بۇل قاي رەكين؟

ول ايگىلى ءماريام جاگورقىزىنىڭ ءىنىسى ەدى

تاريحى تەرەڭ, ەلى ەرەن قورعالجىندا جۇرەكتى تولعانىسقا بولەر دۇنيەلەر كوپ-اق. سولاردىڭ ءبىرى بۇرىنعىنىڭ ارمانا اڭىزدارىن جالعاستىرعان, قازىرگى كۇنى دە ماڭگىلىك ءافسانا جىر توگىلدىرىپ تۇراتىن «عاشىقتار» ەسكەرتكىش كەشەنى. اۋىلدىڭ كىرەبەرىس قاقپاسىنداعى ەڭسەلى جوتاعا ورناتىلعان ەسكەرتكىش ءماريام جاگورقىزى مەن دۇيسەن باۋىرىمىزدىڭ اق ماحابباتىن ۇنەمى اسقاقتاتىپ تۇرادى. جانىنان سىلدىراپ اعىپ, مىڭ-سان سىر شەرتەتىن ەركە نۇرامەن قوسىلىپ «ءماريام جاگورقىزىلاتىپ» ءان سالىپ تۇرعانىڭىزدى دا بايقاماي قالاسىز. اۋىل-ايماقتىڭ ۇيلەنۋ تويى وسىناۋ ماحاببات ورداسىنان باستالاتىنى جاقسى ءداستۇر, عانيبەت ءتالىم دەيسىز ەرتەڭگە ءسۇيسىنىپ. تىرشىلىكتىڭ تۇتقاسى – ماحاببات. بۇل سەزىمدى باس­تان وتكەرگەندەر باقىتتى. ال, كەڭ اۋقىمدا الساق, ءومىردىڭ وزەگى, دۇنيەنىڭ ءمانى, ەلدىك پارىز, ازاماتتىق قالىپ وسىناۋ قىمبات سەزىمدەردەن قالىپتاسادى. ۇلى قاسيەتتەردىڭ ۇلاعاتتى ۇيادا وياناتىنى دا انىق. مۇنى ءبىز ءماريامنىڭ اعاسى پاۆەلدەن تۋعان سەرگەي رەكينگە قاراتىپ ايتساق جاراسقانداي ەكەن. ول 1943 جىلدىڭ سوڭىندا, 17 جاسىندا ەرىكتىلەر قاتارىندا سوعىسقا اتتانىپتى. ۆەنگريانىڭ رابا وزەنىنەن ءوتىپ, كۇشى باسىم جاۋمەن شايقاستا كوزسىز ەرلىك كورسەتىپ مەرت بولعان. سول جولى, 1945 جىلدىڭ ساۋىرىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. سوعىس سالدارىنان مەكتەپتى بىتىرە الماعان سەرگەي ۇيالى اۋىلىندا اتقوسشى, بالىق اۋلاۋمەن اينالىسقان ەكەن. مايدانعا اۋىلداسى دميتري ۆسياكيحپەن بىرگە اتتانعان. ۇرىستان امان كەلگەن د.ۆسيا­­­كيحتىڭ ايتۋىنشا, ولاردى سمولەنسك وبلىسىنىڭ سەمە­نوۆكا ستانيتساسىندا ورنالاسقان 39-شى زاپاستاعى اتقىشتار پولكىنە تىركەپتى. ودان ءارى جىلجىپ, ۆيازما قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ورەشكي دەرەۆنياسىنا جەتكەندە سەرگەيدى ديۆيزيا شتابىنا شاقىرتىپتى. مۇندا ەرىكتىلەر تىزىمىنە جازىلعانداردى جاڭادان قۇرىلعان دەسانت ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا العى شەپكە جىبەرەتىندىگى بەلگىلى بولادى. سودان كەيىن ولار ءبىر-بىرىمەن كەزدەسپەگەن. سەرگەي رەكيننىڭ اپكەلەرىنىڭ جازبالارىنان بىلگەنىمىز, ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان سوڭ اكەلەرىنە قاتارداعى جاۋىنگەر س.رەكيننىڭ حابارسىز كەتكەندىگى جونىندە قاعاز كەلگەن. وندا سەرگەيدىڭ ەرلىگى جونىندە بىلايشا قىسقاشا باياندالىپتى: «...ءسىزدىڭ ۇلىڭىز رەكين سەرگەي رابا وزەنىن ءجۇزىپ ءوتىپ, جاۋدىڭ 35 وفيتسەرى مەن سولداتىن جويدى...». ايتكەنمەن, اپكەلەرى, بەرتىڭگى كومپيۋتەر شىققان كەزدە ولاردىڭ ۇلدارى مەن قىزدارى ىزدەۋ سالۋدى توقتاتپاعان. اقىرىندا, «مەموريال» سايتىنان باۋىرلارىنىڭ 1945 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە قايتىس بولعاندىعى, بۇل قايتا جەرلەۋ ءراسىمى كەزىندە جاۋىنگەر مەدالونى ارقىلى ايقىندالعانى جانە اۆستريانىڭ گرويزباح دەرەۆنياسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىندا جەر قويناۋىنا بەرىلگەندىگى تۋرالى حابار الىنىپتى. بۇدان كەيىنگى ىزدەنىستەر دە جەمىستى بولعانىن ايتقان ءجون. جۋىردا گازەتىمىزدىڭ كوكشەتاۋ قالا­­سىنداعى قوسىنىنا سەرگەي ءپاۆلوۆيچتىڭ جيەنى مۇحامەدراحىم سەيىتباتتال ۇلى وماروۆ پەن ونىڭ رۋسلان, ازامات ەسىمدى ۇلدارىنان رەكينگە قاتىستى جاڭا قۇجاتتار جيىنتىعى كەلىپ ءتۇستى. بۇل رەكيندەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى دۇنيەلەر ەدى. بىرىنشىدەن, قاھارمان ساربازدىڭ جاۋىنگەرلىك «قىزىل تۋ» وردەنىمەن ناگراد­­تالعاندىعى جانە سول اۆسترياداعى اللاند قالاسىن­­داعى زيراتتا قايتا جەرلەنگەنى رەسمي تۇردە انىق­تا­لىپ وتىر. ياعني, قازاقى نانىم بويىنشا ارۋاق­­تىڭ دا, ۇمبەتتىڭ دە جانى بايىز تاپقانداي. ەندى بۇلار ناعاشى قورىمىندا قۇران وقىتۋ نيەتىندە ءجۇر. ەكىنشىدەن, رەسەيدىڭ اسكەري ۆەدومستۆولارى مەن مۇراعاتتارىنان قورعالجىننىڭ قىران ۇلىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنۋ تۋرالى ناقتى قۇجاتتار تابىلىپ وتىر. ءبىز اتالعان قۇجاتتىڭ ورىس ءتىلىن­دەگى نۇس­­­قاسىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. «كراتكوە, كونكرەتنوە يزلوجەنيە ليچنوگو بوەۆوگو پودۆيگا: رەكين سەرگەي پاۆلوۆيچ. زۆانيە – گۆاردي ريادوۆوي. دولجنوست – زامەستيتەل كومانديرا وتدەلەنيا 1-ي سترەلكوۆوي روتى, 324 گۆاردەيسكوگو سترەلكوۆوگو پولكا 103-ي گۆ.سترەلكوۆوي ديۆيزي. 29 مارتا 1945 گ., 324 گۆاردەيسكومۋ سترەلكوۆومۋ پولكۋ بىل وتدان بوەۆوي پريكاز فورسيروۆات رەكۋ رابا (ۆەنگريا) سەۆەرنەە گورودا يكەلۆار. پۋلەمەتچيك – گۆاردي كراسنوارمەەتس س.رەكين سو سنايپەروم نازارەنكو پو سۆوەي ينيتسياتيۆە ۆىزۆاليس پەرەپراۆيتسيا نا بەرەگ, زانياتي پروتيۆنيكوم ي رازۆەدات پروتيۆنيكا, وبورونياۆششەگو پەرەپراۆۋ. پود پۋلەمەتنىم ي مينومەتنىم وگنەم پروتيۆنيكا پەرەپراۆيليس ۆپلاۆ چەرەز رەكۋ ي دەرزكيم نالەتوم زانيالي بلينداج پروتيۆنيكا, ۋستانوۆيلي ۆ نەم سۆوي رۋچنوي پۋلەمەت ي وتكرىلي وگون پو پريبليجايۋشەمۋسيا پروتيۆنيكۋ. ۆ تەچەني چاسا پۋلەمەتچيك رەكين سوۆمەستنو سو سنايپەروم نازارەنكو سدەرجيۆالي ناتيسك ۆراگا, تەم ساميم دالي ۆوزموجنوست پەرەپراۆيتسيا پەرۆوي گرۋپپە 9 چەلوۆەك سوۆمەستنو س كوتوروي ي وبەسپەچەلي پەرەپراۆۋ ۆسەگو پولكا. ۆ ەتوم بويۋ توۆ. رەكين ۋنيچتوجيل وگنەم سۆوەگو پۋلەمەتا دو 35 سولدات ي وفيتسەروۆ پروتيۆنيكا. دوستوين پريسۆوەنيا: گەرويا سوۆەتسكوگو سويۋزا س ۆرۋچەنيەم وردەنا لەنينا ي مەدالي زولوتايا زۆەزدا. كوماندير 324 گۆ. ستر. پولكا گەروي سوۆەتسكوگو سويۋزا گۆاردي پولكوۆنيك (حاتسكوۆيچ) س رەلاتسيەي ي ۆىۆودامي سوگلاسەن: كوماندير 103 گۆ. ستر. ديۆيزي گۆاردي پولكوۆنيك (ستەپانوۆ) «8» اپرەليا 1945 گ. دوستوين پراۆيتەلستۆەننوي ناگرادى پريسۆوەنيا زۆانيا گەرويا سوۆەتسكوگو سويۋزا. كوماندير 37 گۆاردەيسكوگو سترەلكوۆوگو سۆيرسكوگو كورپۋسا گۆاردي گەنەرال-لەيتەنانت (ميرونوۆ) «13» اپرەليا 1945 گ. وسىناۋ رەسمي تىلدەگى قۇجاتتى وقي وتىرىپ, قيان-كەسكى ۇرىستىڭ بوياماسىز سۋرەتىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتەسىز. اسكەري تاريحتا «16 ناۋرىز-15 ءساۋىر ارالىعىنداعى ۆەنا شابۋىلى وپەراتسياسى» اتىمەن بەلگىلى شايقاستىڭ تاعدىرشەشتى ماڭىزىنا قانىعاسىز. شەشۋشى شابۋىلعا جول اشىپ, ەل بوستاندىعى ءۇشىن قىرشىن جاندارىن قيعان قايسار جەرلەسىمىز سەرگەي رەكين مەن ەرجۇرەك مەرگەن نازارەنكوعا ريزا بولاسىز. مۇنداي ەرلىكتى جوعارى باعالاعان الەكساندر نەۆسكي, جاۋىنگەرلىك «قىزىل تۋ» وردەندى پولك پەن قىزىل تۋلى كۋتۋزوۆ وردەندى گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ اتاقتى قولباسشىلارىنا راحمەتىمىزدى ايتامىز. سوعان قاراماستان «اتتەڭ» دەيسىز. ەرلىكتىڭ دە باعالانباي قالاتىن تۇستارىنا وكىنەسىز. اسكەري كەڭەس جوعارىداعى ۇسىنىستى بەكىتپەي, س.رەكيندى جاۋىنگەرلىك «قىزىل تۋ» وردەنىمەن ناگرادتاۋعا قورىتىندى جاساعان ەكەن. قالاي بولعاندا دا سەرگەي رەكين مويىندالعان باتىر. سوعىسقا قاتىسقان اكەلەرىمىز بەن اعالارىمىز «ەشكىم مايدانعا ماراپات الۋ ءۇشىن بارمايدى» دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. ءيا, ەرلىكتى جوسپارلاۋ مۇمكىن ەمەس. ونى دالەلدەپ جاتۋدىڭ دا قاجەتى جوق. ەرلىك بويداعى قىمبات قاسيەتتەردىڭ, ىزگىلىككە قۇشتارلىق پەن ومىرگە دەگەن ماحابباتتىڭ عاجاپ قوزعالىسىنان تۋىندايتىن قۇبىلىس. بىراق, ەرلىك پەن ونى جاساعاندار ۇمىتىلماۋى, ماحاببات مازداقتارىنىڭ ءمانى كۇشەيە ءتۇسۋى ءۇشىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مارحاباتى مولىنان شاشىلۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, تۋعان ەل سەرگەي رەكيندى قۇرمەتتەۋدىڭ, ەسىمىن ارداقتاۋدىڭ قامىندا بولعانى ءجون دەيمىز. ال, قازىرشە سەرگەي ءپاۆلوۆيچتىڭ جيەندەرى مەن جيەنشارلارىنىڭ «ءبىز ۇمىتپايمىز, ءبىز ماقتان ەتەمىز!» دەگەن تاقىرىپپەن جادىگەر جيناقتاپ, ەلىمىزدىڭ باس گازەتىنە ۇسىنۋىن سول قۇرمەتتىڭ باستاماسى دەپ بىلەمىز. ەندى سول جيەندەردىڭ تەگى مەن اتى-ءجونى تازا قازاقشا بولىپ كەلەتىنىنە قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەن وقىرماندارىمىزدىڭ ساۋالىنا رەكيندەر اۋلەتىنىڭ تاريحىمەن جاۋاپ بەرۋگە بولادى. اۋلەت باسشىسى ەگور رەكين ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا رەسەيدەن قونىس اۋدارعان شارۋا ادامى ەدى. ولار قورعالجىن اۋدا­نىنداعى نۇرا وزەنىنىڭ بويىندا شاڭىراق كوتەرىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن ەمەن-جارقىن ارالاس-قۇرا­لاستا بولعان, بىرتە-بىرتە قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن. اۋىلداستارى ەگور اقساقالدى – جاگور, ونىڭ بالالارى پاۆەلدى – پاشكە, ماكسيمدى – ماقسۇم, فەدوردى – ءشودىر, الەكسەيدى – الەكە, قىزى ماريانى – ءماريام اتاپ كەتىپتى. وسى ءماريام جاگورقىزى قازاقتىڭ حالىق اندەرىن ورىنداۋشى, تانىمال اقىن, قازاق كسر مادەنيەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتاعىن الدى. ول – ايگىلى حالىق ءانى «دۋدارايدىڭ» اۆتورى. جاگوردىڭ ۇلكەن ۇلى پاۆەلدىڭ ءۇش قىزى, ءبىر ۇلى بولعان. ولار: شۋرا (زۋرا), سەرگەي (سەرىكباي), ناديا (ناسيحا), تامارا ء(باتيما). سەرگەي 1926 جىلى قورعالجىن اۋدانىنىڭ قازىرگى «كەڭبيدايىق» جشس-ىنە قاراستى ۇيالى اۋىلىندا تۋعان. رەكيندەردىڭ بارلىق ۇرپاعى دەرلىك قازاق مەكتە­­بىندە وقىعان, قازاقتارعا ۇيلەنىپ, كەلىن تۇسىرگەن. مۇسىلمان ءدىنىن ۇستانىپتى. قازىر ولار قورعالجىن اۋدانىندا, استانا قالاسىندا جانە قازاقستاننىڭ وزگە وڭىرلەرىندە تۇرىپ, ۇرپاق وربىتۋدە. باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان». اقمولا وبلىسى, قورعالجىن اۋدانى.