ءداندى داقىل جيناۋدان رەكورد جاسالدى

ەگىن جيناۋ ناۋقانى

كوكتەمگى ەگىس پەن كۇزگى جيىن-تەرىن جۇمىستارىن تابىس­تى جۇرگىزۋگە قاجەتتى بارلىق جاع­داي جاسالدى. پرەزيدەنت تاپ­سىر­­مالارىن ورىنداۋ اياسىن­دا اگروونەركاسىپ كەشەنى قارجى­لاندىرىلدى.

«Primeminister.kz» سايتىنىڭ مالىمەتىنشە, قارجىلاندىرۋ كولەمى العاش رەت رەكوردتىق 580 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل قاراجات ەگىنشىلەرگە تىكەلەي نەسيە بەرۋ, پايىزدىق مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ, فورۆاردتىق ساتىپ الۋعا باعىتتالدى. 2025 جىلى قارجىلاندىرۋ كولەمىن 700 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. قولايلى كۇزگى اۋا رايى ەگىن جيناۋ كەزىندەگى جاۋىن-شاشىنعا قاراماستان, ناۋقاندى ايتارلىقتاي شىعىنسىز وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.

ناتيجەسىندە, ورتاشا ونىم­­دى­لىك گەكتارىنا 16,1 تسەنتنەر, 26,7 ملن توننا استىق باستىرىل­­دى. 2023 جىلى ورتاشا ونىمدىلىك 10 تس/گا قۇراعان بولاتىن. سونى­­مەن قاتار 3,2 ملن توننا مايلى دا­­قىل, 2,9 ملن توننا كارتوپ, 3,9 ملن توننا كوكونىس, 2,6 ملن توننا باقشا داقىلدارى جينالدى. الداعى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلى­عى داقىلدارىن ءارتاراپتان­دىرۋ جۇمىسى جالعاسىن تابادى. پرە­زيدەنت تاپسىرمالارى اياسىندا 2024–2028 جىلدار ارالىعىن­دا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جال­پى ءونىم كولەمىن ەكى ەسەگە ارت­تىرۋ مىندەتى قويىلدى.

 

استىق قابىلداۋ

وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ دەرەگى­نە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكاداعى استىق ساقتاۋ قويمالارىنىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 30 ملن توننانى قۇرايدى. اتاپ ايتقاندا, قولدانىستاعى ليتسەنزيالانعان كاسىپورىنداردا 12,7 ملن توننا, ال اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردە 17,4 ملن توننا استىق ساقتالادى. كورسەتىل­گەن قۋاتتىلىق كولەمى وتكەن جىلداردان قالعان قورلاردى ەسكەرگەندە دە, جينالعان ءونىمدى ساقتاۋعا جەتكىلىكتى.

استىق قابىلداۋ كاسىپورىن­دارىنا شامامەن 7,9 ملن توننا استىق تاپسىرىلدى, ونىڭ 5,7 ملن تونناسى – بيداي. قالعان استىق ەگىنشىلەر قويمالارىن­دا ساقتاۋلى. قازىر ليتسەنزيالانعان ەلەۆاتورلار جۇكتەمەسى 44%-دى قۇرايدى. جاڭا ءونىمدى قابىلداۋ­عا ەلەۆاتورلاردى بوساتۋ ماقساتىن­دا استىقتى تاسىمالداۋ ءارى وت­كىزۋ جۇمىستارى جالعاسىن تاپ­تى. تامىز ايىنان قاراشاعا دەيىن 3,5 ملن توننا استىق تاسىمالداندى.

 

ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ

ەلىمىز اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلكەن الەۋەتىنە يە. بۇل, ارينە, ەلىمىزدىڭ ارتاراپتاندىرىلعان ءارى ينكليۋزيۆتى ەكونوميكالىق وسۋىنە ىقپال ەتەدى. مىسالى, بيىلعى جالپى ەگىس كولەمى 23,3 ملن گەكتاردى قۇرادى, ونىڭ 21,1 ملن گەكتارى – جازدىق ەگىس. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بيداي القابى 560,9 مىڭ گەكتارعا قىسقارىپ, 13,1 ملن گەكتاردى قۇرادى. مايلى داقىلدار كولەمى 135,5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايىپ, 2,9 ملن گەكتارعا جەتتى.

ناتيجەسىندە, قىسقارتىلعان القاپ­تاردا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ءارى جوعارى رەنتابەلدى داقىلداردىڭ ەگىس القاپتارى ارتا ءتۇستى. سونداي-اق وڭىرلەردە بەرىك جەمشوپ بازاسىن قۇرۋ ماقساتىندا جەمدىك داقىلداردىڭ ەگىس القاپتارىن ۇلعاي­تۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلدى. اۋىل شارۋا­­شىلىعى داقىلدارىن ءارتاراپ­تاندىرۋ جۇمىستارى الداعى ۋاقىت­تا دا جالعاسادى.

 

ونىمدەردى وتكىزۋ

مەملەكەتىمىز جىل سايىن 8-9 ملن توننا استىق ەكسپورتتاي­دى, ونىڭ ىشىندە 6,5–7,5 ملن توننا­سى – بيداي. ەكسپورت گەوگرافيا­سى 40-تان استام ەلدى قامتيدى. ءداس­تۇرلى نارىقتار – ورتالىق ازيا ەل­دەرى, اۋعانستان, قىتاي, تۇركيا, يران, يتاليا, تۋنيس. بيىلعى قارا­شا ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن 6,3 ملن توننا استىق ەكسپورتتالدى. جاڭا ءونىمدى ەكسپورتتاۋ كولەمى 2,37 ملن توننا, بۇل – 2023 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 52%-عا ارتىق.

وزبەكستانعا جەتكىزىلىمدەر كولەمى 42%-عا ءوسىپ, 944 مىڭ توننانى قۇرادى, وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 665 مىڭ توننا بولعان ەدى. تاجىكستانعا جەتكىزىلىم 2023 جىلعى 254 مىڭ توننادان 49%-عا ارتىپ, بيىل 377 مىڭ تونناعا دەيىن جەتتى. قىتايعا ەكسپورت كولەمى 17%-عا ارتىپ, 355 مىڭ تونناعا جەتتى (وتكەن جىلى 304 مىڭ توننا), اۋعانستانعا جەتكىزىلىمدەر كولەمى 71%-عا ۇلعايىپ, 115 مىڭ توننانى قۇرادى (وتكەن جىلى 67 مىڭ توننا بولعان). يرانعا ەكسپورت كولەمى 30 ەسەگە دەيىن – 10 مىڭ توننادان 299 مىڭ تونناعا ارتتى.

بيىل ەكسپورتتىق الەۋەت 12 ملن تونناعا جەتەدى دەگەن بولجام بار. نەگىزگى نارىقتار – ورتالىق ازيا ەلدەرى, قىتاي, اۋعانستان, يتاليا جانە باسقا ەلدەر. سون­داي-اق ازەربايجان, اۋعانستان (تۇرىكمەنستان ارقىلى ترانزيتپەن), يران, يراك, سولتۇستىك افريكا ەلدەرى مەن ەۋروپالىق وداققا قارا جانە بالتىق تەڭىزدەرى ارقىلى جەتكىزىلەتىن استىقتى 2 ملن تونناعا دەيىنگى كولەمدە تاسىمالداۋ­دى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر.

سونىمەن قاتار نارىققا رەتتەۋشى ىقپال تيگىزۋ ماقساتىندا «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» ۇك» اق ەگىنشىلەردەن استىق ساتىپ الۋ شارالارىن قابىل­دايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ اياسىندا جاڭا ءونىمدى تىكەلەي ساتىپ الۋ جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ۇكىمەت رەزەرۆىنەن 10 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولۋ ارقىلى 150 مىڭ توننا ءونىمدى نارىقتىق باعامەن ساتىپ الۋ ۇسىنىلىپ وتىر. استىقتىڭ العاشقى ساتىپ الۋى شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنان جۇزەگە اسىرىلادى, بۇل ءونىمنىڭ ءادىل باعامەن ساتىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق ارتىق استىقتى ساتىپ الۋ تەتىگىن ەنگىزۋ ارقىلى ىشكى نارىقتاعى باعا جاعدايىنا دەلدالدار ىقپالىن بارىنشا ازايتۋ كوزدەلىپ وتىر.

 

تىڭايتقىشتاردى سۋبسيديالاۋ

تىڭايتقىشتار نارىعىندا ەڭ كوپ تارالعاندار – اممياك سەليتراسى, امموفوس, كارباميد, امموني سۋلفاتى, سۋلفوامموفوس, NPK (ازوت, فوسفور, كالي). سونىمەن قاتار امموني نيت­راتى مەن امموفوس جالپى تۇتىنۋ­دىڭ 60%-دان استامىن قۇرايدى. بىزدە تىڭايتقىشتاردىڭ ءۇش ءتۇرى بو­يىن­شا تولىق وندىرىستىك تسيكل قۇرىلعان: اممياك سەليتراسى «قازازوت» اق-دا, امموفوس – «قازفوسفات» جشس-دا, امموني سۋلفاتى – «قازازوت» اق-دا جانە «Qarmet» جشس-دا وندىرىلەدى. تىڭايتقىشتارعا عىلىمي قاجەت­تىلىك فيزيكالىق سالماقتا 3,2 ملن تون­نانى قۇ­رايدى, ال وتان­دىق وندىرۋ­شىلەر قۋاتى وسى قاجەت­تىلىك­تىڭ 56%-ىن, شامامەن 1,8 ملن تون­نا­نى قۇرايدى (ونىڭ ىشىندە «قازازوت» اق 420 مىڭ توننانى, ال «قازفوسفات» جشس 1 ملن توننانى وندىرەدى).

قازىر سۋبسيديالاردى 60%-عا دەيىن ۇلعايتا وتىرىپ, اۆانستىق وتىنىم­دەردى قاراۋعا باسىم­دىق­پەن, وتاندىق تىڭايت­قىش­تار­دى اۆانس­تىق سۋبسيديالاۋ تەتىگى ەنگىزىل­­دى. سونداي-اق 1 گەكتار ەگىس­تىك ال­قابىنا تىڭايتقىش ەنگىزۋ نورماسى دا ۇلعاي­تىلدى. بۇل توپىراق­تى نەگىزگى قورەك­تىك زاتتارعا مول قىلادى. بيىل­عى 1 جەلتو­ق­سانداعى جاع­داي­عا سايكەس شارۋالار 1,3 ملن توننا تىڭايت­قىش ەنگىزدى, بىلتىر­مەن سالىس­تىرعاندا ەكى ەسە كوپ. شارۋا­لاردىڭ سۋبسيديالارعا دەگەن قاجەت­تى­لىكتەرىن تولىق قاناعات­تان­دىرۋ ماقسا­تىندا تىڭايتقىش­تاردى سۋبسيديالاۋعا قو­سىم­شا قاراجات ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر.

سونداي-اق ءونىم تۇرلەرىن كەڭەيتىپ, مينەرالدى تىڭايتقىش­تار ءوندىرىسى كولەمىن ۇلعايتۋ كەرەك. تىڭايتقىش وندىرۋشىلەردى جىل­جىمالى قۇراممەن ۋاق­تىلى قامتا­ما­سىز ەتۋگە نازار اۋدارى­لا­دى. بيىل سالاداعى نەسيە قۇ­نىن تومەندەتۋ تاسىلدەرى قايتا قارالدى. العاش رەت التى تارا­تۋ ار­ناسىن پايدالانا وتىرىپ, دالا جۇمىس­­تارىن قارجىلان­دىرۋعا باسەكە­لەستىك جاعداي جاسالدى. ال اگرارلىق نەسيە كورپورا­تسيا­سى­نىڭ تاراپىنان قارجى­لاندىرۋ كولەمى 82,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.

كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جەتكى­لىك­سىزدىگى ماسەلەسىن شەشۋگە «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى نەسيە سوماسى­نىڭ 85%-ىن جاباتىن قارىزدارعا كەپىلدىك بەرۋ تەتىگىن ەنگىزدى. سونداي-اق اينالىم قارا­جا­تىن الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كور­پوراتسيا­لار ارقىلى تولىقتىرۋ ماقسا­تىن­دا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن جەڭىل­دىك­پەن قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى دا ازىر­لەندى. ول ەگىن مەن شيكىزاتتى وتكىزۋدى قامتا­ماسىز ەتۋگە, سونداي-اق وتاندىق قايتا وڭدەۋ زاۋىت­تارىنىڭ جۇكتەمەسىن ۇلعايتۋعا باعىتتالعان.

 

اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن جاڭارتۋ

بيىل 7 جىل مەرزىمگە 5%-دىق مول­­شەر­لە­مەمەن 120 ميلليارد تەڭ­­گەگە اۋقىمدى جەڭىل­دىكتى ليزينگ باعدارلاماسى ىسكە قوسىل­­دى.

1 جەلتوقساندا شارۋالار 212,9 ملرد تەڭگەگە 9 887 تەحنيكانى ليزينگ­كە الدى. كەلەسى جىلى جەڭىلدەتىل­گەن ليزينگ باعدار­لا­ماسىنا 200 ملرد تەڭگەگە دەيىن, ال مەم­لە­كەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس باعدارلاما بيۋدجەتىن 450 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى پاركىن جاڭارتۋدا وڭ ءوسۋ ديناميكاسىن قامتاماسىز ەتەدى.

بۇگىندە بىزدە 149,9 مىڭ تراكتور, 38,7 مىڭ كومباين, 5 مىڭ ەگىس كەشەنى, 76,4 مىڭ تۇقىم سەپكىش, 219 مىڭعا جۋىق توپىراق وڭدەيتىن جانە مامانداندىرىلعان تەحنيكا بار. كەيىنگى 8 جىلدا اۋىل شارۋا­شىلىعى تەحنيكاسىن جاڭار­تۋ دەڭگەيى وڭ ديناميكا كورسەتتى: 2017 جىلعى 1,9%-دان 2023 جىلى 4,5%-عا دەيىن (ەكى ەسە), تەحنولوگيالىق جاڭارتۋ نورماسى 8-10%.

بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا تەتىگى ەنگىزىلدى:

قازاقستاندا ءوندىرىسى جولعا قويىلعان تەحنيكانىڭ يمپورتتىق انالوگتەرىن سۋبسيديالاۋ مۇم­كىندىگى الىنىپ تاستالدى; وتاندىق وندىرىستەگى اۋىل شارۋا­شىلىعى تەحنيكاسى ءۇشىن جوعارى نورماتيۆ سۋبسيديالانادى – 30%; اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋعا نەسيەلەر/ليزينگ بويىن­شا سىياقى مولشەرلەمەلەرىن سۋبسيديا­لاۋ­دىڭ سارالانعان تەتىگى قولدانىلدى: وتان­دىق ءوندىرىس تەحنيكاسى ءۇشىن سىياقى مول­شەرلەمەسى 6%-عا دەيىن, يمپورتتىق تەحنيكا ءۇشىن 15%-عا دەيىن سۋبسيديالانادى; قازاقستاندا ءوندىرىسى جولعا قويىل­ماعان مامانداندىرىلعان تەحنيكا ءۇشىن (مىسالى, ماقتا, كارتوپ جيناۋ ءۇشىن) سۋبسيديا ءنورماتيۆى 25%–عا, ال قانت قىزىلشاسىن جيناۋ تەحنيكاسى ءۇشىن 50%-عا دەيىن قۇرايدى; جاڭا تاسىلدەر قوسىمشا بيۋدجەت قارا­جاتىن تارتپاي-اق وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن سۋبسيديالاۋ كولەمىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.