ەۋرووداقتىڭ بارلىق نورمالارىنا سايكەس كە لەدى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەزەكتەن تىس وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تاقىرىبى شەتەلدىك باق-تاردىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن ءالى دە شارلاپ ءجۇر. گازەتتەر, اقپارات اگەنتتىكتەرى, تەلە- جانە راديوارنالار جەدەل قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ گارانتى رەتىندەگى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا وزدەرىنىڭ داۋىستارىن بەرگەن ساراپشىلاردىڭ, سونداي-اق, قاراپايىم قازاقستاندىقتاردىڭ سوزدەرىنەن ۇزىندىلەر كەلتىرۋدە. سونىمەن قاتار, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلۋ دەڭگەيىنىڭ اسا جوعارى بولعاندىعى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلىپ جاتىر.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەكونوميكالىق رەفورماعا, ساياسي تۇراقتىلىققا, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن كوپۇلتتى مەملەكەتتەگى الەۋمەتتىك تۇتاستىققا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان بولاتىن. قازاقستان باسشىسىنىڭ ۇرانى «قۋاتتى مەملەكەت جانە ەكونوميكا ءبىرىنشى ورىندا».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ نارىقتىق رەفورمانى تابىستى جۇرگىزىپ, 200 ميلليارد دوللاردان استام شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ اۋقىمى جونىنەن بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەكىنشى ورىنعا كوتەرىلدى.
ينۆەستورلار قازاقستاننىڭ كەڭ كولەمدى تابيعي رەسۋرستارىن يگەرۋگە جان-جاقتى كومەكتەسىپ وتىر جانە وزدەرىن سالىستىرمالى تۇردە العاندا قاۋىپسىز سەزىنەدى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ كورشى قىتايمەن جانە رەسەيمەن قاتار, باتىسپەن دە تىعىز قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرعان.
«ءبىز نازارباەۆتىڭ ورنىقتى ەكەنىن, ودان نە نارسە كۇتۋگە بولاتىنىن بىلەمىز», – دەيدى اقش-تىڭ «الفا كونسالتينگ گرۋپ» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەدۆارد مەرمەلشتاين. ول نەگىزىنەن شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە بيزنەس-كونسۋلتاتسيالار ۇسىنۋمەن اينالىسادى.
«نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەيدىڭ قۋىرشاعى ەمەس ەكەنىن, باتىس تا پايدالانۋى ىقتيمال الدەبىرەۋ بولىپ تابىلمايتىنىن انىق اڭعارتىپ وتىر», – دەيدى ەدۆارد مەرمەلشتاين.
قازاقستاندا سايلاۋشىلار لەگىنىڭ كوپ بولعانى سونداي, ولار داۋىس بەرۋ كەزىندە, ءتىپتى, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن تورلاپ الدى دەسەك جاراسادى. ال الماتى مەكتەپتەرىنىڭ بىرىندەگى سايلاۋ ۋچاسكەسىندە كەزەكتە تۇرعان كوپشىلىكتىڭ اراسىنان تەك ەكى ادام عانا ن.نازارباەۆتىڭ قارسىلاستارىنا داۋىس بەرۋ نيەتتەرى بار ەكەنىن ءبىلدىردى.
«مەن نازارباەۆقا داۋىس بەرەمىن, ويتكەنى, ماعان ەشقانداي وزگەرىستەردىڭ قاجەتى جوق. مەن ءوزىمدى قازىرگى بيلىك كەزىندە ءجۇرىپ جاتقان وڭ ىستەردىڭ ارقاسىندا باقىتتى سەزىنەمىن. بىزدەر, بيزنەسمەندەر ۋكراينا «قول جەتكىزگەن» دەموكراتيا «جەڭىستەرىن» قالامايمىز. بىزگە تۇراقتىلىق پەن بولجامدىلىق قىمبات», – دەيدى اتىن ايتۋعا ىقىلاس تانىتپاعان ورتا جاستاعى ەر ادام.
«وعان بالاما جوق. ول قازاقستاندى دۇرىس باعىتقا باستاپ كەلەدى. ونىڭ جاسىنىڭ قانشادا ەكەنى ماڭىزدى ەمەس. ول جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى بولعان كەزدىڭ بارىندە ءبىز تەك وعان عانا داۋىس بەرەمىز», – دەيدى 44 جاستاعى مەملەكەتتىك قىزمەتشى ەلەنا بۋرلاكوۆا.
قازاقستان – 2008 جىلعى جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندەگى ايتارلىقتاي تومەندەۋدى قوسپاعاندا, سوڭعى 20 جىل بەدەرىندە تەك ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزىپ كەلە جاتقان مەملەكەت.
سايلاۋشىلار پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولعان 26 ءساۋىر كۇنى بۇكىل قازاقستان اۋماعىندا داۋىس بەرۋ ءۇشىن كەزەككە تۇردى. ماسەلەن, استانا قالاسىنداعى №82 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە كەيبىر سايلاۋشىلار سايلاۋ كوميسسيالارى ەسىك اشاردان جارتى ساعات بۇرىن توبە كورسەتتى. سولاردىڭ ءبىرى 77 جاستاعى ءشاربان بيۋللەتەندى جاشىككە سالعان العاشقى سايلاۋشى اتاندى. «مەن ءوزىمنىڭ داۋىسىمدى بالالارىم ءۇشىن بەردىم», – دەدى ول.
ن.نازارباەۆتىڭ سايلاۋالدى ناۋقانى زاماناۋي جانە جوعارى تيىمدىلىككە يە ۇكىمەت ورنىقتىرۋعا, زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ەكونوميكاعا ونى يندۋستريالاندىرۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى قوسىمشا سەرپىن بەرۋگە باعىتتالعان بولاتىن.
ەسىمى ءال-فارابي اتالاتىن استاناداعى مەديتسينالىق كوللەدجدىڭ 21 جاسار ستۋدەنتى دە ن.نازارباەۆقا داۋىس بەردى. ول بىلاي دەپ اتاپ ءوتتى: «مەنىڭ ستۋدەنتتەردى شەتەلدەرگە وقۋعا جىبەرەتىن ۇكىمەتتىك باعدارلاماعا كوڭىلىم تولادى. مەن كەلەسى ۇكىمەت تابيعي جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار سالاسىندا ءبىلىم الاتىن جاستارعا قازىرگىدەن دە كوپ ينۆەستيتسيا سالادى عوي دەپ ۇمىتتەنەمىن».
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ۇلكەن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتەتىنى سايلاۋ الدىنداعى exit-poll ناتيجەلەرىنەن دە ايقىن اڭعارىلعان ەدى. ناتيجەسىندە سولاي بولدى دا. ەxit-poll سايلاۋدا ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتتىڭ 97,5 پايىز داۋىسپەن جەڭىسكە جەتەتىنىن كورسەتكەن-ءتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى داۋىس بەرۋدىڭ الدىن الا ناتيجەلەرىن شىعارا وتىرىپ, داۋىس بەرۋگە سايلاۋشىلاردىڭ رەكوردتىق سانى – 95,11 پايىزى قاتىسقانىن كولدەنەڭ تارتتى. قىسقاسى, ماسەلە مىنادا: نازارباەۆ مىرزا بەسىنشى پرەزيدەنتتىك مەرزىمگە نىق قادام باسسا, بۇل ەلدە ەشقاشان دا كۇدىك تۋعىزارلىق ماسەلە بولعان ەمەس.
كوپتەگەن سايلاۋشىلار سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندەگى ۇزىن-سونار كەزەككە تۇردى. كەزەك, اسىرەسە, استانا قالاسى مەن ەلدەگى اسا ءىرى مەگاپوليس الماتى قالاسىندا سۇراپىل كوپ بولدى. قازاقستان ازاماتتارى, ءسويتىپ, وزدەرىنىڭ ازاماتتىق پارىزدارىن ەكى-ءۇش ساعاتتان كەزەككە تۇرسا دا كوڭىلدەرىن كىربىڭ شالماي, ادال ورىنداپ شىقتى.
ەقىۇ مەن تمد-دان, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنان 1,1 مىڭنان استام بايقاۋشى جانە كوپتەگەن تاۋەلسىز بايقاۋشىلار قازاقستانعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ ءۇشىن اتباسىن تىرەگەن ەدى.
لوندون ديپلوماتيا اكادەمياسىنىڭ ديپلوماتى, ۇلىبريتانيا بايقاۋشىلار ميسسياسىنىڭ مۇشەسى دجوزەف ميسۋد قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ەۋرووداقتىڭ بارلىق نورمالارى مەن ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەتىنىن حابارلادى.
ءۇش يسپاندىق شولۋشى – دجوزە ماريو, اگۋستين الودلبار جانە دجوردي چۋكلا ەعە باسىلىمىنا سايلاۋدىڭ قالىپتى دەڭگەيدە وتكەنىن ايتا كەلىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ وزدەرىنىڭ داۋىس بەرۋ قۇقىن وتە جوعارى باعالايتىنىنا نازار اۋداردى.
قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ كەزىندە داۋىس بەرۋ بەلسەندىلىگى 90 پايىزدان الدەقايدا اسىپ كەتتى جانە ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتتىڭ اسا ۇلكەن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتەتىنى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولىپ وتىر.
قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان شىققانداردان سۇراعان كەزدە ولاردىڭ ءبارى دەرلىك ءىس باسىنداعى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا داۋىس بەرگەندەرىن مالىمدەدى. ويتكەنى, ولار وزدەرىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن الاڭدايتىندارىن اتاپ كورسەتتى. سايلاۋشىلاردىڭ سوزدەرىنە قاراعاندا, سايلاۋ كانديداتتاردىڭ ءبىرىن تاڭداۋ ەمەس, نۇرسۇلتان نازارباەۆتى جۇرتشىلىقتىڭ قانشالىقتى قولدايتىنىن ايعاقتاۋ ءۇشىن عانا قاجەت.
كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيا سالاسىنىڭ 26 جاستاعى مامانى ميراس مۇحامەدراقىموۆا بىلاي دەدى: «مەن باسقا كانديداتتاردى ونشا جاقسى بىلمەيمىن. ءبىز, ءبىرىنشى كەزەكتە, ۋكرايناداعى جاعدايدىڭ بىزدە قايتالانعانىن قالامايمىز. وسىنىڭ بارلىعى تۇراقتىلىق ءۇشىن قاجەت». سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنەن تىسقارى جەرلەردە سۇرالعان ادامدار كىمگە داۋىس بەرەتىندەرىن ايقايلاپ جەتكىزىپ جاتتى. ول داۋىستاردىڭ بارلىعى ن.نازارباەۆتىكى بولاتىن.
بۋحگالتەرلىككە وقىپ جاتقان 19 جاسار ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى دانا جاقسىلىقوۆا ەل بولاشاعىن تەك نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بايلانىستىراتىنىن كولدەنەڭ تارتتى.