كەيبىر اتا-انا دەگدار بالانى تاربيەلەۋ عاجايىپ ءبىر ادىستەمەلەر نەمەسە ەرەكشە ءادىس-تاسىلدەر ارقىلى بولادى دەپ ويلايدى ەكەن. شىنتۋايتىندا, ولاي ەمەس. ءبارى دە قاراپايىم نارسەدەن باستالادى.
مۇحتار اۋەزوۆ «اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ. ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى» اتتى زەرتتەۋ ماقالاسىندا جانە اقىننىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «ابايدىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگى» دەپ اتالار بايانداماسىندا ويشىلدىڭ پاراساتىنا, الەۋمەتتىك ىستەرى مەن اقىندىعىنا ىقپال ەتكەن ء«ۇش ارنا» تۋرالى جازادى (اۋەزوۆ م. شىعارمالارىنىڭ ەلۋ تومدىق تولىق جيناعى. – الماتى: ء«داۋىر», «جىبەك جولى». 2014 ج. 44-توم: باياندامالار, پىكىرلەر, سوزدەر, لەكتسيالار, زەرتتەۋلەر. 1950–1960 ج.ج., 320 بەت. 14-بەت; 27-توم, 117-بەت).
ۇلتتىق قۇندىلىق
كەز كەلگەن عۇمىر بايگەسىندە جاۋىرىنىمىزدى جەرگە تيگىزبەس اسىل بوگەنايىمىز, تاعدىربەردى جاراتىلىستىق ورتامىزبەن ۇيلەسىم تابۋىمىز, دۇنيە ديدارىن تانۋىمىزدىڭ العاشقى باسپالداعى ۇلتتىق قۇندىلىقتا جاتىر.
اۋەزوۆ بۇل تۋرالى «حالىقتىڭ ءوزى جاساعان, اۋىزدان-اۋىزعا تاراعان, باسپا جۇزىندە ساقتالىپ كەلگەن قازاقتىڭ باعزى زامانداعى حالىق مادەنيەتىنىڭ باي مۇراسى» دەي وتىرىپ, اباي ۇلتتىڭ وسى «اسىل قازىناسىن تولىق پايدالانعانىن» جانە «جاڭا ءتۇر ەنگىزىپ, جاڭا باعىت بەرىپ» بولمىسىن, اقىل-ويىن, شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن بايىتقانىن ايتادى. اۋەلگى ارنا رەتىندە اتاي وتىرىپ, بالا ابايعا زور اسەر ەتكەن «اسىل قازىناعا» تەڭەيدى (اۋەزوۆ م. شىعارمالارىنىڭ ەلۋ تومدىق تولىق جيناعى. – الماتى: ء«داۋىر», «جىبەك جولى». 2014 ج. 27-توم: ماقالالار, زەرتتەۋلەر, پەسا. 1943–1946. – 448 بەت. 117-ب).
بۇگىندە زامانداستار اراسىندا ۇلتتىق قۇندىلىق دەسە, ۇلتتىق كيىم كيىپ ءجۇرۋ دەپ ۇعاتىن تۇسىنىك بار. الايدا ۇستىندە شاپانى, باسىندا تاقياسى بار كىسى قازاق بولا قالمايدى. ءتىپتى قازاقشا سارناپ تۇرسا دا. سەبەبى مادەنيەتىن, مىنەزىن, تاريحىن تانىماي, ويلاۋ فورماسىن تۇسىنبەي, بولمىسىن سىڭىرمەي, تانىمىنان حاباردار بولماي تولىققاندى قازاق بولۋ قيىن. بۇل – كەز كەلگەن ۇلتقا, مادەنيەتكە قاتىستى ايتۋعا بولاتىن شىندىق.
كەلەسى ەكى «قاينار بۇلاق» وسى ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ءتۇر بەرىپ, جاڭا باعىت نۇسقاپ, دامىتاتىن, شىرايىن اشاتىن قۇندىلىقتاردى الۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ەندى سولارعا توقتالايىق.
شىعىس مادەنيەتى
كوپ ادام شىعىس دەسە مۇسىلمان الەمى دەپ ويلايدى. شىنتۋايتىندا, ولاي ەمەس. شىعىس مادەنيەتىندە مۇسىلمانشىلىقتىڭ كوپ ۇلەس الاتىنى شىندىق بولسا دا, بۇل ۇعىم «مۇسىلمان» ۇعىمىنان كەڭ كاتەگوريا. مۇحتار اۋەزوۆ ابايدىڭ ءدىني كوزقاراسى جايىندا ءسوز قوزعاعاندا ء«دىن جونىندە جازعان ولەڭدەرىندە دە اقىن سوقىر سەزىمگە بەرىلمەيدى. اباي – ءدىن ماسەلەسىندە راتسيوناليست. ول قۇدايدى بارشا حالىق تانىدى دەپ تانىمايدى, ءوز اقىلىنا, ءوز ميىنا سالىپ تانۋدى كوزدەيدى» دەيدى. بۇگىندە قوعامدا تاعدىرشىل, اقىرەتشىل, اسىرەشاريعاتشىل كەيىپتە ءدىن ۇستانۋعا سىن كوزىمەن قارايتىن ادامنىڭ كوپ ەكەنى بەلگىلى. مۇنداي ورىندى سىن ابايدا دا, شاكارىمدە دە, ءاليحاندا دا بولعان. ياعني بىزگە دەيىن دە بولعان, بىزدەن كەيىن دە بولۋى كەرەك زاڭدى ءۇردىس. ءبىزدىڭ دالانىڭ سىني ويلاۋ جۇيەسى, ادامي قۇندىلىقتارى تار ءورىستى ەمەس ەكەنىنىڭ تاريحي تاجىريبەسى. ول ساقتالۋعا ءتيىس. ءدال قازىر قازاق قوعامىندا ۇلتتىڭ بۇل تاريحي تاجىريبەسى جاڭعىرىپ جاتىر. اباي, شاكارىم, ءماشھۇر ءجۇسىپ, اقىت جانە الاش زيالىلارىنىڭ سوزدىك قورىندا, تاياز ويلى, ءىشىن سۇلۋلاعاننىڭ ورنىنا سىرتىن ساندەگەن ادامدارعا قاراتا قولداناتىن «سىرتىمەن سوپىسىنۋ» دەگەن اتاۋ بولعان. قالاي بولعاندا دا, ءبىز شىعىس مادەنيەتىنىڭ ىشىندەمىز. سول ءۇشىن دە مۇسىلمانشىلىقتى كولدەنەڭ كوك اتتىنى تىڭداپ, دۇرمەككە ەرمەي, ءاربىر اقپاراتتى سىنمەن, جۇرەك سۇزگىسى, اقىل دۇربىسىمەن قابىلداپ, جان-جاقتى بىلىممەن, سەرگەك سانامەن ۇستانعان ابزال.
اتالعان ارنا بارشا شىعىس حالىقتارىنىڭ باي مادەني, تاريحي, ادەبي مۇراسىمەن قاتار, ولاردىڭ ادامدىق بولمىسىنداعى وزىق ونەگەلەردى قامتۋعا ءتيىس. تىلدەس, باۋىرلاس, دىندەس حالىقتارمەن بىرگە, جاپونداردىڭ عىلىم سۇيگىشتىگى, كورەيدىڭ بيازى مىنەزى, قىتايدىڭ ەڭبەكقورلىعى ءحىح عاسىرداعى كەز كەلگەن ادامعا ارتىق ەتپەس. بالا تاربيەسىندە دە وسىنى ەسكەرگەن اتا-انا سان سوعادى دەپ ويلامايمىن.
باتىس مادەنيەتى
بالانىڭ جان دۇنيەسىن بايىتاتىن كەلەسى ارنا وسى. مۇحتار اۋەزوۆ مۇنى اباي ومىرىمەن بايلانىستىرىپ, سول كەزدىڭ ساياسي ىڭعايىنا جىعىلا وتىرىپ «ورىس مادەنيەتى, ەۋروپا مادەنيەتى» دەگەنىمەن, باتىس مادەنيەتى بۇلارمەن عانا شەكتەلمەيدى. وندا شىعىستان وڭگە حالىقتاردىڭ بارلىعى بار. اقىل-وي تالاسى قيان-كەسكى ءجۇرىپ جاتقان مىنا زاماندا بالامىزدىڭ ءباسى بيىك بولۋى ءۇشىن كەز كەلگەن حالىقتىڭ, اسىرەسە ويى وركەندەپ, پاراساتى بيىكتەپ, تەحنولوگياسى داۋرەندەپ تۇرعان ەلدەردىڭ جاقسى جاقتارىن الۋ نەگە جامان بولسىن؟
ءبىز الەمدىك قۇندىلىقتارمەن قازىر ساناسپاساق, ەرتەڭ كەش بولارى ءسوزسىز. بۇل ءومىر سالتى, تۇرمىس داعدىسى, ادامدىق كەلبەت, كىسىلىك ولشەم, ۇستانىم سياقتى ومىرگە ءار بەرەتىن كەز كەلگەن قۇندىلىققا قاتىستى. وسىنىڭ ىشىندە وتە-موتە ىسكەرلىك, عىلىم-تەحنيكا سالاسىندا باتىستان الاتىنىمىز از ەمەس.
ابايدى اباي قىلعان بۇل ارنالار ءبىزدىڭ بالامىزدى ادام قىلماۋى مۇمكىن ەمەس. اۋەلى اتا-انالاردىڭ ءوزى ءسىڭىرىپ, قۇرىعاندا قۇلاعى تۇرىك – حاباردار ءجۇرىپ, بولماسا سىرتتاي ءبىلىپ, تالاپتانىپ, بالاسىن بىلەتىن كىسىلەردىڭ الدىنا بەرىپ, ىزدەنىس جاساسا, «كىمنىڭ بالاسى؟» دەگەندە ۇيالمايتىن بالا بولاتىنىنا سەنىم مول.
بىراق سوڭعى ەكەۋى الدىڭعى ءبىرىنشىسىز بالاعا سىڭىرىلگەنى دۇرىس ەمەس. قازاقتى, قاسيەتتى توپىراعىمىز بەن ەلدىگىمىزدى, ۇلتتىق مۇمكىندىگىمىزدى مەنسىنبەيتىن, قادىر-قاسيەتىمەن ساناسپايتىن, قۇندىلىق دەپ ەسەپتەمەيتىن, كوكىرەگىمەن تام سوققان رۋحاني الكەۋدە بولادى. ال مۇندايلاردىڭ قولىنا بيلىك پەن بايلىق تيمەسىن دەڭىز. سول ءۇشىن شىعىس پەن باتىس مادەنيەتىن يگەرۋدە بالادا ۇلتتىق سۇزگىنىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى.
بىردە شەتەل كورىپ كەلگەن ءبىر جىگىت كيۆيدى قابىعىمەن جەپ وتىرعانىن بايقاعان دوستارى ك ۇلىسىپ, قىلجاققا اينالدىرىپ, سەبەبىن سۇراسا, «مەن بارعان ەلدە كيۆيدى قابىعىمەن جەيدى ەكەن» دەپ ءۋاج ايتقان عوي. اپەندىلىكتىڭ شەگى بولۋشى ما ەدى؟ شەتەلدىڭ جاقسى جاقتارىن ۇيرەنۋ دەگەندى «كيۆيدى قابىعىمەن جەۋ» دەپ تۇسىنەتىن تانىم بالا تاربيەسىنە قاسىرەت اكەلۋى مۇمكىن. ويتكەنى وبەكتى – جەمىس ەمەس, جانى كۇردەلى, ءومىرى جاۋاپكەرشىلىككە تولى ادام تاعدىرى. مۇندايدا كوكباي جاناتاي ۇلى ەستەلىگىندە جازاتىن ابايدىڭ نەنى وقىسا دا, جۇرەك سۇزگىسىنەن, كوڭىل تارازىسىنان وتكىزبەي قابىل المايتىن سەرگەك مىنەزى كەرەك.
ورازبەك ساپارحان ۇلى
جۋرناليست, پسيحولوگ