ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى – قاي ەلدىڭ بولسا دا تاۋەلسىزدىگىنىڭ, ەركىن دامۋى مەن حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى ارتۋىنىڭ كەپىلى. ياعني, حالىقتىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى وعان قاجەتتى ساپالى, قاۋىپسىز تاماق ونىمدەرىن پايدالانۋمەن ولشەنسە كەرەك. سوندىقتان ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى تۇتىنىپ جۇرگەن تاعامىمىزدىڭ ساپاسى كىم-كىمدى دە ويلاندىرۋى ءتيىس. ويتكەنى, ول – ءسىز بەن ءبىزدىڭ دەنساۋلىعىمىز.
ەندەشە, ءىشىپ-جەپ وتىرعان ازىق-ت ۇلىگىمىزدىڭ قۇرامى قانداي؟ ونىڭ زيانى, پايداسى قايسى؟ قاۋىپسىزدىگى قالاي قورعالعان؟ بۇگىنگىدەي سىرتتان قاپتاپ كەلىپ جاتقان ازىق-ت ۇلىكتىڭ ساپاسى تەكسەرىلىپ, باقىلانا ما؟ جەرگىلىكتى جەردەگى وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ قۇنارلىلىعى, جۇعىمدىلىعى, قاسيەتى شەتتەن اكەلىنەتىن ونىمنەن ەرەكشەلىگى قانداي؟
وسى جانە وزگە ساۋالدارعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– تورەگەلدى اعا, قازەكەڭنەن ءسوز قالعان با, «اۋرۋ – استان, داۋ – قارىنداستان» دەگەن ماقال بار. بۇعان نە دەيسىز؟
–قازەكەڭ, دانىشپان حالىق قوي. سول زاماننىڭ وزىندە ساپاسىز, ارتىق ىشكەن تاعامنىڭ ادام اعزاسىنا قانشالىقتى اۋىر, زيان ەكەنىن بىلگەن عوي. بۇل ماقال ومىرشەڭدىگىن ءالى جويماي كەلەدى. ويتكەنى, قازىرگى تاڭدا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, حالىقتى ساپالى جانە قاۋىپسىز تاماق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ وتە كۇردەلى جانە وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇل دا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ ءبىر بولىگى.
مىنانى قاراڭىز, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددۇ) مالىمەتتەرى بويىنشا, قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى جانە قانت ديابەتىنىڭ زاردابى مەملەكەتتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – ىشكى جالپى ءونىمدى 7 پايىزعا دەيىن ازايتادى ەكەن. اسا تاڭعالارلىق, سونىمەن قاتار, باستى نازارعا الاتىن جايت: اتالعان قاۋىپ-قاتەرى مول, جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارىنان بولاتىن ءولىمدى ينتەرۆەنتسيالىق كارديوحيرۋرگيالىق ادىستەر تەك 7 پايىز كەمىتسە, ال دۇرىس تاماقتانۋ ءتاسىلدەرىن قولدانۋ 24 پايىز ازايتادى. وعان جالپى حولەستەريندى, ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرىن, قانىققان ماي قىشقىلدارىن تۇتىنۋدى ازايتۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى. ال وسى ورايدا, تەمەكى شەگۋدەن باس تارتۋ ءولىم-ءجىتىمدى تەك – 12, دەنە بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ 5 پايىز عانا ازايتادى ەكەن. جالپى, ددۇ مالىمەتتەرى بويىنشا, الەم حالىقتارىنىڭ ءولىم-ءجىتىمىنىڭ 60 پايىزدان استامى دۇرىس تاماقتانباۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان بىردە-ءبىر مەملەكەت حالىقتىڭ ساپالى تاماق ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرماي, قاۋىپسىز ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتپەي تۇرىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي نەمەسە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ايتۋى وڭايعا سوقپايدى.
– قاۋىپسىز ازىق-ت ۇلىكتى ايتقاندا, حالىقتىڭ اسا كوپ مولشەردە قولداناتىن تاعامدارى – ءسۇت پەن ەت. قازاقستاندا قازىرگى تاڭداعى ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى سىرتتان جەتكىزىلەدى. ولاردىڭ دەنى ستەريلدەنگەن ونىمدەر. حالىق باعاسى تومەن بولعاندىقتان, وتاندىق ونىمدەرىمىزدەن گورى, سولاردى كوبىرەك تۇتىنادى. مامان رەتىندە پاستەرلەنگەن ءسۇت پەن ستەريلدەنگەن ءسۇتتىڭ ارا-جىگىن ايىرىپ, ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگىن ايتىپ بەرسەڭىز.
– جالپى ادامزات ءۇشىن جوعارى تەحنولوگيانىڭ ادام ومىرىنە اكەلەتىن پايداسى مەن زيانىنىڭ ارا قاتىناسى – كوپتەن ويلانتىپ جۇرگەن جايت. سەبەبى, ءسۇتتى اسا كۇشتى ستەريليزاتسيالاۋ بارىسىندا زياندى باكتەريالارمەن قاتار پايدالى ميكروفلوراسى دا, بۇكىل دارۋمەندەرى دە جويىلىپ كەتەدى. ونىڭ اعزاعا سىڭىمدىلىگى ناشار.
فەرمەنتتەر 85-95°س-قا دەيىن قىزدىرۋدىڭ وزىندە بۇزىلىسقا ۇشىرايدى. سونداي-اق, ءسۇتتى قويۋلاندىرۋ جانە قۇرعاتۋ ارقىلى قايتا وڭدەۋ كەزىندە بارلىق دارۋمەندەردىڭ مولشەرى 10-35 پايىزعا دەيىن ازايادى. وسىلايشا, جوعارى تەمپەراتۋرانىڭ اسەرى سۇتتەگى اقۋىزدار قۇرىلىمىنىڭ, ماي دومالاقتارى قابىقشالارىنىڭ بۇزىلىسىنا, باسقا دا قايتىمسىز وزگەرىستەرگە اپارادى, ولاردىڭ ناتيجەسىندە تاعامدىق جانە بيولوگيالىق قۇندىلىعى ناشارلايدى, سونداي-اق, ءسۇت كونسەرۆىلەرىنىڭ ساقتاۋعا تۇراقتىلىعى تومەندەيدى.
ال ۇزاق ساقتاۋ ءۇشىن وندىرىستە ءتۇرلى ىنتالاندىرعىشتاردى, گورمونداردى قولدانۋ, ترانسمايلاردىڭ بولۋى تاعامنىڭ اقۋىزدىق تابيعاتىن بۇزىلىسقا ۇشىراتادى, ادام ورگانيزمىندەگى الماسۋ ءۇردىسىن قيىندىققا دۋشار ەتەدى. اسىرەسە, مايى وتە ۋلى زاتقا اينالادى. ياعني, اقۋىزدىڭ تابيعي قاسيەتىنىڭ ءبارى جوعالىپ, باسقا ءتۇرى پايدا بولادى. ستەريلدەنگەن سوڭ قاجەتتىسىن دە, قاجەتسىزىن دە جويىپ جىبەرەدى. ءدامى جاقسى, ورالعان قوراپتارى تارتىمدى. وسىدان بارىپ, قازىرگى تاڭدا قاتەرلى ىسىككە شالدىققان ادامدار سانىنىڭ مولايۋى, سەمىزدىكتىڭ جاپپاي قاتەرگە اينالۋى, قانت ديابەتىنىڭ ۋشىعۋى, انا ءسۇتى ارقىلى بەرىلەتىن ورگانيزمنىڭ تۋا بىتەتىن اللەرگيالىق سەرپىنى زاماناۋي ءومىردىڭ قالىپتى قۇبىلىسىنا اينالعان قايعىلى كورىنىستەردىڭ شىعۋىنا سەبەپ بولادى.
راس, شەتەلدەن اكەلىنەتىن ءونىمنىڭ قازىر باعاسى تومەن بولعاندىقتان, كوپشىلىك سولاردى تاڭدايدى. ال بولاشاق ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن قامقورلىق جاساۋدا وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىن تۇتىنۋ قولايلى جانە قاۋىپسىز ەكەندىگىن ايتۋعا مىندەتتىمىز. سەبەبى, ءبىزدىڭ ەلدە شىعارىلاتىن ونىمدەر, مىسالى, پاستەرلەنگەن ءسۇت از ۋاقىت – كوپ بولسا ءۇش-ءتورت كۇن ساقتالادى, بىراق پايدالى. ال ستەريلدەنگەن ءسۇت التى ايدان ءبىر جىلعا دەيىن ساقتالا بەرەدى. ول ىڭعايلى. بىراق قاسيەتتەرى ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى. دەمەك, پاستەرلەنگەن سۇتتە پايدالى تابيعي قاسيەتتەر كوبىرەك ساقتالادى جانە جەرگىلىكتى جاعدايدا وسىرىلگەن وتاندىق ونىمگە تۇرعىنداردىڭ ورگانيزمىندەگى زات الماسۋ ءۇردىسى كوبىرەك بەيىمدەلگەن. باستىسى, جەرگىلىكتى ءونىم قاتاڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋدان وتەدى.
شەتەلدىك ءونىمنىڭ ساقتالۋ مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعى دا, كوبىنەسە, جاعىمدى جايت ەمەس. ول ءۇشىن ءتۇرلى بەلگىسىز تەكتەس ساقتاۋىشتار قولدانىلادى. وسىمدىك تاعامدارىن, ونىڭ ىشىندە ەت ونىمدەرىن جەدەل ءوسىرۋ ءۇشىن پايدالاناتىن انتيبيوتيكتەر مەن گورمونداردىڭ ادام اعزاسىنا كەلتىرەتىن زيانى وراسان, اسىرەسە, قاۋىپتى ىسىككە اپاراتىندىعى انىقتالعان. دەمەك, ءسۇتتىڭ قاسيەتتەرىن ساقتايتىنى – پاستەرلەنگەن ءسۇت. ال پاستەرلەنگەن ءسۇت 100 پايىز وتاندىق ءونىم. ءتىپتى, جاقىن تۇرعان ورىنبور, ومبىنىڭ وزىنەن استاناعا ءتورت كۇننىڭ ىشىندە پاستەرلەنگەن ءسۇت الىپ كەلە المايدى. الىپ كەلۋگە ولاردىڭ تاۋەكەلدەرى دە جەتپەيدى. ويتكەنى, پاستەرلەنگەن ءسۇت ءتورت كۇننەن كەيىن بۇزىلىپ, جارامايدى. سوندىقتان قازاقستان اۋماعىندا وندىرىلەتىن, وسى جەردىڭ قۇنارىنان جاسالعان ازىق-ت ۇلىكتىڭ ارتىقشىلىعىن ايتىپ, حالىققا قاتار تۇرعان ەكى ءونىمنىڭ ىشىنەن سانالى تۇردە ادام اعزاسىنا پايدالىسىن الۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. قالاي دەسەك تە, ۇلتتىڭ دەنساۋلىعى – ۇلتتىڭ قاۋىپسىز ءوز داستارحانىندا.
– «ارزاننىڭ جىلىگى تاتىماس» دەگەن, بىزدەردى پاستەرلەنگەن پايدالى ءسۇت ىشۋگە شاقىراسىز عوي. ەندى ەت ماسەلەسىنە كەلەيىك, قازاق حالقىنىڭ ەتكە كوبىرەك كوڭىل اۋداراتىندىعى بەلگىلى عوي. قازاقستان شەتەلدەردەن مۇزداتىلعان ەت ونىمدەرىن دە جەتكىلىكتى الادى ەمەس پە...
–راس, دۇكەن سورەسىندەگى باسقا ەلدەردەن اكەلىنەتىن مۇزداتىلعان ەت ونىمدەرىنىڭ مولدىعى بەلگىلى. مۇزداتىلعان ەتكە قاراعاندا وزىمىزدە شىعارىلاتىن سالقىنداتىلعان ەتتىڭ نەمەسە وسىنداي ەتتەن جاسالاتىن ەت ونىمدەرىنىڭ تابيعي قاسيەتتەرىنىڭ ارتىقشىلىعى بار ەكەنى تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە, ءار ادامنىڭ ءومىرى ءوزى تۋىپ-وسكەن جەرىمەن, سوعان بەيىمدەلگەننەن اعزاسى ارقىلى ەلمەن, ىشەر اسىمەن تىعىز بايلانىستا بولادى. قازاق جەردىڭ وتىنا بايلانىستى دەپ ايتىپ جاتادى ەمەس پە. مىسالى, قىمىزدىڭ ءدامى ءار جەردە, ءار ايماقتا ءار ءتۇرلى. ورتالىق قازاقستان مەن الماتىنىڭ تاۋلى ايماعىنىڭ قىمىزىنىڭ ءدامى بولەك. ال باسقا مەملەكەتتە وسەتىن مال, قۇس ەتتەرى, ءسۇتى تىپتەن وزگەشە. باتىستا ءبىر ەلدەر بار, ونداعى قويلاردىڭ ەتى ساسىق, ونى جەۋگە كەلمەيدى. راس, قويدىڭ اتى – قوي, بىراق قادىر-قاسيەتى بولەك. بۇل ءوزى دالەلدەنگەن جايت. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, مالدىڭ جەردىڭ قۇنارلىلىعىنا, جۇعىمدىلىعىنا بايلانىستى ءدامى دە, قاسيەتى دە ءارتۇرلى بولادى. عاسىرلار بويى گەنەتيكالىق دۇنيە دە سوعان بايلانىستى قالىپتاسادى. ءتىپتى اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ وزىندە دە وزگەرىستەر بولادى. مىسالى, امەريكاعا كوشكەن جاپوندىقتاردىڭ جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى ىشكەن تاماقتارىنا بايلانىستى بولەك كورىنىس بەرەدى. سول جاعىنان قاراعاندا دا ەرەكشە كۇردەلى دۇنيە. دەمەك, جوعارىدا ايتىلعان الىستان كەلەتىن سونشاما ۋاقىت مۇزداتىلعان ەت ءوزىنىڭ كوپتەگەن قاسيەتتەرىن جوعالتىپ, وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى. ونداي ەتتى پايدالانۋدىڭ دەنساۋلىققا زيانى جوق ەمەس. ال سالقىنداتىلعان ەت 3-4 كۇننەن اسپايدى, بىراق ادام اعزاسىنا پايدالى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ولاردا مالدىڭ تەز ءوسىپ-جەتىلىپ, سالماق قوسۋى ءۇشىن انتيبيوتيكتەر, گورموندار پايدالانىلادى. ال ول ەشقايدا كەتپەيدى, سول ونىمدە قالادى. ول دا ءبىزدىڭ اعزامىزعا ۇلكەن زيان كەلتىرەدى.
بۇگىندە «داعدارىس» اتتى دۇلەي جاۋ دا جاعادان الىپ, وڭدى-سولىمىزدى تانۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىندەي. كەدەن وداعى, ەۋرووداق سەكىلدى باسقا دا ىنتىماقتاستىق ۇيىمدارى ەلدەرىنىڭ شەكاراسىنان ەركىن وتەتىن تاۋارلاردىڭ سانى كوپ, ال ساپاسى سىن كوتەرە بەرمەيدى. وسىعان وراي دۇكەن سورەلەرىندە تولىپ تۇرعان تاعام ونىمدەرىنىڭ حيميالىق قۇرامى جايلى حاباردارلىعىمىز دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن, ولاردىڭ ادام اعزاسىنا قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەندىگى جايلى بەيمالىم ەكەندىگىمىزدى مويىنداعانىمىز ءجون. وسى رەتتە, عىلىمداعى ەڭ ءبىر ايتۋلى جەتىستىك دەپ ايتار ەدىم, تاماق ونىمدەرىندە بولاتىن ماي قىشقىلىنىڭ زيانى دالەلدەنىپ وتىر. اسىرەسە, سوڭعى كەزدە ەرەكشە ءمان بەرىلەتىن, دەنساۋلىق ءۇشىن ەڭ باستى قاۋىپتى قۇرايتىن تاعام ونىمدەرىندە بولاتىن – ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرى (مقت). قازىرگى دۇنيەجۇزىندە جۇرت وسىعان كوز تىگىپ وتىر. ول تاماقتى قايناتقاندا, سۋپەرستەريلازاتسيا كەزىندە, اسىرەسە, قۋىرعاندا جالعىز بەلوك قانا ەمەس, ماي قۇرامى وتە ۇلكەن وزگەرىسكە تۇسەدى. وزگەرىس دەگەن ءسوز, قاراپايىم تىلمەن ايتساق, مايدىڭ قۇرىلىسى وزگەرىپ, ۋعا اينالادى. ال ءبىز ونى بايقامايمىز. كەيدە ونىڭ مولشەرى 40 پايىزعا دەيىن بارادى.
عىلىمي تۇردە ايتساق, ترانسمايلار – سۇيىق مايلاردى ءتۇرلى وندىرىستىك وڭدەۋدە پايدا بولاتىن ماي قىشقىلدارىنىڭ تۇرلەرى. ال جالپىعا تۇسىنىكتى تۇردە, ولاردى «ءۇنسىز نەمەسە جاسىرىن جاۋ» دەپ اتاۋعا بولادى. سەبەبى, ول – تاعام ءونىمىنىڭ جاپسىرماسىندا كەلتىرىلمەيتىن, ياعني كوزگە كورىنبەيتىن, ماي قىشقىلدارىنىڭ وزگەرتىلگەن ءتۇرى. ءتۇرلى تاعام ونىمدەرىندە قولدانىلاتىن مارگارين تەكتەس ارزان باعالى مايلار – وسى ترانسمايلاردىڭ مول كوزى. سونداي-اق, «قۋىرۋ» سەكىلدى كوپشىلىكتىڭ ۇناتاتىن, بىراق اسا قاۋىپتى تاعام دايىنداۋ ءتاسىلى دە وسى ترانسمايلاردى تۋىنداتۋعا ىقپال ەتەدى. ال مارگاريننىڭ نەمەسە ماي ءتارىزدى جەڭىلدەتىلگەن «سپرەدتەردىڭ» قازىرگى ۋاقىتتا قانشاما تاعام ونىمدەرىن جاساۋدا قولدانىلاتىندىعى نەمەسە كۇندەلىكتى داستارقانىمىزدا تۇراتىنى بەلگىلى. وسىلايشا الىنعان مايلار ءارى قاراي مارگاريندەردىڭ, اسپازدىق, ناۋبايحانالىق جانە باسقا مايلاردىڭ وندىرىسىندە قولدانىلادى.
سوڭعى ۋاقىتتا سول دالەلدەپ ايتىلىپ, دابىل قاعىلا باستادى.
– جالپى, مايلى تاعامنىڭ ادام اعزاسىنا زياندى دەپ جاتاتىنىن بىلەمىز, بىراق ونىڭ قانشالىقتى ەكەنىنەن حابارسىزبىز. ونىڭ ۇستىنە, قازاق مايلى تاعام جەگەندى جەك كورمەيدى. وسى ماسەلەنى تاراتىپ ايتىپ بەرسەڭىز...
– وسى رەتتە ددۇ – بارلىق ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردىڭ جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم مەن اۋرۋشاڭدىقتى ازايتۋدا, اسىرەسە, قۇرامىندا قانىققان مايلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە ترانسمايلى قىشقىلداردىڭ, قانت پەن تۇزدىڭ مولشەرى جوعارى بولاتىن تاعام ونىمدەرىنىڭ تاراتىلۋىنا قاتىستى كۇش سالۋدى قولدايدى. تابيعي جاعدايدا مقت 8 پايىزعا دەيىن كۇيىس قايىراتىن مالدىڭ قارنىندا تۇزىلەدى جانە مال مايىنىڭ قۇرامىنا تۇسەدى, ونىڭ ىشىندە, سارى مايدىڭ دا. وسى ورايدا, بۇكىل ءسۇت تاعامدارىنىڭ ىشىندە تەك بيە سۇتىندە عانا ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرى بولمايتىندىعىن, ياعني بيە ءسۇتىنىڭ تابيعاتىنىڭ ايرىقشا تازا قالىپتا ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. سەبەبى, وعان ستەريليزاتسيا سەكىلدى وڭدەۋ تاسىلدەرى قولدانىلمايدى. ياعني, بيە ءسۇتى قايناتىلمايدى. بۇل – بيە ءسۇتىنىڭ اسا ماڭىزدى, ەرەكشە قاسيەتى.
جالپى, ترانسماي قىشقىلدارى جۇرەك-قان تامىرلارى, ونكولوگيالىق اۋرۋلارعا شالدىعۋ قاۋپىن ارتتىرىپ, ديابەتتى, ينسۋلينگە توزىمسىزدىكتى ۋشىقتىراتىندىعى, ديسليپيدەمياعا جانە سەمىزدىككە اپاراتىندىعى انىقتالعان. ءبىز سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن تەك قانىققان ماي قىشقىلدارىنىڭ زياندى جاعىن ايتتىق, زەرتتەۋلەر وسىنىڭ توڭىرەگىندە عانا ءجۇردى. شىن مانىسىندە, ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرىن تۇتىنۋدىڭ جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا تەرىس اسەرى قانىققان ماي قىشقىلدارىن تۇتىنۋعا قاراعاندا ايتارلىقتاي جوعارى كەلەدى. مىسالى, ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرىن قانىققان ماي قىشقىلدارىنا الماستىرۋ جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىن 20 پايىز ازايتاتىندىعى انىقتالعان. سونىمەن قاتار, مقت اگرەسسيالىق مىنەز-ق ۇلىقتى تەجەۋگە ىقپال ەتەتىن «ومەگا-3» ماي قىشقىلدارىنىڭ اسەرىن ازايتادى, كۇيگەلەكتىك پەن اگرەسسيانى كۇشەيتەدى, تۇتىناتىن كولوريانى ارتتىرماي-اق, سالماق قوسۋعا جانە ءىش اۋماعىنداعى مايدىڭ مولشەرىن ۇلعايتۋعا ىقپال ەتەدى. مقت اتەروسكلەروزدىڭ, ستەنوكارديانىڭ, اريتميانىڭ, جۇرەك جەتكىلىكسىزدىگىنىڭ جانە ەڭ باستىسى, ميوكارد يفاركتىنىڭ دامۋ قاۋپىن ارتتىرادى. سونداي-اق, مقت بوگدە زاتتەكتەر بولۋىنا بايلانىستى ادام ورگانيزمىندە ناشار سىڭىرىلەدى, ورگانيزمدە جيناقتالا كەلىپ, ايەلدەردە ءسۇت بەزدەرى ارقىلى, ەرلەردە ىشكى سەكرەتسيا بەزدەرى ارقىلى شىعارىلادى. سوڭعى دالەلدەنگەن عىلىمي دەرەكتەر بويىنشا بۇل ايەلدەردە ەمشەكتىڭ قاتەرلى ىسىگىنە, ەرلەردە – قۋىقاستى بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگىنە اپارادى.
بالا تۋاتىن جاستاعى 18 مىڭنان استام ايەل قاتىسقان زەرتتەۋدە مقت وۆۋلياتسيالىق بەدەۋلىكتىڭ پايدا بولۋ قاۋپىن – 73 پايىز, ەكىنشى ءتيپتى ديابەتتى – 1,4 ەسە, التسگەيمەر اۋرۋىن – 3 ەسە, سەمىزدىكتى (اسىرەسە, بالالارداعى) جانە ءوت-تاس اۋرۋىن دا 2 ەسە ارتتىراتىندىعى انىقتالعان. قۇرامىندا ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرى بار ونىمدەردى جۇكتى ايەلدەردىڭ تۇتىنۋى سالدارىنان دۇنيەگە اكەلگەن سابيلەرىندە پاتولوگيالىق سالماق بولۋىنا اپاراتىندىعى انىقتالعان. ال ەمىزەتىن ايەلدەردە – مقت انا سۇتىندەگى مولشەرىنىڭ كوبەيۋىنە اپارعاندا, بۇل ەمشەكتەگى سابيلەردىڭ يممۋنيتەتىنىڭ تومەندەۋىنە جانە اللەرگيالىق سەرپىننىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرىن (مقت) تۇتىنۋ ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋ قاۋپىن ارتتىرادى, قارت ادامداردا كورۋ قابىلەتى ناشارلاۋىنا ىقپال ەتەدى, ادام ورگانيزمىنە تۇسەتىن بوگدە زاتتەكتەر مەن كانتسەروگەندەردى زيانسىزداندىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقاراتىن بىرقاتار فەرمەنتتەردىڭ قىزمەتىن بۇزادى, پروستاگلانديندەردىڭ قالىپتى ءتۇزىلىسىن بۇزىلىسقا ۇشىراتادى.
باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە تاعام ونىمدەرىنەن ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرىن (مقت) جويۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە كوپتەن كوز جەتكىزىلگەن. سوندىقتان كوپ مەملەكەتتەر وسىعان بايلانىستى زاڭ قابىلداعان. دانيا زاڭناماسىنا ساي, تۇتىنۋشىلارعا تاراتىلاتىن بارلىق تاعام ونىمدەرىندە 100 گ مايدا 2 پايىزدان اسپايتىن عانا ترانسماي قىشقىلدارى بولعاندىقتان, اۋرۋ سانى 40 پايىزعا تومەندەگەن. ال ۇلىبريتانيادا ترانسيزومەرلەردىڭ ۇسىنىلاتىن شەگى كۇندەلىكتى ەنەرگو-شىعىنداردىڭ 2 پايىزىن قۇرايدى. كانادا مەن اقش – ونىمدەرىنىڭ قاپتامالارىندا ترانسيزومەرلەردىڭ دەڭگەيى مىندەتتى تۇردە كورسەتىلەتىن الەمدەگى العاشقى ەلدەر, ولاردىڭ بەلگىلەگەن نورماسى 2-5 پايىز. وسىعان بايلانىستى ددۇ بۇگىنگى تاڭداعى بارلىق جيناقتالعان فاكتىلەردىڭ نەگىزىندە ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرىنىڭ كەز كەلگەن مولشەرىن تۇتىنۋ دەنساۋلىق ءۇشىن قاۋىپتى ەكەندىگى تۋرالى جاريا ەتىپ, وسىعان بايلانىستى مقت-نىڭ تۇتىنۋ دەڭگەيىن تاۋلىكتىك كالوريالىقتىڭ 1 پايىزىنا دەيىن ازايتۋدى ۇسىنىپ وتىر. ال بۇگىنگى تاڭدا تمد ەلدەرى ءۇشىن مايلاردى گيدرلەۋ ءۇردىسى – ولاردى تۇرلەندىرۋدىڭ نەگىزگى ءتاسىلى, وسىعان ساي مقت مولشەرى كەيبىر ماي ونىمدەرىندە 40 پايىزعا جەتەدى.
ال بىزدە كەدەن وداعى ەلدەرىندە ءسۇت مايىنىڭ, جۇمساق جانە سۇيىق مارگاريندەردىڭ الماستىرعىشتارى ءۇشىن ترانسيزومەرلەردىڭ رۇقسات ەتىلگەن دەڭگەيى ونىمدەگى مايدىڭ 8 پايىزىن قۇرايدى. تەك 2018 جىلدان باستاپ ترانسمايلاردىڭ رۇقسات ەتىلگەن دەڭگەيى ونىمدەگى مايدىڭ 2 پايىزىن عانا قۇرايتىن بولادى.
فاو/ددۇ قاتتى ماي ونىمدەرىن وندىرۋدە گيدرلەنگەن مايلاردى العاشقى الماستىرۋدا تروپيكالىق مايلار مەن ولاردىڭ بولىكتەرىن قولدانۋدى ۇسىندى, مۇنداي الماستىرۋ ءۇشىن نەگىزگى ماي رەتىندە پالما مايى ۇسىنىلدى. ودان ءارى قاراي قۇرامىندا مقت بولمايتىن گيدرلەنگەن مايلاردى كقمق-گە (كوپ قانىقپاعان ماي قىشقىلدارى) باي ونىمدەرگە الماستىرۋ ۇسىنىلدى.
– تورەگەلدى اعا, سوندا بىزگە مايلى, قۋىرىلعان تاماقتاردى جەمە دەپ وتىرسىز عوي. بۇل تىعىرىقتان شىعاتىن جول بار ما؟ ءبىز ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
– قازىر دۇنيەجۇزىنىڭ عالىمدارى مقت-نى الماستىراتىن قوسپالار ىزدەپ, پالمانىڭ مايىن قولدانسا, سول پايدالى دەگەن شەشىمگە كەلدى. بىراق, پالما مايىنىڭ ءدامى ناشارلاۋ. وسى جايعا قاراپ, ادامزات بالاسى مقت-دان قۇتىلا المايدى دەپ ويلاۋعا بولادى. ماسەلەن, سيىر ءسۇتىنىڭ ءوزى تابيعي مقت-دان جاسالعان. ءبىز پالما مايىن الىس شەتەلدەردەن اكەلەتىن بولساق, ول قىمباتقا تۇسەدى, ءارى وتە كۇردەلى. ال بىزدە مقت الماستىرۋدىڭ اسا وڭتايلى كوزى بار. ول ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەڭ قۇدىرەتتى تاعامىمىز – جىلقىنىڭ ەتى مەن ءسۇتى. ەندەشە, تابيعي مايلاردى تالداي كەلە, جوعارىدا كەلتىرىلگەن نورمالارعا اسا جوعارى دارەجەدە ساي كەلەتىن جالعىز ماي ءونىمى – قازاقستان حالقىنىڭ تاماقتانۋىندا ءداستۇرلى قولدانىلاتىن جىلقى مايى ەكەندىگى تۋرالى قورىتىندىعا كەلدىك. جىلقى مايى – مايقىشقىلدىق قۇرامى بويىنشا ۇيلەسكەن, كوپ قانىقپاعان ماي قىشقىلدارى بويىنشا وڭتايلى قاتىناستا, قۇرامىندا ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرى جوق.
جىلقى مايىنىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي جاپپاي تۇتىنۋعا جانە ەمدىك-پروفيلاكتيكالىق باعىتتاعى جاڭا ونىمدەردى, كونديتەرلىك, نان-توقاش, ءسۇت, استىق, ەت-وسىمدىك جانە تاعامدىق كونتسەنتراتتىق نەگىزدەگى, قۇرامىندا ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرى جوق بولاشاقتاعى ونىمدەردى ازىرلەۋگە زور مۇمكىندىك اشادى. جاقسى ساپاسى مەن ءدام-يىستىك قاسيەتتەرىن قامتاماسىز ەتۋدە تابيعي حوش يىستەندىرگىشتەردى, ءشوپ سىعىندىلارىن قوسۋعا بولادى. بالالارعا ارنالعان, ەم-دامدىك, ەمدىك-پروفيلاكتيكالىق جانە جاپپاي تۇتىنۋعا ارنالعان جىلقى مايى, ەتى مەن بيە ءسۇتى نەگىزىندەگى, قۇرامىندا مقت, قانىققان مايلار جوق, حولەستەرين بولمايتىن جاڭا ونىمدەر ۇلتتىق جانە ەتنوستىق ءداستۇردى جاڭعىرتۋمەن قاتار, حالىقتى ساۋىقتىرۋعا كۇش سالىسادى, سونداي-اق, جاس سابيلەردىڭ, جۇكتى جانە ەمىزەتىن ايەلدەردىڭ, ەگدە جانە قارت ادامداردىڭ اراسىنداعى اۋرۋشاڭدىق پەن ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋعا, تاعامدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ىقپال ەتەدى.
جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزىندە ەم-دامدىك, ەمدىك-پروفيلاكتيكالىق ونىمدەردى ازىرلەۋ 2010 جىلدىڭ 21 مامىرىنداعى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى اسسامبلەياسىنىڭ راتسيونداعى قانىققان مايلاردى, حولەستەريندى, تۇزدى, قانتتى ازايتۋعا قاتىستى شارالارى تۋرالى شەشىمدەرىنە سايكەس كەلەدى. سونداي-اق, اتالعان ۇلتتىق ونىمدەر, اسىرەسە, بيە ءسۇتى – ءتۇرلى تاعامدىق قۇرامبولىكتەرمەن بايىتۋ ارقىلى, مايلىق فازاسىن وزگەرتۋ ارقىلى فۋنكتسيالىق ونىمدەرگە اينالدىرۋ ءۇشىن ىڭعايلى نىسان. اتالعان ونىمدەردىڭ قۇرامىنا كىرەتىن فۋنكتسيالىق قۇرامبولىكتەر ولاردىڭ پروفيلاكتيكالىق قاسيەتتەرىن ارتتىرادى, انتيوكسيدانتتىق, يممۋنيتەتتى رەتتەيتىن جانە راديوپروتەكتورلىق سيپاتتامالارىن كۇشەيتەدى, بۇل جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ كەڭ اۋقىمىنىڭ الدىن الۋدا اسا ماڭىزدى. جىلقى مايى جانە بيە ءسۇتى نەگىزىندەگى جوعارى دامدىك قاسيەتتەرى بار جانە قۇرامىن وزگەرتۋ مۇمكىندىگى بار, تومەن كالوريالىق مايلى ەمۋلسيالىق ونىمدەردى سالاماتتى تاماقتانۋ تۋرالى زاماناۋي تۇسىنىكتەرگە سايكەس جاساۋ – اسا تىڭ ءتاسىل.
كورسەتىلگەن تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ وتاندىق نارىقتى الەمدىك نارىقتا كەزدەسپەيتىن, باسەكەگە ساي ۇلتتىق فۋنكتسيالىق تاعام ونىمدەرىمەن قانىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. حالىقتىڭ تاماقتانۋ قۇرىلىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن, جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىمدى جانە اۋرۋشاڭدىقتى ازايتۋ ءۇشىن جاپپاي تۇتىنۋعا ارنالعان, جىلقى مايى, ەتى مەن بيە ءسۇتى نەگىزىندەگى, قۇرامىندا ماي قىشقىلدارىنىڭ يزومەرلەرى, قانىققان مايلار, حولەستەرين بولمايتىن جاڭا ونىمدەر جاساۋمەن قاتار, ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانس-يزومەرلەرىنىڭ مولشەرىنە مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت, وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ماي قىشقىلدارىنىڭ ترانسيزومەرلەرىنىڭ مولشەرى جوعارى بولاتىن ونىمدەردىڭ يمپورتىن ازايتۋ, شىعارىلۋىن باقىلاۋعا الۋ ءۇشىن ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋ قاجەت.
ددۇ تاعام ونىمدەرى سالاسىنداعى ەۋروپا كوميتەتىنىڭ 2015-20 جىلدارعا ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ ماقساتى:
- بىرىنشىدەن, سالاماتتى تاعام ونىمدەرى مەن سۋسىنداردى تۇتىنۋعا وڭتايلى ورتا قۇرۋ;
- ەكىنشىدەن, ءومىردىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە ۇيلەسىمدى تاماقتانۋ راتسيونىنا سەپتەستىك ەتۋ, اسىرەسە, حالىقتىڭ اسا ءالجۋاز توپتارى ءۇشىن;
- ۇشىنشىدەن, سالاماتتى تاماقتانۋ راتسيونىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن نىعايتۋ;
- تورتىنشىدەن, ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋدى, مونيتورينگ پەن باعالاۋدى, عىلىمي زەرتتەۋلەردى كۇشەيتۋ.
سونىمەن بىرگە, جوعارىدا ايتىلعان بيە ءسۇتىنىڭ تاماشا قاسيەتتەرىنە ساي كۇندەلىكتى قولدانىسقا ەنگىزۋگە بايلانىستى, ءبىزدىڭ قازاق تاعامتانۋ اكادەميامىز اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن جانە «ەۋرازيا ينۆەست لتد» كومپانياسىمەن بىرلەسكەن عىلىمي-قولدانبالى زەرتتەۋلەر جوباسىن ورىنداۋ ۇستىندە. جوبانىڭ شەڭبەرىندە قاراعاندى مەن اقمولا وبلىستارىنىڭ ورتاسىندا بيەنىڭ قۇرعاق ءسۇتىن جانە بالالارعا ارنالعان, ەمدىك-ديەتالىق تاعام ونىمدەرىن وندىرەتىن زاۋىت سالىنۋدا. جوبا اياسىندا بۇگىنگى تاڭدا جوعارىدا اتالعان قاسيەتتەرى بار ونىمدەردىڭ 20-دان استام ءتۇرىنىڭ زەرتحانالىق ۇلگىلەرىن وندىرىستىك شىعارۋ قولعا الىنعان. وسى ونىمدەردىڭ ۇلتتىق تاعام برەندى رەتىندە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىندە كورسەتەمىز دەپ وتىرمىز.
– تۇششىمدى دا پايدالى اڭگىمەڭىز ءۇشىن كوپ راحمەت.
ەسىڭىزدە ۇستاڭىز
* تەك پاستەرلەنگەن ءسۇت قانا پايدالى. ول الىستان اكەلىنبەيدى, جەرگىلىكتى جەردە وندىرىلەدى.
lستەريلدى جانە ۋلتراپاستەرلى سۇتتە ۆيتاميندەر مەن مينەرالدار بولمايدى. ولاردا پايدالى لاكتوباكتەريالار جويىلىپ كەتەدى.
* پايدالى قىشقىل ءسۇت ونىمدەرى دەپ تەك قانا ءتىرى اشىتقىلار مەن ۇيىتقىلاردى قولدانا وتىرىپ ازىرلەنگەن ونىمدەردى ايتامىز.
* يوگۋرتتار مەن باسقا دا قىشقىل ءسۇت ونىمدەرى ءبىر ايدان ارتىق ساقتالىنبايدى.
* سارى ماي تەك قانا ءسۇت مايلارىنان قۇرالادى جانە وعان وسىمدىك مايلارىن قولدانۋعا جول بەرىلمەيدى.
* قىسقا مەرزىمگە ساقتالىناتىن شۇجىق بۇيىمدارى عانا تازا دا ساپالى ەتتەردەن ازىرلەنەدى.
*سالقىنداتىلعان ەت مۇزداتىلعان ەتتەن الدەقايدا پايدالى.
*جەرگىلىكتى ەت ءونىمى نەگىزىنەن سالقىنداتىلعان كۇيدە بولادى.
* جاساندى تاعام قوسپالارى ادام دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەدى.
*lقىسقا مەرزىمگە عانا ساقتالىناتىن جانە جەرگىلىكتى شيكىزاتتاردان جاسالىنعان تاۋارلاردى عانا ساتىپ الۋعا تىرىسىڭىز.
*وتاندىق تاعام ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى تۇراقتى تۇردە باقىلاۋدا ۇستالادى.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».