جالپى, اللا تاعالانىڭ بەرەكەسى قونباعان مەكەننىڭ ۇستىندە جۇرت ەل بولىپ ۇيىسا المايدى, ال ءىلىم قونباعان ەلدىڭ بولاشاعى مۇلدە جوق. اللا سول ەلگە ءىلىمنىڭ گاۋھار جاڭبىرىن توگەم دەسە, سول ەلدىڭ ىشىنەن وزىنە عانا جۇرەگى بۇرىلىپ, ونىڭ اسىل ءدىنى – يسلامعا بۋىنى مىعىم بەكىگەن اۋليە-انبيەلەر ارقىلى جاۋدىرادى. اللانىڭ سۇيىكتى پەندەلەرى سول ەلدىڭ قۇت-بەرەكەسىنە, تەمىرقازىعىنا اينالىپ, سول مەكەننىڭ الاپاتىن اسىرىپ, ىرىسىن مولايتادى.
اللا تاعالا قۇرانداعى «باقارا» سۇرەسىنىڭ 257-اياتىندا: «اللا – يمان كەلتىرگەندەردىڭ جاناشىر دوسى, قامقورشىسى ءھام قورعانى, ولاردى تاس قاراڭعى تۇنەكتەردەن جارىق نۇرعا شىعارادى...» دەيدى, ال «يۋنۋس» ء(«جۇنىس») سۇرەسىنىڭ 62-63-64-اياتتارىندا اللا تاعالا: ء«بىلىپ قويىڭدار, راسىندا اللانىڭ اۋليە قۇلدارى ءۇشىن ەشقانداي قورقىنىش جوق ءھام ولار استە مۇڭايمايدى (62). ولار شىنايى تۇردە يمان ەتكەندەر ءھام اللاعا اسىلىق قىلۋدان ساقتانىپ, ءوز مىندەتتەرىن تولىقتاي ورىندايتىندار (63). ولارعا بۇل دۇنيەدە دە, اقىرەتتە دە ءسۇيىنشى. اللانىڭ سوزدەرىندە وزگەرىسكە جول بەرىلمەيدى. مىنە, ەڭ ۇلى جەتىستىك, ەڭ زور تابىس وسى» (64) دەپ, ءوز اۋليە-دوستارىنىڭ رۋحاني بولمىس-ءبىتىمىن, تىرشىلىكتەگى نيەت-ارەكەتىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ كورسەتىپ بەردى.
قاي زامان بولسىن, اللا نازارى تۇسكەن ەلگە ءوز زامانىنىڭ قۇتىبتارىن, اۋليە-ماشايىقتارىن ۇزدىكسىز, ءۇزىلىسسىز جىبەرىپ وتىرعان. سونىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى – مىڭ جىلدان استام ۋاقىت جاسىرىن جاتىپ, جاقىندا عانا ۇرپاقتارىمەن قايتا قاۋىشقان بابامىز, ۇلى اۋليەمىز مۇحاممەد نۇران باب.
مۇحاممەد نۇران باب (اللا ونىڭ ءازيز رۋحىن ۇلى راقىمىنا بولەسىن!) – ءميللادي جىل ساناۋىمەن ءح–حى عاسىردا عۇمىر كەشكەن, قاسيەت قونىپ, رۋحاني دارەجەسى جوعارعى ماقامدارعا جەتكەن ارداقتى بابامىز.
اتامىزدىڭ اسىل قابىرىنىڭ قالاي اشىلىپ, جۇرتقا قالاي جاريا بولعانى تۋرالى بىرقاتار ماقالا جارىق كوردى. ءبىزدىڭ بۇل ماقالامىزدىڭ باستى ماقساتى – مۇحاممەد نۇران بابتىڭ رۋحاني بولمىسىنا وي جۇگىرتىپ, ونىڭ يسلامداعى, ونىڭ ىشىندەگى بابالار ۇستانعان سوپىلىقتاعى دارەجەلەرىن سارالاپ كورۋ. جاقىندا تۇركىستان وبلىسى تۇلكىباس اۋدانى اباي اۋىلىندا مۇحاممەد نۇران بابتىڭ كەسەنەسى سالتاناتتى اشىلدى. اللانىڭ قالاۋىمەن ءبىز دە سول بەرەكەلى جيىنعا قاتىسىپ, بابامىزعا قاتىستى وي-تولعامدارىمىزدى ورتاعا سالدىق. كەسەنەدەن بۇرىن بابامىزدىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپىتاس تابىلعانىن كوزىقاراقتى وقىرمان ەستىپ-ءبىلدى دەپ ويلايمىز. سول قۇلپىتاستاعى جازۋدى وقۋ بىزگە ءناسىپ بولعان ەكەن. سول تۋرالى از-كەم ايتا كەتسەك دەپ وتىرمىز.
قۇلپىتاستا اراب ءتىلىنىڭ كۋفي ستيلىمەن «بۇل قابىر مۇحاممەد نۇران باب» دەپ قاشالىپ جازىلعانىن وقىدىق. «كۋفي ءستيلى» دەگەنىمىز – يسلامنىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە قاسيەتتى قۇران كارىمدى كوشىرۋدە پايدالانعان اراب ءتىلىنىڭ كالليگرافياسى. نۇران بابتىڭ قۇلپىتاسىنداعى ەسىم-سويىنىڭ كۋفي ستيلىمەن قاشالعانىنان-اق ەسكەرتكىش پەن ونىڭ يەسىنىڭ ءومىر تاريحى قازاق دالاسىنا يسلامنىڭ العاش تاراي باستاعان زامانعا ساي كەلەتىنىن كورۋگە بولادى. بۇل – ەرتە ورتا عاسىر كەزەڭى, وسى ايماقتاعى قاراحان مەملەكەتىنىڭ سالتانات قۇرىپ تۇرعان تاريحىمىزدىڭ ەڭ ءبىر جارقىن ءداۋىرى.
مۇحاممەد نۇران باب تا وسى قاراحان مەملەكەتىنىڭ ۇستىن تۇلعالارىنىڭ ءبىرى, ءارى ءىرى قولباسشى, ءارى تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن ۇستا, ءارى لادۋني ءىلىمىن مەڭگەرگەن رۋحاني دارەجەسى وتە بيىك ادام بولعانى ايقىن كورىنىپ تۇر. قابىرىنىڭ تاستان قالانعانى دا بۇل كىسىنىڭ وسى وڭىرگە يسلامنىڭ ساۋلەت ونەرى ءالى كەلە قويماعان, قىش كىرپىشتەن قالانىپ, كۇمبەزدى ساعانالار تۇرعىزىلماعان كەز, كەرىسىنشە ەجەلگى تۇركى جۇراعاتىنىڭ جەرلەۋ ءراسىمى قولدانىستا بولعان ۋاقىتىندا دۇنيەدەن وتكەنىن كورسەتەدى.
ال ەندى ەسىمىنە تىركەلىپ تۇرعان «باب» ءسوزى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ اتىنا جالعانا بەرمەيدى. «باب» – ءدىني-رۋحاني مارتەبە, ادامنىڭ رۋحاني دارەجەسىن انىقتايتىن بيىك سيپاتتامالاردىڭ ءبىرى.
ماسەلەن, ياساۋيتانۋشى عالىمدار قۇل قوجا احمەت ياساۋيگە قاتىستى «بابتاردان» كەيىنگى كەلگەن تولقىننىڭ وكىلى دەپ ءجۇر. جانە بابتاردان كەيىنگى بۋىنعا «اتالار» ءداۋىرى دەگەن اتاۋ بەرىپتى. بۇل مۇمكىن عىلىمي سۇرىپتاپ, جىكتەپ ايتۋعا جاقسى شىعار. بىراق اۋليەلەردىڭ شىنايى دارەجەلەرىن ءدال ايقىنداي المايتىن, اقيقاتتان الىستاتاتىن ادىستەمە. سەبەبى قوجا احمەت ياساۋي دە كۇللى تۇركى حالىقتارىنا رۋحاني ەسىكتەردى اشۋشى, رۋحاني ۇستاز, قازىر قولدانىسقا قايتىپ كەپ جاتقان تۇركىستان ايماعىنىڭ ۇلىق ءپىرى, ۇلى اۋليە, ازىرەت سۇلتان, ياعني اۋليەلەردىڭ سۇلتانى بولعاندىقتان, قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ دا رۋحاني دارەجەسى – «باب» بولادى.
سول سەكىلدى مۇحاممەد نۇران بابتىڭ دا كوزى تىرىسىندە «باب» دەپ اتالۋى دا سول رۋحاني قاقپالاردى اشىپ, ءوزى ءىلىم بۇلاعىنا اينالىپ, سول كەزدىڭ ادامدارىنا رۋحاني ءپىر, جۇرەك ۇستازى بولعانى انىق.
مۇحاممەد نۇران بابتىڭ ەسىمىنە جالعانعان تاعى ءبىر ءدىني دارەجە – «نۇران» دارەجەسى. نۇران دەپ شاھيد ادامدارعا قاراتىلىپ ايتىلادى. ياعني اللا جولىنداعى عازاۋات سوعىسىندا جۇرگەن, ءدىننىڭ قورعاۋشىسى بولعان ادامدارعا بەرىلەتىن دارەجە.
ونىمەن قوسا مۇحاممەد نۇران بابتىڭ قۇلپىتاسقا جازىلماعان تاعى باسقا دا رۋحاني دارەجەسى بولعانى انىق. ماسەلەن, بۇل كىسى «قۇتب زامان», «قۇتبۋل-اقتاب» بولعانى انىق اڭعارىلادى. ياعني «قۇتىبتاردىڭ قۇتىبى», ونىڭ ءبىر بەلگىسى بابامىزدىڭ قابىرىنەن تابىلعان «مير-ا» تاسى.
ەندى وسى جەردە قۇتىبتار دەگەن كىمدەر جانە ولاردىڭ يسلام دىنىندەگى كورىنىسى مەن دالەل-دايەكتەرى تۋرالى از-كەم ماعلۇمات بەرە كەتكەن ءجون.
قۇتب دارەجەسى تۋرالى يسمايل حاققيدىڭ «رۋحۋل-بايان في تافسيريل قۇران» اتتى ءتاپسىر كىتابىنداعى «احزاب» سۇرەسى, 40-اياتىنىڭ تاپسىرىندە بىلاي دەگەن: «حازىرەتى مۇحاممەدتىڭ (وعان اللاھتىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ەكى نۇرى بولدى: پايعامبارلىق جانە ۋاليلىك (اۋليەلىك) نۇرى. ول بۇل دۇنيەدەن كوشكەن كەزىندە پايعامبارلىق ەسىگى جابىلدى, سوندا پايعامبارلىق نۇرى پاك شاريعاتتا قالدى, ياعني شاريعات ءىلىمىن ۇيرەنگەن عۇلامالار ارقىلى ارامىزدا بولادى. ال ۋاليلىك (اۋليەلىك) نۇرى قۇتبۋل-اقتابتىڭ (قۇتبتاردىڭ قۇتىبىنىڭ) باتينىندا (ىشكى دۇنيەسىندە) قالدى.
«قۇتب» ءسوزىنىڭ ماعىناسى – اۋليەلەر يەرارحياسىنداعى كيەلىلىكتىڭ ەڭ جوعارى دارەجەسىنە جەتكەن, ياعني سوپىلىق دارەجەلەرىنىڭ ەڭ جوعارى ساتىسىنا كوتەرىلگەن رۋحانيات جەتەكشىسى ءارى رۋحاني تالىمگەر.
قۇتبتارعا قاتىستى حالىق اراسىندا بىرنەشە ءتۇرلى «باب», «بابا», «اتا», ء«پىر», «اۋليە», «يشان» دەگەن اتاۋلار قالىپتاسقان. بىراق بۇل اتاۋلار ولاردىڭ رۋحانيات يەرارحياسىنداعى دارەجەلەرىن ايقىندامايدى (كورسەتپەيدى). ياعني قۇتبتاردىڭ دا, قۇتب دارەجەسىنە جاقىنداعان اۋليەلەردىڭ دە رۋحانيات يەرارحياسىنداعى وزىندىك دارەجەلەرىن ايقىندايتىن ارنايى ساتىلار بار. ولار تۋرالى بەكاسىل بيبولات ۇلى ءوزىنىڭ «زيكزال» اتتى كىتابىنىڭ «عايىپ ەرەندەر» دەگەن تاقىرىبىندا بىلاي كەلتىرەدى: «عايىپ ەرەندەردىڭ ءبىرىنشى (ەڭ جوعارى) دارەجەلىسىن «قۇتب» (نەگىز) دەپ اتايدى. بۇل دارەجە ءبىر ادامعا عانا ءتان بولادى. ونىڭ وزىنە تيەسىلى باقىلاپ وتىراتىن القابى – اقيقات.
ەكىنشىسىن «يمامان» دەپ اتايدى. بۇل ەكى يمام قۇتبتان كەيىنگى جوعارى دارەجەگە يە. بۇلاردىڭ ءبىرى قۇتبتىڭ وڭىندا, ەكىنشىسى سولىندا بولادى.
قۇتبتىڭ وڭىنداعى يمام «الەم مالاكۋت» اتالاتىن الەمدەگى عايىپ نارسەلەرگە نازار سالىپ, باقىلاپ, زەرتتەپ وتىرادى. ال سولىنداعى يمام «الەم مالاكۋت» اتالاتىن الەمدەگى كوزگە كورىنىپ تۇراتىن نارسەلەرگە نازار سالىپ, باقىلاپ, زەرتتەپ وتىرادى.
ءۇشىنشىسى ء«اۋتاد» دەپ اتالادى. بۇل توپ تەك ءتورت ادامنان تۇرادى. بۇل تورتەۋى الەم مۇلكىنىڭ ءتورت بۇرىشىنا نازار سالىپ, ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ وزىنە تيەسىلى باقىلاپ وتىراتىن القابى بولادى, ياعني ارقايسىسى جەر شارىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىندەگى قۇپيا سىر-حابارلاردى باقىلاپ, زەرتتەپ وتىرادى. بۇل تورتەۋىنىڭ باقىلاپ وتىراتىن باعىتتارى: ءبىرى – شىعىس; ءبىرى – باتىس; ءبىرى – وڭتۇستىك, ءبىرى – سولتۇستىك.
ءتورتىنشىسى ء«بۇدالا» دەپ اتالادى. بۇل توپ جەتى ادامنان تۇرادى. بۇلاردى «ابدال» دەپ تە اتايدى, بۇل ەكى ءسوزدىڭ ماعىناسى بىردەي – ورىنباسار دەگەن ماعىنانى اڭعارتادى.
بەسىنشىسى «رۇقابا» دەپ اتالادى. بۇل توپ تا جەتى ادامنان تۇرادى. سونداي-اق بۇلاردى «ياديلەر» دەپ تە اتايدى.
التىنشىسى ء«نۇجابا» دەپ اتالادى. بۇلار قىرىق ادامنان تۇرادى. بۇلاردى «قىرىقتار» (قىرق شىلتەن) دەپ تە اتايدى.
جەتىنشىسى «نۇقابا» دەپ اتالادى. بۇلار ءۇش ءجۇز الپىس التى ادامنان تۇرادى. بۇلار ءوز كەزەگىندە ەكى تايپاعا بولىنەدى. ولاردىڭ ءبارى دە «عايىپ ەرەندەرگە» جاتادى, بىراق بۇلاردىڭ ەسىمدەرى ءمالىم ەمەس. ولاردىڭ ءبىر توبىن «يفراد» دەپ اتايدى. ەكىنشىسىن – ء«ۇمانا» دەسەدى. ولاردى ء«مۇللا ميۋندار» دەپ تە اتايدى.
تەك بۇلاردىڭ اراسىندا قۇتبۋل-اقتابتار باسقالارعا قاراعاندا ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە بولادى. مىسالى, وسى ماقالاعا ارقاۋ بوپ وتىرعان مۇحاممەد نۇران باب پەن احمەت ءياساۋيدىڭ ەرەكشە بەرەكەلى قاسيەتتەرى بولعان. ياعني وسى قۇتبۋل-اقتابتار شىققان داۋىردەن باستاپ, جالپى تۇركىلەر الەمىندە زور پاسسيونارلىق قۋاتتار پايدا بولىپ, بىرنەشە عاسىر بويى عاجاپ وركەندەگەنى بەلگىلى. مۇنداي قايتالانۋلاردىڭ وزىندىك بەلگىلەرى بار. سونداي بەلگىلەردىڭ ءبىرى – مۇحاممەد نۇران باب قابىرىنىڭ اشىلۋى دەسەك, تاعى ءبىر بەلگىسى – ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: «يسلام ءدىنىنىڭ ۇلى دالا تورىندە تارالىپ, تامىر جايۋىنا وراسان زور ۇلەس قوسقان, تۇركى الەمىندەگى سوپىلىق ءىلىمنىڭ نەگىزىن قالاعان قوجا احمەت ياساۋي مۇرالارىن تەرەڭ زەردەلەپ, دارىپتەۋگە دە ايرىقشا نازار اۋدارعان ءجون...» جانە «تۇركىستاندى ءياساۋيسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ايگىلى عۇلاما تۇتاس تۇركى دۇنيەسىندە يسلام ءدىنىنىڭ ورنىعۋىنا زور ۇلەس قوستى. ياساۋيدەن باستاۋ الاتىن قازاق جەرىندەگى رۋحاني ساباقتاستىق قازىرگە دەيىن ۇزدىكسىز جالعاسىپ كەلەدى. بيىل قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۋعانىنا 930 جىل تولىپ وتىر. وسى ورايدا, عۇلامانىڭ ەڭبەكتەرىن جان-جاقتى زەرتتەپ, دارىپتەۋ ماڭىزدى», دەگەن سوزدەرىن – پاسسيونارلىق قۋاتتى ءداۋىردىڭ قايتا جاڭعىراتىن كەزى تۋىنداي باستاعانىنىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى دەپ تۇسىنۋگە بولادى.
ءزارىپباي ورازباي,
شىعىستانۋشى عالىم