سالىق تا ادالدىقتى تالاپ ەتەدى

قارجى مينيسترلىگىنىڭ رەس­پۋبلي­كالىق بيۋدجەتتىڭ 10 ايداعى اتقارىلۋى تۋرالى ەسەبىنە ۇڭىل­سەك, جوسپارلانعان 16 ترلن 602 ملرد 33,9 ملن تەڭگەنىڭ ورنىنا 15 ترلن 112,07 ملرد تەڭگە تۇسكەن. ال ونىڭ ىشىندە 10 ايدا بيۋدجەتكە 12,5 ترلن سالىق تۇسەدى دەپ جوس­پارلانسا دا, تەك 9,04 ترلن تەڭگە سالىق تۇسكەن. سالىق كىرىستەرىنىڭ ىشىندە تابىس سالىعىنىڭ جوسپارى 71,5% عانا ورىندالىپ, 3,6 ترلن تەڭگە ەمەس, 2,5 ترلن تەڭگە كىرگەن. قوسىلعان قۇن سالىعى تىپتەن تىعىرىققا تىرەلگەن. ونىڭ جوسپارى 65%-عا ورىندالىپ, 6,06 ترلن تەڭگەنىڭ ورنىنا 3,9 ترلن تەڭگە كىرگەن. تسيفرلىق ماينينگتىڭ تولەماقى جوسپارى 4,2 ملرد تەڭگە دەپ بەلگىلەنگەن. ول جوس­پار تەك 81%-عا ورىندالىپ, 3,4 ملرد تەڭگە تۇسكەن. مۇنايعا سالىناتىن اكەتۋ كەدەندىك باجى­نىڭ جوسپارى 1,3 ترلن تەڭگە دەپ بەلگىلەنىپ, 84,7 پايىز عانا ورىندالعان. كەدەن تولەمدەرiنىڭ جوسپارى 1,8 ترلن تەڭگە بولادى دەپ جوسپارلانعانىمەن, 87,9 پا­يىز عانا ورىندالىپ, 1,5 ترلن تەڭگە بولعان. ونىڭ ىشىندە ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا سايكەس تولەنگەن كەدەندىك باجداردىڭ جوسپارى 60,1%-عا ورىندالعان.

قارجى ءمينيسترى ءمادي تا­كيەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ بىر­نەشە سەبەبى بار.

– بىرىنشىدەن, «تەڭىز شەۆرويل» بويىنشا بولاشاقتا كەڭەيتۋ جو­باسىن ىسكە قوسۋ مەرزىمىن 2025 جىلعا اۋىستىرۋعا بايلانىستى مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 5,1 ملن تونناعا تومەندەدى. بۇل شيكى مۇنايعا ەكسپورتتىق كەدەن باجى بويىنشا تۇسىمدەردىڭ 200 ملرد تەڭگەگە ازايۋىنا اكەلىپ سوق­تى. ەكىنشىدەن, بىلتىر 594 ملرد تەڭگە سوماسىندا بورىشتى قايتارۋعا بايلانىستى قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋدىڭ ءوسۋى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, بيىل بيۋدجەتتەن قوسىمشا قۇن سالىعىن 3 ەسە ارتىق قايتاردىق, – دەدى م. تاكيەۆ ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا.

ءۇشىنشى سەبەبى, ەلدەردىڭ يمپورت كولەمىنىڭ 6,4%-عا ازايۋىنا بايلانىستى.

– نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارلار­دىڭ (مەتالدار مەن مۇنايدىڭ) الەمدىك باعالارى سياقتى سىرتقى فاكتورلاردىڭ تۇراقسىزدىعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تىڭ كىرىس بولىگىنە كەرى اسەر ەتتى. بۇل ءۇردىس جىل بويى بىرقاتار مەتالدار بويىنشا ساقتالىپ وتىر. ودان بولەك گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى ءىرى كوم­پانيالاردىڭ لوگيستيكالىق شىعىندارى ۇلعاي­دى. كومپانيالار تابىس­تارى­­نىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى, سا­­لىق تۇسىمدەرى شامامەن 350 ملرد تەڭگەگە تومەندەدى, – دەدى قارجى ءمينيسترى.

ەكونوميستەر سالىق كودەك­سىن قولدا­نۋ­دى جەڭىلدەتۋ قا­جەت ەكەنىن ايتادى. سالىق جۇيە­سىنىڭ قولايلى بولۋىنا «انىق­تىق» كەرەك. ناقتىراق ايت­قان­­دا زاڭدار مەن نورمالار­دان ءمانسىز تۇسىندىرمەنى الىپ تاستاۋ ماڭىزدى. سالىق تولەۋشىلەر ءبارىن وڭاي ءتۇسىنۋى كەرەك. قۇجات تا قولدانۋعا جەڭىل بولۋعا ءتيىس. بۇل سالىق تولەۋشىگە سالىق مىن­دەتتەمەسىن ورىنداۋدى جەڭىل­دەتەدى ءارى سالىق جۇيەسىنىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرادى. وسىعان بايلانىستى ەكونوميست عالىمجان كەرىم­بەك ۇكىمەت سالىقتار مەن تولەمدەردىڭ سانىن ازايتۋدى, ارتىق سالىق جەڭىلدىكتەرىن جويۋ­دى, مۇمكىن بولعان جاعدايدا سالىق مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋ شارالارىن قاراستىرۋى ءتيىس دەگەن ۇسىنىس تا ايتتى.

– كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن سالىقتىق ەسەپ بەرۋدەن بوساتۋ قاجەت, وعان بەلگىلى ءبىر سالىق رەجىمىنە تىركەلگەنى بويىنشا, ەسەپشوتىنا كەلىپ تۇسكەن قارا­جاتتان اۆتوماتتى تۇردە سالىقتار مەن بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىن­دەتتى تولەمدەر ۇستالىپ قالۋ­عا ءتيىس. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە وڭايلاتىلعان سالىق سالۋ جۇيەسى قولدانىلادى, كاسىپكەرلەرگە سالىستىرمالى تۇردە قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى سالىق سالۋ جۇيەسى بار, باسقا ەلدەرگە قاراعاندا سا­لىق مولشەر­لەمەسى سالىستىرمالى تۇر­دە تومەن, كوپتەگەن سالىق­تىق جەڭىل­دىك پەن ىنتالان­دىرۋ بەرىل­­گەن. سالىق تولەۋشىلەردىڭ سالىق­­تان جالتارۋىن ازايتۋعا ارنايى تالاپتاردى جەڭىلدەتۋ, جۇك­تە­مەنى تومەن­دەتۋ ماقساتىندا ۇيىم­داردى ادەيى بولشەكتەۋگە جول بەرمەۋ ماسەلەسى جاڭا سالىق كودەكسىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس, – دەيدى ول.

سالىق زاڭناماسىنداعى ءجيى وزگەرىس­تەر بيزنەستە بەلگىسىزدىك تۋدىرۋى مۇمكىن. وعان قوسا زاڭسىز سحەما قۇرۋ مەن سالىقتان جالتارۋدى بولدىرماۋعا كەپىلدىك جوق. مۇنداي جاعدايعا الەم تاجى­ريبەسىمەن قاراپ كورەلىك. ناتي­جەسىن بەرگەن ىستەرگە سۇيەن­سەك, تىكەلەي ءارى جاناما سالىق­تاردى وڭتايلى تۇردە ۇشتاستىرۋ قاجەت ەكەن. ونى ساراپشى ماماندار دا قۇپتاپ وتىر.

– ەلىمىزدە تىكەلەي جانە جانا­ما سالىق­تىڭ وڭتايلى ۇيلە­سۋى ءارتۇرلى ەكو­نو­مي­كالىق فاكتورلاردى مۇقيات ەسەپكە الۋدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى مىندەت. جەكە تۇلعانىڭ تابىسىنان جەكە تابىس سالىعى, زاڭدى تۇلعانىڭ تابىسىنان كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى الىنادى. قوسىلعان قۇن سالىعى جانە اكتسيز سالىعى جاناما سالىق رەتىندە ساتۋ نۇكتەسىندە تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋدەن الىنادى. سالىقتىڭ وسى ەكى ءتۇرىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگاندار ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتقا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا كىرىس قاجەتتىلىگىن تەڭەستىرۋى ءتيىس. بايلىقتى قاي­تا ءبولۋ جانە تابىس تەڭسىزدىگىن ازايتۋ ءۇشىن تىكەلەي سالىقتاردى پايدالانۋ, ال جاناما سالىقتار كىرىس الۋ جانە تۇتىنۋدى ىنتالان­­­دى­رۋ ءۇشىن قولدانىلادى. سونى­مەن قاتار سالىقتىڭ وسى ەكى ءتۇرىن پايدالانۋ ارقىلى تۇراقتى ەكو­نوميكالىق وسۋگە جانە الەۋ­مەت­تىك قامسىزداندىرۋعا ىقپال ەتەدى, سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەت پەن باعدارلامانى قار­جى­­لان­دىرۋعا قاجەتتى كىرىس­تىڭ كوزى بولا الادى, – دەيدى ساراپشى.

ەلىمىز 2006 جىلى سالىق سالۋ­دىڭ ۇدەمەلى شكالاسىن ەنگىز­گەن, بىراق ول ازاماتتاردىڭ كولەڭ­كەلى تابىسىن شىعارۋ ءۇشىن جاسالعان ەدى. ال ساراپشىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ۇدەمەلى تابىس سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسىن ەنگىزۋ كەرەك. ونىڭ پايداسى وراسان. بىرىنشىدەن, ۇدەمەلى سالىق جۇيەسىنىڭ نەگىزىندە تابىسى جوعارى تۇلعالار تابىسىنىڭ كوپ پايىزىن, ال تابىسى تومەن تۇلعالار تابىسىنىڭ از پايىزىن سالىق تۇرىندە تولەيدى. بۇل كىرىستەردىڭ تەڭدىگىنە اكەلەدى, سەبەبى تابىسى كوپ تۇلعالار ۇكىمەتتىڭ كىرىسىنە ءوز رەسۋرستارىنىڭ مول ۇلەسىن قوسادى. ەكىنشىدەن, بۇل تابىسى جوعارى ادامداردى ينۆەس­تيتسيالاۋعا نەمەسە جاڭا بيزنەس قۇرۋعا ىنتالاندىرادى. سولاي ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن ەلدە جاڭا جۇمىس ورنىنىڭ پايدا بولۋىنا جول اشىلادى.

قازىر دۇكەنگە نەمەسە دامحا­ناعا بارا قالساڭىز, كوبى ء«موبيلدى اۋدارىم» سۇرايدى. كاسىپكەرلەر QR كودتان ءساتى كەلسە اينالىپ وتكىسى كەلەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ولار بانك كوميسسياسى جوعارى بولعاندىقتان, تولەمدى QR نەمەسە POS-تەرمينالدار ارقىلى قابىلداعىسى كەلمەيدى.

بۇدان بولەك, سالىقتان جالتارۋ ماقساتىندا نەبىر قيتۇرقى ىستەرگە باراتىندار دا از ەمەس. مىسالى, كۇنى كەشە شىمكەنتتە كاسىپكەرلەر سالىقتان جالتارۋ ءۇشىن بيزنەس نىساندارىنىڭ قۇنىن 16 ەسەگە دەيىن تومەندەتىپ كورسەتكەن دەگەن اقپارات شىقتى. قالا اكىمدىگى مەن مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتى وسىنداي 3 مىڭنان استام وبەكتىنى انىق­تاپتى. كوممەرتسيالىق نىسان­دارعا تالداۋ جۇرگىزۋ ناتيجە­سىندە, مەيرامحانالاردان قازى­ناعا تۇسەتىن سالىق 79 ميلليوننان 23 ميلليارد تەڭگەگە, قالا بازارلارىنداعى تابىس 11 ەسەگە كوبەيگەن.

دەسە دە, ەلدىڭ ءبارى سالىق تولەۋدەن جالتارادى دەۋ قاتە. ناپاقاسىن ادال تاۋىپ, سالىعىن ۋاقىتىلى تولەيتىن قاراپايىم ازاماتتار دا بارشىلىق. ماسەلەن جاقىندا تاكسي اقىسىن QR كود ارقىلى الاتىن جۇرگىزۋشىگە كەز بولدىق. بۇرىنعى اسكەري قىزمەتكەر, قازىر زەينەت جاسىندا ەكەن. «تاكسيدە كوبىنە اۋدارىممەن الۋشى ەدى, ءسىز دە سويتە مە دەسەم؟» دەپ سۇراپ ەدىم, «ەلگە ءسال دە بولسىن پايدام تيسە دەيمىن. وسىدان الاتىن ازىن-اۋلاق سالىق قانشا ادامنىڭ ەمىنە, قانشا جاستىڭ وقۋىنا كەتىپ جاتىر عوي. زەينەتاقىنىڭ, ايلىقتىڭ, باسقا دا الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلگەنىن ءبارىمىز قالايمىز. بىراق سالىق تولەمەي, قاشا بەرسەك, وعان اقشانى قايدان تابامىز؟» دەدى. سالىق تا حالىققا قايتاتىن قارجى ەكەنىن ۇمىتپاساق ەكەن.