى تۇرعىسىنان اتاپ وتەتىن ءبىر جاعداي, بۇۇ-نىڭ 62-سەسسياسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ۇسىنىسى بويىنشا 2010 جىلدى مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جاريالاۋ جونىندە قارار قابىلداندى.
بۇگىندە كوپتەگەن ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر اياسىندا ەتنوستىق ءجانە مادەني ارالۋاندىق پروبلەماسى وزەكتى مانگە يە بولۋدا. ءويتكەنى, بارلىعىمىز بايقاپ ءجۇرگەندەي, بۇل پروبلەما كوپ جاعدايدا داعدارىستار مەن قاقتىعىستاردىڭ سەبەبىنە اينالىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, بۇگىنگى الەمدە بىرەن-ساران بولماسا, ءبىر ۇلتتى مەملەكەتتى كەزدەستىرۋ دە قيىن. قازىرگى مەملەكەتتەردىڭ نەگىزىن پوليەتنوستىق حالىق قۇرايدى. سوندىقتان دا مادەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋ ارقىلى تولەرانتتىلىقتى قالىپتاستىرۋ ءىسى قازىرگى زامانعى ماڭىزدى ولشەمدەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلۋدا. مەملەكەتتىك, مادەني جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىن قامتيتىن مۋلتيمادەنيەتتى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بىرتىندەپ دامۋى دا تولەرانتتىلىق ماسەلەسىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇسۋدە.
ەۋرازيالىق يدەيانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان ل.ن.گۋميلەۆ: «حالىقتىڭ كۇشى ونىڭ سانىنىڭ كوپتىگىندە ەمەس, ونىڭ ۇرپاقتارعا جانە باسقا الەمگە بەرە الاتىن رۋحاني مادەنيەتىندە جاتىر», دەپ ايتقان ەكەن. وسىعان بايلانىستى ۇرپاقتار ساباقتاستىعى, ونىڭ ىشىندە قوعامدا ەتنوستىق, مادەني جانە ءدىني تاتۋلىقتى ساقتاۋ تۇرعىسىنداعى ساباقتاستىق ماسەلەسى باسىم باعىتقا يە بولىپ وتىر. جاس ادامدى مادەني قۇندىلىقتاردىڭ يەسى رەتىندە قالىپتاستىرۋعا, ۇلتتىق-مادەني سايكەستىك پەن مادەنيەتارالىق تولەرانتتىلىقتى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىن ۇيلەستىرۋگە قابىلەتتى پەداگوگيكالىق شەشىمدەردى جاساپ شىعارۋ – اعا بۋىن ۇرپاقتىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردىڭ ماڭىزدىسى. قازىر جاستارىمىز ومىردەگى العاشقى قادامىن بۇرىن اتا-بابا جيناقتاعان باي مۇرانىڭ ۇستىنە ءوزىنىڭ جاڭا ءبىلىمى مەن قۇندىلىعىن قوسا وتىرىپ, اعا ۇرپاق قول جەتكىزگەن بيىكتەن باستاي الاتىنداي رۋحاني ترانسميسسيا تەتىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى اسا وزەكتى بولا تۇسۋدە.
ەلىمىز وتكەن زامانداردان ۇلتتىق مادەنيەتتەر مەن داستۇرلەردىڭ ارالۋاندىعىن ميراس ەتتى. ەل اۋماعىندا تۇراتىن ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى ازيالىق جانە ەۋروپالىق كومپونەنتتەردى ۇيلەستىرەتىن بىرەگەي مادەني ناقىشتى قۇرايدى. سوندىقتان جاھاندىق مادەني ستاندارتتار مەن ۇلگىلەردى جاپپاي تاراتۋ جاعدايلارىندا مادەني ارالۋاندىق پەن وزىندىك ەرەكشەلىگى بار مادەني ءداستۇردى ساقتاۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ءوز مادەنيەتىن قورعاۋ ۇلگىلەرىن ءار ەل ءوز قولىمەن جاسايتىنى كەزدەيسوق ەمەس. وسى ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇعىنعان قازاقستاندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە باسىم باعىت – مادەني ساياسات نىسانالى تۇردە جاسالا باستادى. «مادەني مۇرا» بىرەگەي باعدارلاماسى سونىڭ نەگىزىن قالادى, وسى باعدارلامانىڭ ەلدەگى ءمادەني تەكتىك قوردى ساقتاۋعا, دامىتۋ مەن تاراتۋعا قاتىستى جۇيەلى ءتاسىلى ناقتى پراكتيكالىق ءىس-شارالاردىڭ جەمىسى ارقىلى ىسكە اسىرىلۋدا.
ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇيىتقى بولعان وسى باعدارلاما ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ مادەني جانە رۋحاني جاڭعىرۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ويتكەنى, ەلىمىز ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني ساياساتىن جۇرگىزۋدە ەلدىڭ ەتنوستىق-مادەني ارالۋاندىعىن, اتاپ ايتقاندا, جانىندا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جۇمىس ىستەيتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سياقتى قۇرىلىمنىڭ قولداۋى ارقىلى ساقتاۋعا كۇش سالادى. مادەنيەتارالىق, كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ ءتۇرلى نىساندارىن رەتتەي وتىرىپ, وسىنداي قۇرىلىم ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ رۋحاني بىرىگۋىنە, تىلدەردىڭ, مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ ۇيلەسىمدى ۇندەستىگىنىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋدە.
ەلدىڭ بىرلىگى مەن قوعامدىق كەلىسىم بۇل تەك ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ەلدەرى ءۇشىن دە ەرەكشە ماڭىزدى ماسەلەگە اينالدى. مىنە, ەل تاۋەلسىزدىگىنە 23 جىلدان استى. الگى باتىستىڭ ساراپشىلارى مەن ساياساتكەرلەرىنىڭ ساۋەگەيلىك تانىتقاندارى دالادا قالدى. ال بۇگىندە وسىنداي ىنتىماققا, بىرلىككە, تاتۋلىققا قالاي قول جەتكىزدىك دەگەن سۇراق كوپشىلىك ەلدەردى قىزىقتىرىپ وتىر. بۇرىن بىزدەر شەتەلدەردەن ۇيرەنسەك, ەندى ولار بىزدەن ۇيرەنە باستادى. بۇگىنگە دەيىن اسسامبلەيانىڭ ءىس-تاجىريبەسىن ءبىلۋ ءۇشىن الىس-جاقىن شەتەلدەردەن 50-گە جۋىق دەلەگاتسيا كەلگەن ەكەن.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن «قازاقستاندىق برەند» دەپ تە اتايدى عوي.
– بىرقاتار ەلدەردە اسسامبلەيالار جۇمىس ىستەيدى. بىراق, ولار قوعامدىق ۇيىم بولىپ سانالادى. ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەرەكشەلىگى, ول كونستيتۋتسيالىق ورگان رەتىندە پارلامەنتكە دەپۋتات سايلاۋ قۇقىعى بار. سايلانعان توعىز دەپۋتات ارقىلى اسسامبلەيا زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە قاتىسادى. ەكىنشىدەن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى ەلباسىنىڭ ءوزى. پرەزيدەنت اسسامبلەياعا توراعا بولعاننان كەيىن قحا-نىڭ ءار سەسسياسىندا تالقىلانعان ماسەلە بويىنشا قابىلدانعان قاۋلى جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەسسيادا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن ارنايى ءىس-شارالار ازىرلەنىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلەدى. ولار سول تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتى بولادى. ءبىزدىڭ اسسامبلەياعا قاتىستى «قازاقستاندىق برەند» دەگەنىمىز, مىنە – وسى.
– روزاقۇل ساتىبالدى ۇلى, ەلباسىمىز وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا تامان قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جاريا ەتتى. بۇل قۇجات بۇرىنعى جولداۋلارعا قاراعاندا وزگەشەلەۋ بولعان سياقتى.
– قازاقستاننىڭ بۇگىندە جاھاندىق ساياسي دودادا شەشۋشى داۋىسى مەن وزىندىك ورنى بار. الەم كوشباسشىلارى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءۋالى ءسوزىن توساتىن, كەسىمدى پىكىرىمەن ساناساتىن, ايعاق ويىنا كەلىسەتىن بولدى. بۇل – نازارباەۆتىڭ عانا تاققا وتىرۋى ەمەس, قازاقتىڭ تاققا وتىرعانى. بۇل – بىلە بىلسەك, باعا جەتكىسىز ۇلتتىق ابىروي, ايرىقشا مەملەكەتتىك مارتەبە. الەمدەگى تانىمال ساياساتتانۋشىلار مەن ساراپشىلار «نۇر وتان» پارتياسى ساياسي كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جاريالاعان ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» دەپ اتالعان جولداۋىن ەلىمىزدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى دەپ باعالاۋدا.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاڭا جولداۋى جاھاندىق داعدارىس كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق ماڭىزى زور قۇجات رەتىندە تاريحتا قالاتىنى ءسوزسىز. ءوزىنىڭ مازمۇنى تۇرعىسىنان العاندا, جولداۋ ءبىزدىڭ ەلدىڭ شەڭبەرىنەن تىس ماسەلەلەردى دە قامتيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل ىشكى جانە سىرتقى ماسەلەلەردى قامتىعان حالىقارالىق قۇجات بولىپ تابىلادى. جولداۋدىڭ تالداۋعا, ويلانىپ-تولعانۋعا, تۇجىرىم جاساۋعا رۋحاني ازىق بەرە الاتىنىن ەرەكشە ايتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا الەمدىك قوعامداستىق ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ ۇندەۋىنە بەلسەندى جانە مۇددەلى تۇردە كوڭىل ءبولىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى جايت.
ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق يدەيامىز – ماڭگىلىك ەل. بۇل يدەيانى ومىرشەڭ ەتەتىن – ەلدىڭ بىرلىگى. بىرلىك بولماعان, اۋىزبىرشىلىك قاشقان, الاۋىزدىق تاسقان جەردە بەرەكە بولمايدى. سول سەبەپتى ەلباسى جولداۋدا ايتقانداي, ءبىزدىڭ كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتەر ەڭ باستى بايلىعىمىز – ەل بىرلىگى بولۋى كەرەك. قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى, مەملەكەتتىك ءتىل, بارشا ازاماتتاردىڭ تەڭدىگى جانە ولاردىڭ وتانىمىز الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى قازاقستاننىڭ ءححى عاسىرداعى قارىشتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تەمىرقازىققا اينالۋى قاجەت.
بيىلعى جىل – ۇلتتىق تاريحىمىزدى ۇلىقتاۋ جانە بۇگىنگى بيىكتەرىمىزدى باعالاۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە جىل, ياعني قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن كونستيتۋتسيامىزدىڭ 20 جىلدىعى, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى. بۇل تاريحي بەلەستەر ەل بىرلىگىن نىعايتۋدا, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى ۇرپاق جادىنا سىڭىرۋدە ايرىقشا رولگە يە. ريم فيلوسوفى سەنەكانىڭ «جولدى جۇرگەن ادام ەڭسەرەدى» دەگەن ءسوزى بار. ەلباسى باستاعان حالقىمىز نۇرلى جولعا ءتۇستى, بۇل جارقىن بولاشاقتىڭ باعدارى ەكەنى انىق. ەندەشە, ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, « ۇلى جولداعى ساپارىمىز ءساتتى, بولاشاعىمىز جارقىن بولسىن!»
– ساليقالى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».