قورعانسىزدىڭ كۇنى

وزبىرلىق نەگە جيىلەدى؟

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى ءساۋىر ايىن­دا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ايەل­دەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرتۋلەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە ايەل­دەر­دىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىن­شا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارعا قول قويعا­نى بەلگىلى. سوعان بايلانىستى ەلىمىزدە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ولاردى كەز كەلگەن جايتتان قورعاۋ ماسەلەلەرى بۇگىندە مۇددەلى ورگاندار ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.

وكىنىشكە قاراي, پاۆلودار وبلىسىندا كامەلەت جاسىنا جەتپەگەن بالالارعا قا­تىستى جىنىستىق قولسۇعۋشىلىق دە­رەك­تەرى كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ بارادى. وڭىرلىك پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر بالالارعا پەدو­فيل­دىك ارەكەت جاساۋ بويىنشا 35 دەرەك تىركەلىپ, ونىڭ 29-ى العاشقى 10 ايدا بولعان. ال بيىل جىل باسىنان بەرى 30 دەرەك انىقتالدى. سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا قىلمىس سانى بىرەۋگە كوبەيگەن. بۇل ستاتيستيكا قۇزىرلى ورگاندار مەن ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قور­عاۋ, قور­عانشىلىق جانە ت.ب. سالا­لاردىڭ ماماندارىن ويلاندىرىپ وتىر.

كەيىنگى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋماعىن­دا اتالعان سيپاتتا ءتورت بىردەي كەلەڭسىز وقيعا تىركەلدى. ەڭ اۋەلى باياناۋىل اۋدانى مايقايىڭ كەنتىندە 15 جاستاعى قىزدى وگەي اكەسى زورلاپ كەلگەنى تۋرالى جاعىمسىز اقپارات ەل ءىشىن كەزىپ كەتتى. ودان سوڭ ءدال وسى اتالعان ەلدى مەكەندەگى ءبىر ءۇيدىڭ بالالارىن – 2008 جىلعى اعاسى مەن 2009 جىلعى قارىنداسىن ەكى ەر ادام زورلاعانى تۋرالى قۇزىرلى ورگان­دار رەسمي اقپارات تاراتتى. ال كەيى­نىرەك جەلەزين اۋدانىندا ەر ادام وسىدان 6 جىل بۇرىن قورعان­شىلىعىنا العان جەتىم قىزدى زورلاپ, بۇل قىلمىسىن پوليتسيا ءبىلىپ قويعان سوڭ اڭشى مىلتىعىمەن ءوزىن اتىپ ولتىرگەن.

زاڭ قابىلدانعانىنا قاراماس­تان بالالاردى زورلاۋ وقيعالا­رى نە سەبەپتى كوبەيىپ بارادى؟ بۇل ساۋال­دى ءبىز ءبىلىم بەرۋ باسقارماسى­نىڭ باسشىسى سامال ايتقازيناعا قويدىق.

– بىلتىر قاراشا ايىندا ەكى­باستۇزداعى بەسقاۋعا اۋىلىندا 7 جاسار وقۋشى ميلانا داۆى­دوۆانى اناسى مەن ونىڭ كوڭىلدەسى ءولتىرىپ, ول وقي­عا قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋدىر­عان. قايعىلى جايتتان سوڭ پاۆلو­دار وڭىرىندەگى ءبىلىم سالاسىندا ۇلكەن تالداۋ جا­سا­لىپ, پە­­داگوگتەرمەن كوپ جۇمىس ات­قا­­­رىل­دى. مەكتەپ پەداگوگتەرى مەن پسيحولوگتەرى, سىنىپ جەتەك­شىلەرى بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ­دىڭ جاڭا تاسىلدەرىنە, ولاردىڭ مىنەز-قۇلقى مەن ءتارتىبىن باقى­لاۋدىڭ جاڭا ادىستەرىنە ۇيرەتىلدى. كەيىنگى ءبىر جىلدا جۇرگىزىلگەن جۇيەلى ءىس-شارالار ناتيجەسىندە بۇرىن «ۇيات بولادىعا» سانالىپ كەلگەن تاقىرىپتار اشىق ايتىلىپ, بالالاردىڭ ءوز ماسەلەلەرىن جەتكىزۋىنە قولايلى جاعداي جا­سالدى. بالالاردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋ باستى ماقساتىمىز بول­عان­دىق­تان, ولارعا قارسى كەز كەلگەن زاڭ­­سىز, قىل­مىستىق ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ, انىق­تاۋ ءبىزدىڭ پەداگوگ­تەر­دىڭ ەكىن­شى مىن­دەتىنە اينالىپ وتىر. ياعني جىنىس­تىق قولسۇعۋ­شىلىق سيپاتىنداعى قىلمىس­تار­دىڭ ءجيى اشىلىپ جاتقانى – ءبىز­دىڭ پەداگوگتەردىڭ تاباندى ەڭبەك­تەرىنىڭ ايقىن ناتيجەسى. بۇل سوزىمە دالەل – كامەلەتكە تولماعاندارعا جىنىس­تىق زورلىق كورسەتۋ بويىنشا جىل باسىنان تىركەلگەن 30 وقيعانىڭ 16-سىن ۇستازدار انىقتاعان. ارينە, جاعدايلاردىڭ باسىم بولىگى مەكتەپتەن تىس جەرلەردە جاسالعانى ءمالىم. بۇعان دەيىن بالالاردىڭ جاندۇنيەسىنە ەنە الماي جاتقان تۇستارىمىز كوپ بولدى. پەداگوگتەر قازىر بالالارمەن ءجيى اڭگىمەلەسىپ, ولاردى قانداي ماسەلەلەر ءجيى الاڭداتاتىنىن سۇراپ وتىرادى. قيىن وتباسىلارعا مەكتەپ اكىمشىلىگى, الەۋمەتتىك پەداگوگ, سىنىپ جەتەكشىسى, وزگە دە مۇددەلى ورگانداردان قۇرالعان توپ تۇراقتى بارىپ, بالانىڭ دۇرىس جاعدايدا تۇرىپ جاتقانىنا زەيىن قويادى. ەگەر قانداي دا ءبىر ۇنامسىز جايتتار­دى كورسە, بىردەن قۇزىرلى ورگاندار­عا حابارلايدى. الگوريتمگە ساي­كەس ماسەلە اۋەلى جەرگىلىكتى ءبىلىم بەرۋ بولىمىنە, ودان سوڭ وڭىرلىك باسقارماعا حابارلانادى. ودان ءارى مۇددەلى ورگان­دار حاباردار بولادى. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى مەن ءبىلىم بەرۋ بو­لىمدەرى بۇل ما­سەلە بويىنشا مەزگىل سايىن ەسەپ بەرەدى. وسىلايشا, پەداگوگتەردىڭ قاتىسۋىمەن بۇرىن جابۋلى قازان كۇيىندە قالىپ كەلگەن قىلمىستىق ارەكەتتەر بەلگىلى بولىپ جاتىر. ءتىپتى سوناۋ 2011, 2012, 2017 جىل­دارى بولعان وقيعالار ەندى انىق­تالۋدا, – دەپ جاۋاپ بەردى سامال وسپانقىزى.

تاۋەكەل توبىندا كىمدەر تۇر؟

ونىڭ ايتۋىنشا, مايقايىڭ­داعى قوس وقيعا – قوعام وكىلدەرىن قوبالجىتاتىن, ويلاندىراتىن جايتتار. جاي ادام ساناسىنا قا­بىلداي المايتىن, وزبىرلىق كو­رىنىستەرى. ەكى جاعدايدا دا پەدا­گوگتەردىڭ قىراعىلىعى قىل­مىستىڭ دەر كەزىندە اشىلۋىنا تۇرتكى بولدى. ماسەلەن, اعاسى ەكەۋى ءزابىر كورگەن 2009 جىلعى قىز بالا كوللەدجدە وقيدى. بيىل قىركۇيەك ايىندا ونىڭ كۇندەلىكتى ساباق ۇستىندە سەلقوس, اۋرۋشاڭ بولىپ بارا جاتقانىن كورگەن ۇستازى مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتۋگە سەبەپكەر بولعان. ناتيجەسىندە, 15 جاستاعى قىزدىڭ جۇكتى ەكەنى انىقتال­عان. ماسەلەنى ءارى قاراي زەردەلەي تۇسكەندە بۇل وقيعادا ءجابىر كورگەن قىز عانا ەمەس, 2008 جىلعى باۋىرى دا زارداپ شەككەن بەلگىلى بولدى. بالالاردىڭ اكەسى بيىل قايتىس بول­عان, ولار اناسىنىڭ تاربيەسىندە.

ال وگەي اكەسى زورلاپ كەلگەن قىزدىڭ قيىن جاعدايى دا سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ ارقاسىندا بەلگى­لى بولعان. ول وقۋشى­سىنىڭ بويىن­داعى قوبالجۋدى بايقاپ, ونى­مەن قايتا-قايتا اڭگىمەلەسە ءجۇرىپ, اقىر-سوڭى زورلىققا ۇشىراعانىن ءوز اۋزىنان ەس­تىگەن. ادەتتە قىز بالالار مۇندايدى ايت­پايدى. سى­نىپ جەتەكشىسىنىڭ كاسىبيلىگى وگەي اكەنىڭ قىلمىستىق ارەكەتىن ايعاق­تاپ بەردى.

– ءبىزدىڭ وبلىستا 573 قيىن وتباسى ارنايى ەسەپتە تۇرسا, ولاردا جالپى سانى 1 362 بالا تاربيەلە­نىپ جاتىر. بۇ­عان قوسا 1 408 جەتىم بالا بار. جەتىم جاسوس­پىرىمدەر­دىڭ 434-ءى مەملەكەتتىك ۇيىم­داردا تاربيەلەنسە, وزگەسى اسىراپ العان, پاتروناتتىق, قورعانشىلىققا العان وتباسىلاردا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. مەكتەپ اكىمشىلىگى, الەۋمەتتىك پەداگوگ, سىنىپ جەتەكشىلەرى ولار­دىڭ ۇيلەرىنە جىلىنا كەمى 4 رەت بارۋى كەرەك دەگەن تالاپ بار, – دەپ ءسوزىن جالعاي ءتۇستى س.ايتقازينا.

ال بالا قۇقىقتارى جونىندەگى وڭىر­لىك ۋاكىل ساۋلە شاكەنوۆا ءاربىر رەزونانستى جاعداي تۋرالى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ رەسمي حابارىنان سوڭ عانا ايتا الاتىنىن ايتادى. بۇل – بالا­لار­­دىڭ قۇقىعىن قورعاۋ بويىنشا مۇد­دەلى بەس مينيسترلىكتىڭ اراسىندا جاسال­عان ارنايى بۇيرىقتىڭ نەگىزىندەگى الگوريتم. سوندىقتان كوپ جاعداي­دا بالالار ومبۋدسمەنىنىڭ جۇمى­سى كورىنبەي قالاتىنى شىن دەپ مويىن­دايدى ول.

– وگەي اكەسى نەمەسە اناسى, بالانى اسىراپ العان وتباسى­لار, قامقورشىلار ارنايى تاۋە­كەل توبىندا تۇرادى. ماي­قايىڭداعى جاعداي تۋرالى ايتاتىن بولسام, وگەي اكەسىنەن وزبىرلىق كورگەن وقۋشى قىزدان بولەك, الگى سىنىپتا تاعى ءۇش وتباسى سول تىزىمدە تۇرعان. سىنىپ جەتەكشىسى ءوز كۇمانىنىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن قىزدىڭ وتباسىنا بىرنەشە رەت بارعاندا وگەي اكەسى قىزعا اكەنىڭ ەمەس, ەر ادامنىڭ كوزىمەن قارايتىنىن كورىپ, تۇسىنگەن. ءبىزدىڭ قوعامدا جۇزدەگەن ايەل كۇيەۋىنەن زورلىق-زومبىلىق كورسە دە, بۇل جايىندا ءتىس جارمايدى. ول قىز دا قورقىنىشپەن ءومىر سۇرگەن. سەبەبى وگەي اكەسى: «بۇل جايىندا بىرەۋگە ايتار بولساڭ, اناڭ مەن باۋىرىڭدى باۋىزداپ ولتى­رەمىن», دەپ قورقىتىپ كەلگەن. قازىر بۇل وت­باسى وزگە جاققا كوشىرىلىپ, بار­لىق مەدي­تسينالىق جانە پسيحو­لو­گيالىق كومەك كورسەتىلدى. ال اكەسىنىڭ قىلمىستىق ءىس-ارە­كەتىنە قۇزىرلى ورگانداردىڭ تەرگەۋ قو­رى­تىندىلارى جانە سوت ءادىل باعا­سىن بەرە جاتار, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى س.شاكەنوۆا.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ايەلدەردىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بالا­لاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەر­تۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قولدانىسقا ەنگەلى وبلىستا قيىن وت­باسىلارعا كو­مەك كورسەتۋ, زورلىق-زومبى­لىق­تىڭ الدىن الۋ, بالالارعا قار­سى قىل­مىستى ەرتە انىقتاۋ, زور­لىق-زومبى­لىق قۇرباندارىنا جاردەم­دەسىپ, بالا­لاردى قورعاۋعا الۋ مەن باقىلاۋدى كۇشەي­تۋ ماقساتىندا ءموبيلدى توپتار قۇرىل­عان. ولارعا قۇزىرلى ورگاندار مەن وزگە مۇد­دەلى مەكەمەلەردىڭ وكىلدەرى, دەپۋتاتتار مەن ۆولونتەرلەر ەنگەن.

پاۆلودار وبلىسىنىڭ پوليتسيا دەپار­تامەنتى يۋۆەنالدى پوليتسيا توبىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اعا ينسپەكتورى بيبىگۇل قامزينانىڭ پىكىرىنشە, بالالار اتا-اناسىنا سەنبەيتىن نەمەسە اناسى بالاسىنىڭ ايتقانىنا نازار اۋدارمايتىن جاعدايلار بولادى. سونداي ۋاقىتتا «111 شۇعىل قىزمەت ورتالىعىنا» حابارلاسۋ قاجەت.

– كوپ ماسەلە بالالارعا دۇ­رىس تار­بيە بەرمەۋدەن, ولاردى باقى­لاۋسىز جىبەرۋ­دەن تۋىندايدى. مىسال ءۇشىن بيىل جىل باسىنان 400 اتا-انا بالالارىنا دۇرىس تاربيە بەرمەگەنى ءۇشىن, تاعى 2 500-دەن اسا اتا-انا بالالارىن تۇنگى ۋاقىتتا جۇگەنسىز قويا بەرگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلدى. ونىڭ ۇستىنە ءوز مىندەتىن دۇرىس اتقارماعانى ءۇشىن جەرگىلىكتى سوتتار 216 جەكە تۇلعاعا قاتىستى اتا-انالىق قۇ­قىعىن شەكتەۋ نەمەسە اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرۋ جازالارىن بەلگىلەدى. ايماعىمىزدا ىشىمدىكتى تۇراقتى قولداناتىن 178 وتباسى باقىلاۋدا تۇر. وتكەن جىلى وبلىستا بالالار اراسىندا سۋيتسيد وقيعالارى كوبەيىپ, 18 ءجاس­وسپىرىم وزىنە قول سالدى. ال بيىل جىل باسىنان بەرى 16 جاعداي تىركەل­دى. جاعىمسىز كورسەتكىش از دا بولسا تومەندەدى. پرەزيدەنت قول قوي­عان زاڭدا ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە يتەرمە­لەگەنى جانە ىقپال ەتكەنى, سون­داي-اق ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋدى نا­سيحات­تاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىك ەنگىزىلگەنى ءمالىم. بۇل دا قىلمىستىڭ ازايۋىنا تۇرتكى بولدى دەپ ەسەپتەيمىن, – دەيدى مامان.

بالالار ۇيلەرىندە 6 جاعداي انىقتالدى

بەلگىلى بولعانداي, جەلەزين اۋدانىندا جەتىم قىزبەن توسەك قاتىناسىنا ءتۇسىپ, كەيىن ءوزىن اتىپ ولتىرگەن وتاعاسى زايىبى ەكەۋى جەتىمدەر ۇيىنەن بەس بىردەي بالانى اسىراپ العان. ول بالالار 2002–2009 جىلدارى تۋعان. الايدا 2022 جىلى قامقورشىلارى ء«بىزدى تىڭدامايدى» دەگەن جەلەۋمەن بار­لىعىن بالالار ۇيىنە قايتا وتكىزىپ تاستاپتى. 16 جاستاعى قىز بيىل مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن وتكەندە الگىندەي كەلەڭسىزدىك انىقتالىپ وتىر. ماماندار وزگە 4 بالانى دا تەكسەرۋدەن وتكىزۋدى ۇسىندى.

وسى جاعدايدى ەسكەرگەن وبلىس­تىق پروكۋراتۋرا بالالار ۇيلەرى مەن ماماندان­دىرىلعان مەكەمە­لەردە تاربيەلەنىپ جاتقان, كامە­لەت جاسىنا تولماعان قىز بالالاردى دارىگەرلىك تەكسەرۋدەن وتكىزۋگە پارمەن بەرگەن. مۇنداي مەديتسينالىق تەكسەرۋلەر «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسىندە, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ 2020 جىلعى ارنايى بۇيرىعىندا كورسەتىلگەن.

«پروكۋراتۋرا ۇيعارعان مۇنداي تەكسەرۋلەر ناتيجەسىندە كامەلەت جاسىنا تولماعان 6 تاربيەلەنۋشىنىڭ بۇعان دەيىن جىنىستىق قارىم-قاتىناسقا تۇسكەنى انىق­تالىپ وتىر. ونىڭ بىرەۋى بويىنشا بۇگىندە قىلمىستىق كودەكستىڭ 122-بابى, 4-بولىمىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. وزگە جاعدايلار بويىن­شا دەرەكتەر جينالىپ جاتىر. ەگەر قىلمىستىق ارەكەتتەرگە جول بەرىلگەنى راستالسا, پوليتسيا تاراپىنان پروتسەسسۋالدىق شەشىمدەر قابىلدانادى», دەپ ءتۇسىندىردى پروكۋراتۋرادان.

ماماندار كامەلەت جاسىنا تولماعان قىز بالالارعا قارسى جىنىس­تىق قولسۇعۋ­شىلىق دەرەك­تەرى الداعى ۋاقىتتا ءالى دە اشىلاتىنى ءسوزسىز دەيدى. سەبەبى قوعام, سو­نىڭ ىشىندە انالار مەن جاس قىز بالالار وزدەرىنىڭ قۇقىقتارى ءادىل قورعالاتىنىنا كوزى جەتە باستاعانى بايقالادى.

پاۆلودار وبلىسى