مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا كوكجيەكتەرى

ءبىزدىڭ ايماق ەلدەرىندە بۇل جاھاندىق ۇدەرىستەر تاۋەلسىزدىك قايتارىلعاننان كەيىنگى مەملەكەت ءرولىنىڭ تەڭدەسسىز ترانسفورماتسياسى جانە تەرەڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن قاتار ءجۇردى. تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى, ازاماتتار تالاپتارىنىڭ ارتۋى, پاندەميانىڭ سالدارى جوعارىدا اتالعان فاكتورلاردى قوسا العاندا تەك مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەلەرىنە عانا ەمەس, زاماناۋي مەملەكەت مودەلدەرىنە دە - ۇلكەن سىناق. دەسە دە, ءار ۇكىمەت بىرەگەي الەۋمەتتىك-مادەني جانە گەوساياسي احۋالدا وسى سىناقتاردان ءوتىپ, تاجىريبە جيناقتاپ جاتىر. ۇكىمەتتەر شەشىمدەرىنىڭ ساپاسى كوبىنە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر بىلىكتىلىگى مەن ىنتاسى, سونداي-اق عىلىمي قولداۋ دارەجەسىمەن انىقتالادى. ال ول ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەميالارىنا جاڭا تالاپتار تۋىنداتتى.

ءتۇرلى تاريحي سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبىزدىڭ ايماق ەلدەرىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ عىلىمي ءپان رەتىندە سالالىق عىلىمعا قاراعاندا كەنجەلەپ, ونداعان جىلدار بويى جاھاندىق ترەندتەر مەن وزىق زەرتتەۋلەردەن قول ءۇزىپ قالعان ەدى. وسى ورايدا, مەملەكەتتىك قىزمەت اگەنتتىگى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىن قۇرۋ مەملەكەتتىك باسقارۋ رەفورمالارىن ينستيتۋتسيونالدىق قامتاماسىز ەتۋ جانە ساراپتامالىق سۇيەمەلدەۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى قادام بولدى. ۋاقىت بۇل شەشىمنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەدى.

1999 جىلعى «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭعا سايكەس ازىرلەنگەن مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق بازاسى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ساراپشىلار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. ساياسي ەرىك-جىگەر بولعان كەزدە اگەنتتىك پەن اكادەميانىڭ ساراپتامالىق-عىلىمي الەۋەتى كونتسەپتۋالدى اكتىلەردى جوعارى دەڭگەيدە ازىرلەپ, ولاردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋدا پايدالى ەكەندىگىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. بۇعان مىسال رەتىندە ءۇش قۇجاتتى الۋعا بولادى: ءبىرىنشىسى, اگەنتتىك پەن اكادەميانىڭ الەۋەتىنە جۇگىنبەي, جابىق تۇردە ازىرلەگەن «100 قادام - ۇلتتىق جوسپارىنىڭ» ءتيىستى ءبولىمى. وندا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ مانساپتىق ۇلگىسىنە كوشۋ جاريالانعان ەدى. الايدا, ۋاقىت وتە كەلە, قۇجاتتى ازىرلەۋشىلەر مانساپتىق ۇلگىنىڭ تەك ىرىكتەۋ جانە ىلگەرلەتۋمەن شەكتەلمەيتىنىن تولىق تۇسىنبەگەنى انىقتالدى. ناتيجەسىندە 2021 جىلى مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا لاۋازىمدىق ۇلگىنى پايدالانۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.

ەكىنشى جانە ءۇشىنشى قۇجاتتار - بۇل 2021 جىلعى مەملەكەتتىك باسقارۋدى دامىتۋ جانە 2024 جىلعى مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋ تۇجىرىمدامالارى. ولار پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن اگەنتتىك «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتتارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناسىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ساراپشىلار قاۋىمداستىعىمەن ارىپتەستىكتە دە ءتيىمدى بولا الاتىندىعىن كورسەتتى. بيۋروكراتيادان ارىلتۋ تۋرالى جارلىقتى دايىنداۋ كەزىندە دە وسى وڭ ۇلگى جۇزەگە استى. جوعارىدا ايتىلعانداردى جانە جاھاندىق پروبلەمالار مەن ايماقتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرسەك, مەملەكەتتىك باسقارۋ تەورياسى مەن پراكتيكاسىنىڭ بىرقاتار وزەكتى باعىتتارىن اتاۋعا بولادى:

ءبىرىنشى – جاڭا مەملەكەتتىك باسقارۋ, Good Governance, نەوۆەبەرياندىق, New Public Passion, Stewardship دوكترينالارىن بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك-مادەني جانە تاريحي جاعدايلاردا قولدانۋ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ.

ەكىنشى – بەنچماركينگ. مۇندا ەكى ماسەلەگە نازار اۋدارعىم كەلەدى, ءبىرىنشىسى, حالىقارالىق يندەكستەردىڭ قۇرىلىمى مەن وبەكتيۆتىلىگى. زەرتتەۋلەر ولاردىڭ كەيبىرىندە ادىستەمەلىك سيپاتتاعى پروبلەمالار بار ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ەكىنشىسى, جەكە مەملەكەتتەردىڭ ەرەكشە تاجىريبەلەرى. عىلىمي زەرتتەۋلەردە ادەتتە نازار اۋدارىلاتىن ەلدەرمەن قاتار, قىتاي مەن سكانديناۆيا ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەلەرىن تەرەڭىرەك زەرتتەۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن.

ءۇشىنشى – سالالىق رەفورمالاردىڭ ساياسي جانە اكىمشىلىك جۇيەلەرمەن بايلانىسىن تالداۋ قاجەت. مەنەدجمەنت تۇرعىسىنان ساياسي جۇيە بۇكىل مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ سەزىمتالدىعى مەن بەيىمدەلگىشتىگىن, سونداي-اق ينستيتۋتسيونالدىق ەسەپتىلىگىن انىقتايتىنى ءسوزسىز. ءوز كەزەگىندە اكىمشىلىك جۇيە ينستيتۋتسيونالدىق يكەمدىلىك پەن تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى.

ءتورتىنشى – وكىلەتتىك, جاۋاپكەرشىلىك جانە رەسۋرستاردىڭ بالانسىن تىگىنەن جانە كولدەنەڭىنەن قامتاماسىز ەتۋدى زەردەلەۋ. مۇندا ءبىز باسقارۋدىڭ ءار دەڭگەيىنىڭ ميسسياسىن جانە مەملەكەت فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ وڭتايلى دەڭگەيلەرىن ناقتى انىقتاۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. مىسالى, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرىندە وبلىس پەن اۋداندار اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قالاي بولگەن ءجون؟ راسىندا, وسى سالالارداعى بۇگىنگى ديسبالانس اۋداندىق دەڭگەيدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ساقتاي وتىرىپ, وكىلەتتىكتەر مەن رەسۋرستارىنان ايىرىلۋعا الىپ كەلدى.

بەسىنشى – مەملەكەتتەردىڭ ۇزاق مەرزىمدى مۇددەلەرى مەن ساياساتكەرلەردىڭ تەز جەڭىسكە جەتۋگە تابيعي ۇمتىلىسى اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جاھاندىق سيپاتتاعى ۇلكەن ماسەلە. بۇعان ءپوپۋليزمنىڭ ءورشىپ تۇرعانىن قوساق, وندا بۇل تاقىرىپتىڭ قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىك مودەلدەر ءۇشىن سىن-قاتەر رەتىندە وزەكتىلىگى ايقىن بولادى. بۇل تۇرعىدا ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردى قورعاۋ ىسىندەگى كاسىبي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر كورپۋسىنىڭ, اسىرەسە اعا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءرولى باستى نازاردا بولۋى ءتيىس.

التىنشى – بيۋروكراتيادان ارىلۋدا پروتسەسسۋالدىق جانە تەحنولوگيالىق اسپەكتىلەرمەن قوسا العاندا ينستيتۋتسيونالدىق قولداۋ نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق ماسەلە. مىسالى, وكىلەتتىك, جاۋاپكەرشىلىك پەن رەسۋرستاردىڭ ديسبالانسىنىڭ, باقىلاۋ جانە ەسەپ بەرۋ جۇيەلەرىن ورتالىقتاندىرۋدىڭ اقپاراتتىق اعىندار مەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بەلسەندىلىگىنە اسەرى. وسى رەتتە شەشىم قابىلداۋ پروتسەستەرىن قاراپايىمداتۋ شارالارىن دا بىرگە قاراستىرعان ءجون. كوپتەگەن ەلدەردە بيۋروكراتيادان ارىلتۋ, قاراپايىمداتۋ ماسەلەلەرى, سونداي-اق اكىمشىلىك رەفورمانىڭ ينستيتۋتسيونالدىق اسپەكتىلەرى مەملەكەتتىك قىزمەت اگەنتتىگىنە ۇقساس فۋنكتسيالارى بار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتىندە ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. د.ترامپتىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگى دەپارتامەنتىن قۇرۋى, وعان باسشى رەتىندە جاڭاشىلدىعىمەن بەلگىلى ي.ماسكتى تارتۋى وسى باعىتتا جاڭا شەشىمدەرگە سەرپىن بەرەدى دەپ ويلايمىن.

جەتىنشى – ازاماتتار تالاپتارىنىڭ ارتۋى قوعامدىق سەنىم ماسەلەسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. سەنىم الەۋمەتتىك قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ماڭىزدى اكىمشىلىك كاپيتال. وسىعان بايلانىستى ساياساتتى ازىرلەۋ جانە جۇرگىزۋ قۇرالدارىنىڭ اراسىندا «behavioural policy making» دەپ اتالاتىن قۇرالعا نازار اۋدارۋ ورىندى بولار ەدى.

پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى قابىرعاسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان بىرقاتار باستامالارى حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان قىزىعۋشىلىق پەن قولداۋدى تاۋىپ وتىرعانىن ايتۋ ورىندى. ماسەلەن, امەريكاندىق مەملەكەتتىك باسقارۋ قاۋىمداستىعى كونفەرەنتسياسىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ عىلىمى مەن پراكتيكاسىنىڭ پاتريارحى, پروفەسسور چەستەر نيۋلاند ءوز ەلىنىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ پروبلەمالارىن ايتا كەلە, ۇلگى رەتىندە پرەزيدەنتتىكتى ءبىر مەرزىمىمەن شەكتەگەن قازاقستان تاجىريبەسىن كەلتىردى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت», «ادال ازامات» تۇجىرىمدامالارىن قوسا العاندا, وسى باستامالاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋعا ۇزاق مەرزىمدى اسەرى ماڭىزدى عىلىمي ىزدەنىستەرگە سەرپىن بەرۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن.

مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ وزەگى – مەملەكەتتىك قىزمەت. ءبىز قانداي تەحنولوگيامەن قارۋلانساق تا, ونى ادامزات مۇددەسى ءۇشىن دۇرىس, نە بۇرىس قولدانۋ – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قولىندا. تاجىريبە كورسەتكەندەي, تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە كوشۋ جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جاڭا دەڭگەيىن قاجەت ەتەدى. سول سەبەپتى ادامي رەسۋرستاردى باسقارۋ ماڭىزدىلىعى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ وتىر. وسى رەتتە مەملەكەتتىك قىزمەت اگەنتتىگىنىڭ كورپوراتيۆتىك مادەنيەت دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتالعان باستامالارى وتە وزەكتى. ەندى وسى باستامالاردى عىلىمي سۇيەمەلدەۋ ماڭىزدى. وسىعان وراي مەريتوكراتيا قاعيداتتارىن قورعاي وتىرىپ ىرىكتەۋ پروتسەسى اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءداستۇرلى شارالارمەن قاتار, كونكۋرستىق ىرىكتەۋگە سەنىم دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى, مۇددەلەر قاقتىعىسىنىڭ الدىن الۋ جانە اشكەرەلەۋشىلەردى قورعاۋدىڭ قۇرالدارىن زەرتتەۋ وزەكتى.

ءبىز مەملەكەتتىك قىزمەت اگەنتتىگىمەن جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىمەن ىنتىماقتاستىعىمىزدى جوعارى باعالايتىنىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. قازىرگى الەمدە تاجىريبە مەن ءبىلىم الماسۋ ينستيتۋتتارى كۇردەلى سىناقتارعا جاۋاپ بەرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى.

ءاليحان بايمەنوۆ,

استانا مەملەكەتتىك قىزمەت حابى باسقارۋشى كوميتەت توراعاسى