مال سويۋدىڭ ماشاقاتى

قاساپحانا ماسەلەسى, اسىرەسە, سوعىم كەزىندە قيىنعا اينالىپ تۇر. قارا كۇز بەن جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا اۋىل-ايماق­تار­دا جۇرت جاپپاي كۇزدىك پەن قىسقى سوعىم­دارىن جىعادى. مۇنىڭ سىرتىندا قالا­دا­عى تۋىستارىنا جىبەرۋ, بالا-شاعانىڭ ناپاقاسى ءۇشىن مالدى ەتكە تاپسىرۋ بار. مال سويۋ الاڭدارىن قۇرۋ جوباسى جۇزەگە اسا باستاعالى تەرىسكەيدىڭ حالقى اق-ادال مالىنىڭ تىرىدەي ەسەبىنەن ۇتىلىپ وتىر. سەبەبى ەتكە وتكىزەيىن دەسە, جاقىن جەردە قاساپحانا جوق. امالسىزدان ۆەتەرينار ىزدەپ, قاساپحاناعا دەيىن №1 فورماداعى انىقتاما (ىلەسپە قۇجات) الۋىڭ كەرەك. ودان سوڭ الگى انىقتامامەن مال سويۋ پۋنكتىن ىزدەپ سابىلاسىڭ. كۇزگى ۋاقىتتا ول جەردە كەزەك قالىپتاسىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس.

«ت ۇلىگىمىز تالاي جىلعى ەڭبەگىمىزدى اقتا­مادى, پايداسىن كورە الماي وتىرمىز. ءتىپتى قا­لا­داعى تۋىسقاندارىمىزعا ەت جىبەرۋدەن قالدىق. اپارار بولساق, اڭدىپ جۇرگەن جول پولي­تسياسى ايىپپۇل ارقالاتىپ جىبەرەدى», دەپ قىنجىلادى اۋىل جۇرتى.

تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن اتاپ وتەيىك, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 27 ساۋىردەگى «كەيىننەن وتكىزۋگە ار­نالعان اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن سويۋدى ۇيىمداستىرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» № 7-1/370 بۇيرىعىندا بىلاي دەپ كورسەتىلگەن: «سويۋ الاڭدارىندا (اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن سويۋ الاڭ­­دارىندا) جانۋارلاردى سويعان كەزدە ۆەتەرينارلىق دارىگەر سويۋعا تۇسكەن اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنا (نەمەسە جەكە جانۋارعا) ىلەسپە ۆەتەرينارلىق قۇ­جاتتىڭ (ۆەتەرينارلىق انىقتاما نەمەسە ۆەتەرينارلىق سەرتيفيكات) بولۋىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن (نەمەسە جەكە جانۋاردى) ىلەسپە ۆەتە­ري­نا­رلىق قۇجاتقا سايكەستىگىن تەكسە­رە­دى. ۆەتەرينارلىق قاعيدالارعا سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن سويۋ الدىندا ۆەتەرينارلىق قاراپ-تەكسەرۋدى, ۇشالار مەن ىشكى اعزالاردى سويۋدان كەيىن قاراپ-تەكسەرۋدى, ۇشالاردى تاڭبالاۋدى جۇرگىزەدى».

وسى ءبىر قۇجات ماشاقاتىنان قاشقان تەرىسكەيدىڭ ادامدارى كۇزدە مالدارىن تىرى­دەي ساتىپ جىبەرۋگە ارەكەتتەنەدى. سەبەبى تۇ­لىكتى تاسىپ, قايتا-قايتا انىقتاما الىپ جۇ­گىرمەيسىڭ. الايدا تىرىدەي تاپسىرۋ – ەتىن بول­شەكتەپ وتكىزۋ ەمەس. باعاسى ارزان ءارى ول كوز شاماسىمەن ولشەنەتىن بەرەكەسىز ساۋ­دا. مال وسىرۋمەن عانا كۇنەلتكەن مومىن فەرمەرلەر امالسىزدان الىپساتارلاردىڭ جەمىنە اينالادى.

– ءوزىم مال بورداقىلاۋمەن, ەت بيزنەسى­مەن اينالىسامىن. دەي تۇرعانمەن, مەنى ەڭ اۋەلى اۋىل جۇرتىنىڭ جاعدايى ويلانتادى. تۋعان اۋىلىما ءجيى ات ءىزىن سالىپ, مال ەتىن شاھار­عا جەتكىزە الماي وتىرعان ازاماتتارعا كومەك­تە­سەمىن. اۋىل­دار­دىڭ كوبىندە ارنايى مال سويۋ الا­ڭىنىڭ جوق­تىعى قوسىمشا شىعىنعا ۇشى­راتىپ وتىر. ءبىر بارعاندا شاعىن جۇك كولىگىمەن اۋدان ورتالىعىنا 4-5 ءىرى قارا اپارىپ سويۋ قاجەت بولادى. ونى جەتكىزۋگە شامامەن 50 مىڭ تەڭگە شىعىندالامىن. سوندىقتان پايداسىنان گورى, شىعىنى باسىم بولىپ تۇر. جەرگىلىكتى اۋدان اكىمدىگى, جاۋاپتى مەكەمەلەر بۇل ماسەلەگە باس اۋىرتپايتىنداي كورىنەدى. قانشاما حالىق تۇراتىن اققۋلى اۋدانىنىڭ ءوز باسىندا, قورت, مايقاراعاي اۋىلدارىندا, بەرىسى شارباقتى اۋدانىنىڭ شالداي, گالكين, بايمولدين ەلدى مەكەن­دەرىندە الگىندەي الاڭدار جوقتىڭ قاسى. حالىق جالعىز قويىن سويۋ ءۇشىن 50-60 شاقىرىم جەرگە تاسىمايتىنى انىق. ءسويتىپ ەلدە قۇجاتسىز ەت تاپسىرۋ باستالادى. مۇنىڭ سوڭى «بارماق باستى, كوز قىستى» ارەكەتكە ۇلاسادى. اراسىندا اۋرۋ مال كەتىپ قالسا, ونى تەكسەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. پاۆلودار وبلىسى بويىنشا ەلدى مەكەندەردىڭ شامامەن 60-70 پايىزىندا مال سويۋ الاڭدارى جوق ەكەنىن سەنىمدى تۇردە ايتا الامىن. مەملەكەت مال سويۋ الاڭدارىن قۇرۋدا كاسىپكەرلەردى ىنتالاندىرا الماي وتىرعان ءتارىزدى. سەبەبى نۇسقاۋلىققا ونىڭ سويىلاتىن مالدى جەتكىزەتىن كولىگى, ت ۇلىكتەن الدىن الا سىناما الاتىن ۆەتەرينار (ۆەتەريناردىڭ ەڭبەگىن مەملەكەت تولەيدى) بولۋى كەرەك. جەرگىلىكتى ۆەتەرينار مامان الاڭدى باقىلاپ, انىقتامامەن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. كەيبىر جەرلەردە ول مامانداردىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. نەگىزى مال سويۋ كاسىبى تابىسسىز ەمەس, ەبىن تاپسا مول پايدا كەل­تىرۋگە بولادى. تەك جۇيەسى جولعا قويىل­ما­عان. ەسەسىنە اۋىلداعىلار زيان شەگىپ وتىر, – دەيدى كاسىپكەر مۇرات يمانعازينوۆ.

قاساپحاناسى بار اۋىلداردا مال سويۋ­دىڭ باعاسى ءارتۇرلى. مال سويۋ الاڭىن جالداعانى ءۇشىن تۇرعىن ت ۇلىكتىڭ تۇرقىنا بايلانىستى (قوي, قارا مال, جىلقى) 1,5 مىڭ تەڭگەدەن 8 مىڭ تەڭ­گەگە دەيىن تولەيدى. مۇنىڭ سىرتىندا تە­رىسىن سىپىرىپ, ەتىن بولشەكتەپ بەرەتىن قاساپ­­­شىنىڭ ەڭبەگى بار. سايىپ كەلگەندە ءىرى مالعا ورتاشا ەسەپپەن 15-20 مىڭ تەڭگە شىعىندانادى.

شارباقتى اۋدانى شەگىرەن اۋىلىندا مال سوياتىن الاڭ ۇستاپ وتىرعان نۇرجان ازا­ماتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىندار كوبىنە ءوز قاساپ­شىسىمەن كەلەدى ەكەن. الاڭ يەسى سيىر سويىلسا – 3 مىڭ, جىلقىعا – 4 مىڭ, قويعا 1,5 مىڭ تەڭگە الادى. كاسىپكەر ساني­تار­لىق, ۆەتەرينارلىق مەكەمەلەر تاراپىنان تەكسەرىستىڭ كوپ بولا قويمايتىنىن جەتكىزدى. ال تۇرعىندار ت ۇلىگىن كوبىنە تىرىدەي سالماقتا ساتىپ جىبەرگەندى قۇپ كورە­تىنىن جاسىرمادى.

ءوڭىردىڭ وڭتۇستىك قيىرىندا ورنالاسقان باياناۋىل اۋدانىنىڭ حالقى دا وسىنداي ما­سەلەگە كەزىگىپ وتىر. جۇمات شانين اۋى­لىنىڭ تۇرعىنى, مال وسىرۋمەن اينالىساتىن نۇرداۋلەت ايتباەۆ جۇرتتا مال بار­شى­لىق, الايدا سويۋعا كەلگەندە قينالىپ قالامىز دەپ اعىنان جارىلدى. «مال سوياتىن الاڭعا بولىنگەن جەر بار, بىراق بۇل بيزنەستى العىسى كەلەتىن ادام جوق. ەستۋى­مىز­شە ونداي نىساندارعا تەكسەرىس كوپ بولادى ەكەن. سىرتقا ەت جىبەرگىمىز كەلسە, اۋدان ورتالىعىنان نەمەسە تورايعىر اۋىلىنان انىقتاما العىزامىز. جەرگىلىكتى ۆەتەرينار سويىلاتىن مالدىڭ اۋرۋ ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ, شتامپ قويىپ بەرەدى. ال سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى تۋىسقاندارىمىز سوعىم اكەتەتىن بولسا, شارۋاشىلىق اتىنان تۇسى­نىك­تەمە جازىپ جىبەرە بەرەمىز», دەيدى ول.

جالپى, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋما­عىن­دا مال سويۋدى جۇزەگە اسىراتىن 62 نىسان بار. ونىڭ 8-ءى ەت جانە قۇس ەتىن وڭدەيتىن كاسىپورىن­دار­عا تيەسىلى بولسا, سويۋ بەكەتتەرىنىڭ سانى – 5, سويۋ الاڭدارى سانى نەبارى 49 بىرلىك. وڭىردە 350-دەن اسا اۋىل, 120-عا جۋىق اۋىلدىق وكرۋگ بار ەكەنىن ەسكەرسەك, سويۋ الاڭدارى ولاردىڭ جارتىسىن دا قامتي الماي وتىرعانىن تۇسىنۋگە بولادى.

– اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ سانىنا شاقساق, سويۋ الاڭدارى ەرتىس, ماي اۋداندارىندا, پاۆلودار قالاسىندا, سونداي-اق تەرەڭكول جانە اققۋلى اۋداندارىندا از. جالپى مال ەتىن دايىنداۋ (سويۋ) نىساندارى بويىنشا نورمالار جوق. ءارى بۇل نىسانداردى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ كوزدەلمەگەن. ويتكەنى قىزمەتتىڭ بۇل ءتۇرى ۆەتەرينار سالاسىنداعى كاسىپكەرلىك قىزمەتكە جاتادى ءارى ونى وسى سالاداعى زاڭناماعا سايكەس جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار جۇزە­گە اسىرۋىنا قۇقىلى. بىلتىر مال سويۋ نىساندارىندا 25 908 ءىرى قارا, 8 132 ۇساق مال, 6 141 جىلقى, 172 538 قۇس, 154 007 شوش­قا سويىلعان. ءۇي جانۋارلارىن سويۋ تۋرالى دەرەكتەر اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن بىردەيلەندىرۋ قورىنىڭ اقپاراتىق جۇيەسىندە تىركەلەدى, سونىمەن قاتار اي سايىن ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنە جىبەرىلەدى, – دەيدى وبلىستىق ۆەتەرينار باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى اسىلتاس تىلەۋباەۆ.

وڭىردە مال قورىمدارىنىڭ جەتىسپەۋ­شى­لىگى دە بۇگىندە ۇلكەن ماسەلەگە اينال­عان. تۇرعىندار مۇنىڭ زاردابى ساۋ ادامعا, ءتورت ت ۇلىككە تيەدى دەيدى. كوپ جەردە مەرتىك­كەن نەمەسە اۋرۋدان كوتەرەم بولىپ ولگەن مالدى وي جەرلەرگە لاقتىرا سالادى. كۇن جىلىدا ول بۇزىلىپ, ءتۇرلى اۋرۋدىڭ تاراۋى­نا سەبەپ بولادى. بۇل پروبلەما اسىرەسە, باياناۋىل اۋدانىندا وزەكتى. اۋىلداردىڭ باسىم بولىگىندە مال قورىمى جوق.

– كەيىنگى جىلدارى باياناۋىل جەرىن برۋتسەللەز اۋرۋى مەڭدەپ تۇر. تالاي جىل باق­قان اق-ادال مالىمىز ءبىر-اق كۇندە برۋتسەللەز بولىپ شىعا كەلەدى. ادەتتە ەتكە تاپسىرعاندا 400-500 مىڭ تەڭگە شىعاراتىن قارا مال برۋتسەللەزگە ۇرىنسا, شۇجىق وندىرەتىن كاسىپورىنعا نەبارى 60-70 مىڭ تەڭگەگە وتكىزەسىڭ. سۇمدىق ەمەس پە؟ بىلتىر ءبىر عانا مەنىڭ قوجالىعىمنان 8 باس قارا مال برۋتسەللەز بولىپ شىقتى. جەكە اۋلالاردان بەستەن, وننان شىعىپ جاتادى. وسىنىڭ ءبارىن ەسەپتەپ كورسەك, قىرۋار شىعىن. برۋ­تسەللەزگە قارسى سالاتىن ۆاكتسيناعا دا سەنىم جوق, كوبىنە مالدىڭ بويىنداعى ىندەتتى جاسىرىپ كورسەتەدى. مىناۋ بىزبەن شەكارالاس قاراعاندى وبلىسىنداعى ءبىر ءىرى مال شارۋاشىلىعى ءۇش جىل ۆاكتسينانى سالىپ كەلىپ, ءتورتىنشى جىلى سالماي قويعاندا سيىرلاردىڭ 80 پايىزىنان برۋتسەللەز انىقتالعان. ياعني وسى ۋاقىت ىشىندە جانۋارلار ءبىر-بىرىنە جۇقتىرا بەرگەن عوي. اۋىلىمىزدا ارنايى مال قورىمى جوق. مال شىعىنسىز بولمايدى, مەرتىگىپ جاتاتىنى كوپ. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ وزىنەن جىلىنا كەمى 60-70 مال ىسىراپ بولادى. ىرگەمىزدە, نەبارى 500 مەتر جەردە تاقىركول دەپ اتالاتىن كول بار. سونىڭ جاعاسىنا اپارىپ لاقتىرا بەرەمىز. ول جەر جازدا ىبىرسىپ, باقا-شاياننىڭ ورداسىنا اينالادى. اينالاسىنا مال جا­يىلادى. ال سۇيەك-ساياعىن قاڭعىباس يتتەر اۋىلعا سۇيرەپ الىپ كەلەدى. سيىر كۇيسەگەندە سۇيەك جالايتىنى بار. اينالىپ كەلگەندە ت ۇلىگىمىزدى اۋرۋ قىلاتىن اۋرۋدان, كوتەرەم بولىپ ولگەن مالدان بولىنەتىن ءتۇرلى باكتەريالار, جۇقپالى ىندەتتەر. بۇل ماسەلەنى ايتىپ بارماعان جەرىمىز جوق. ينسينەراتورلار (ولەكسەلەردى جاعاتىن پەشتەر) اكەلىپ, جاعىپ جىبەرەمىز دەگەن. وكىنىشكە قاراي, ونداي مۇمكىندىكتى كورمەدىك. اۋدان اكىمدىگى دە, وبلىستىق ۆەتەرينار, اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارى دا شەشە الماي وتىر, – دەپ مۇڭىن شاقتى نۇرداۋلەت ايتباەۆ.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وبلىستا جانۋارلار ولەكسەلەرىن جوياتىن 239 مال قورىمى بار, ونىڭ 33-ءى تيپتىك, 206-سى قاراپايىم شۇڭقىر. سونىمەن قاتار بارلىق اۋداندا ينسينەراتورلار بار. 22 ينسينەراتوردىڭ ەكەۋى عانا جىلجىمالى.

اسىلتاس تىلەۋباەۆ ەرتىس-بايان وڭىرىندە مال قورىمدارىن سالۋ ماسەلەسى وزەكتى ەكەنىن مويىندايدى. جالپى ءوڭىر بويىنشا جاڭادان 100-گە جۋىق مال قورىمى قاجەت.

– نەگىزى مال قورىمدارى ءارى كەتسە 50 جىلعا جارامدى. ال ولەكسەلەردى جاعىپ جىبەرەتىن ينسينەراتورلاردىڭ شىعىنى شاشەتەكتەن, گاز, جانار-جاعارمايدى كوپ تۇتىنادى. قاراپايىم ەسەپكە جۇگىنسەك, ءبىر ينسينەراتوردىڭ قۇنى 20 ملن تەڭگە تۇرادى. وعان قوسا, قۇرىلعىنى ۇنەمى باپتاپ تۇرۋ كەرەك. ءبىر ولەكسەنى جاعىپ جىبەرۋگە كەمى 100 ليتر جانار-جاعارماي جۇمسالادى. ال ادەتتەگى مال قورىمىن سالۋعا شامامەن 30 ملن تەڭگە قاجەت بولادى. ۇنەمدىلىك تۇرعىسىنان مال قورىمى ءتيىمدى بولسا, ەكولوگيالىق جا­عى­نان جاعۋ اپپاراتتارى وڭتايلى. مال قورىمدارىنىڭ ەكى ءتۇرى بار. ءبىرىنشىسى, تيپتىك جانە ەكىنشى ءتۇرى – قاراپايىم. العاشقى ءتۇرى ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق ەرەجەلەرگە ساي سالىنسا, ەكىنشى ءتۇرىن قاراپايىم بەتوندى شۇڭقىر دەپ اتاۋعا بولادى. تيپتىك قورىمعا جەراس­تى سۋلارى كىرمەيدى. وبلىس اۋماعىنداعى وسى تەكتەس نىسانداردىڭ كوبى 2015 جىلى سالىنعان, – دەيدى ول.

مال قورىمىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن وڭىردەگى ەپيزووتيالىق احۋالدىڭ وڭىپ تۇرماعانىن بايقاۋعا بولار. رەسمي دەرەكتەردە 2023 جىلدىڭ باسىنان وسى ۋاقىتقا دەيىن 5 902 باس ءىرى جانە ۇساق مالدان برۋتسەللەز اۋرۋى انىقتالعانى ايتىلادى. ماسەلەن, بىلتىر 604 376 باس ءىرى قارا جانە 683 588 باس ءمۇيىزدى ۇساق مال برۋتسەللەز اۋرۋىنا تەكسەرىلىپ, جالپى سانى 2 863 ءىرى قارادان جانە 245 ۇساق مالدان ىندەت تابىلعان. ال بيىل جىل باسىنان 2007 ءىرى قارا مەن 126 ۇساق مال برۋتسەللەزدى جۇقتىرعان. وڭىردەگى بارلىق ءىرى قارانىڭ 0,4 پايىزىنان برۋتسەللەز انىقتالىپ وتىر. برۋتسەللەز بويىنشا وڭىردەگى احۋالدى ءارى قاراي زەردەلەي تۇسسەك, اۋرۋدىڭ انىقتالۋ جاعدايى باياناۋىل اۋدا­نىندا ءجيى تىركەلگەنىن كورۋگە بولادى. مۇندا بىلتىر – 1535, بيىل جىل باسىنان 1108 ءىرى قارا برۋتسەللەزگە شالدىققان. ودان كەيىن جەلەزين, ەرتىس, تەرەڭكول, اققۋلى اۋداندارى تۇر. وكىنىشكە قاراي, وزگە اۋداندارداعى بارلىق اۋرۋ مالدىڭ سانىنان باياناۋىلدا تىركەلگەن دەرەكتەر سانى اسىپ تۇسەدى.

وكىنىشكە قاراي, باياناۋىل اۋدانىنان مۇنداي كۇردەلى احۋالدىڭ نە سەبەپتى قالىپتاسىپ وتىرعانىن ءتۇسىندىرىپ بەرە الاتىن باسشى تابا المادىق. جەرگىلىكتى ۆەتەرينار ءبولىمىنىڭ باسشىسى ناۋرىزباي داۋلەتوۆ جۋرناليستەر دەسە, ات-تونىن الا قاشاتىن جانعا ۇقسايدى.

ايماقتاعى مال سويۋ الاڭدارى مەن مال قورىمدارىنىڭ كۇيى وڭباي تۇرعانى ۆەتەرينار مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە دە قاتىستى بولۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىز. وبلىستىق ۆەتەرينارلىق ستانساسىنىڭ شتاتتىق كەستەسىنە سايكەس, اۋىلدىق وكرۋگ­تەر­دىڭ ۆەتەرينارلىق بەكەتتەرىندە 530 مامان قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن بولسا, تاعى 536 ۆەتەرينار مامان قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.

پاۆلودار وبلىسى