«اتادان مال قالعانشا, تال قالسىن» دەگەنىمىزبەن, «ورماندى جەردە وتىن كوپ» دەيتىن دە پيعىل جوق ەمەس. زاڭسىز ورمان وتايتىنداردىڭ سىبىسى ارەدىك ءبىلىنىپ قالادى. بىلىنبەي جۇرگەندەرى قانشا. دەسەك تە وڭ قادامدار دا بار.
ەلىمىز ورمانى ويسىراپ تۇرعان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. بىلتىر 1 قاڭتارعا دەيىن جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, جەرىمىزدە 5% عانا ورماندى القاپ بارى ناقتىلاندى. ونىڭ جالپى اۋماعى 30,9 ملن گەكتار. ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, جوعارىدا ايتىلعان كولەمنىڭ ىشىنە سەكسەۋىل مەن جىڭعىل دا كىرەدى.
وسىعان وراي ەلدە جەكە ورمان ءوسىرۋ ءىسى نەگە دامىماي جاتىر دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ويتكەنى ول الەمدىك تاجىريبەدە ءوز جەمىسىن بەرگەن جۇمىس. الايدا وعان ءبىزدىڭ ەل دايىن با؟ جالپى, ەلىمىزدە جەكە ورمان ءوسىرۋدى دامىتۋ ماسەلەسى دە كوپتەن ايتىلىپ جۇرگەن جايت. بۇعان قاتىستى تالقىلاۋلار دا بولدى. جۋىردا نەمىس تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق قىزمەتىنىڭ (GIZ), ورتالىق ازيانىڭ يننوۆاتسيالىق ورمان قىزمەتىنىڭ (ILUCA) جەكە ورمان ءوسىرۋدى قولداۋ سالاسىنداعى تاجىريبەسى تالقىعا ءتۇستى.
القاپتى ورمان وسىرۋگە, ونىڭ الەۋەتىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. قاتىسۋشىلار ەلىمىزدە القاپتى ورمان ءوسىرۋدىڭ تاسىلدەرىن ازىرلەدى. ماسەلەن, جەكە ورمان ءوسىرۋ مەن پيتومنيك (وسىمدىكتەردىڭ ەكپە كوشەتىمەن اينالىساتىن) شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى پىسىقتالدى.
قازىر ورماننىڭ ءبىرىنشى جاۋى ءورت بولىپ تۇر. الايدا رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, بيىل ورمان ورتتەرىنىڭ سانى 75,2%-عا ازايدى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ ورمان جانە ورتكە قارسى قىزمەتتەرىنىڭ پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالارى مەن جەدەل ءىس-قيمىلدارىنىڭ ناتيجەسىندە بيىل ورمان ورتتەرىنىڭ سانى ەداۋىر ازايعان كورىنەدى. ماسەلەن, 2024 جىلدىڭ باسىنان باستاپ ەل اۋماعىندا جالپى اۋدانى 37 506,9 گەكتار ورماندى القاپتا 190 ءورت تىركەلگەن, الايدا ءورتتى ورشىتپەي تەز ءوشىرىپ وتىرعانىن ايتادى رەسمي مەكەمەلەر. بىلتىر 749 ءورت وقيعاسى تىركەلىپتى. ياعني بيىل ءورت وقيعاسى 75,2% ازايدى دەگەن اقپار نەگىزسىز ەمەس.
ماماندار بۇل جۇمىستى بۇدان دا ءارى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ورمان ءورتىن ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە بولاتىنىن ايتادى. ياعني ءتىلسىز جاۋدى جەدەل انىقتاۋعا ارنالعان جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قاجەت. بۇل جۇمىس جۇيەسى قازىردىڭ وزىندە قولعا الىنعان ورماندار بار. ماسەلەن, ورمان ءورتىن ەرتە انىقتاۋ جۇيەسى «بۋراباي» (132,0 مىڭ گەكتار), «كوكشەتاۋ» (182,0 مىڭ گەكتار), «مەدەۋ» (842 گەكتار) تابيعي پاركتەرىندە, «ەرتىس ورمانى» (277,0 مىڭ گەكتار) رەزەرۆاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇر. دەمەك 2 مىڭعا جۋىق گەكتار ورمان القابى قاۋىپسىز بولماسا دا, قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا قابىلەتتى دەۋگە بولادى.
«2023 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى مەن «ەرتىس ورمانى» مەملەكەتتىك ورمان تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ اۋماعىندا ورمان ءورتىن ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىن ورناتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 2023 جىلى قوستاناي وبلىسىنىڭ 11 ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىن قامتي وتىرىپ, 34 بەينەباقىلاۋ ورناتىلدى. ال سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ 12 ورمان مەكەمەسىنىڭ 11-ءى قامتىلدى, وندا 16 بەينەباقىلاۋ ورناتىلدى. ەرتە انىقتاۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر», دەيدى ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى.
ورمان ماسەلەسىندە تاعى ءبىر ەلەۋلى قادامدى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ماسەلەن, بىلتىر ەلىمىزدە وسىمدىكتەردىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا 152 ەلدە تۇقىم قورى قۇرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە مىڭنان اسا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ, تابيعي فلورانىڭ, جەمىس وسىمدىكتەرىنىڭ, ت.ب. تۇقىم قورى بار. ەلىمىز كەيىنگى ونجىلدىقتا ورمانداردىڭ ازايۋى, ورماننىڭ تابيعي الۋان تۇرلىلىگىنىڭ جويىلۋ پروبلەماسىنا تاپ كەلىپ وتىر. الايدا قازاق جەرىندە ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ, ەكوجۇيەنى ساقتاۋدا ماڭىزدى اعاش, تال تۇرلەرى تۇقىمدارىنىڭ رەسۋرستارى مول ەكەنىن ايتادى ماماندار. وسىعان وراي دۇنيەجۇزىلىك تۇقىم قورى ەلىمىزدە لاندشافتتاردى تۇراقتى قالپىنا كەلتىرۋ جوباسىن قولعا الدى. ونىڭ اياسىندا ورمان وسىمدىكتەرى تۇقىمداردىڭ گەنەتيكالىق قورى قۇرىلىپ وتىر.
«ورمان وسىمدىكتەرى تۇقىمدارىنىڭ گەنەتيكالىق قورى – وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق ماتەريالدارىن ساقتاۋ قويماسى. وسى ارقىلى ورمانداردىڭ ارتۇرلىلىگىن, گەنەتيكالىق تۇتاستىعىن ساقتاۋعا بولادى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن جينالعان ءتۇرلى ورمان تۇقىمدارىن ساقتايتىن ەرەكشە پلاتفورمانىڭ ءبىرى. قور گەنەتيكالىق اقپارات قورىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ, ورتتەن, اۋرۋلاردان, كەسۋدەن, ءتۇرلى توتەنشە جاعدايلاردان كەيىن ورماندى قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى قور ساقتاۋشى ماماندار.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە تۇقىمداردىڭ گەنەتيكالىق قورىندا ساقتالاتىن اعاش تۇرلەرىنىڭ باستاپقى تىزبەسى تۇرلەردى قورعاۋ, لاندشافتتا تارالۋى, زيانكەستەر مەن اۋرۋلارعا توتەپ بەرەتىن تالاپتارعا ساي سۇرىپتالىپ جاسالدى. تىزىمگە قىزىل كىتاپقا ەنگەن بىرەگەي, سيرەك كەزدەسەتىن اعاش وسىمدىكتەرىنىڭ 46 ءتۇرى, بەلسەندى اباتتاندىرۋ ءىس-شارالارىنا قاجەت الەۋەتى بار پەرسپەكتيۆالى تۇرلەر, ورمان قۇرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن ورمان قۇرۋشى تۇرلەر كىردى.
«تۇقىمدار قورىندا وسىمدىكتەردى ساقتاۋ جانە ولاردىڭ تۇرلەرىن كوبەيتۋ جۇمىستارى ەلىمىزدىڭ لاندشافتتارىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتى دامۋىنا قاجەتتى قادامداردىڭ ءبىرى بولماق. ول ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋگە, بيوالۋانتۇرلىلىكتى كوبەيتۋگە جانە جەردىڭ دەگراداتسياسى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرلان قۇتپانباەۆ.
«ورمانى باردىڭ قورعانى بار» دەگەن ءسوز قاي زاماندا دا ءوز ماڭىزىن جوعالتپاسا كەرەك. قازىرگى ورمان جاۋعا قالقان بولا الماعانمەن, ەلىمىزدىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتايتىن ۇلكەن قامال ەكەنى تۇسىنىكتى. سول تۇرعىدا ۇشى-قيىرسىز قازاق بايتاعىن جاسىلداندىرۋ ءىسى جۇيەلى تۇردە جالعاستىرىلا بەرۋى ءتيىس.