بيىل جارتى الەمدى شارپىعان ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالعانىنا, سول قان مايدانداعى ۇلى جەڭىسكە 70 جىل تولىپ وتىر. بۇل سوعىستىڭ قازاق تاريحى ءۇشىن الار ورنى ايرىقشا. سەبەبى, ءبىزدىڭ حالىقتىڭ جەڭىستىڭ جاقىنداۋىنا قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز. ول ءۇشىن سوعىسقا جىبەرىلگەن ون وقتىڭ توعىزى قازاق جەرىندە دايىندالعانىن ايتساق, جەتىپ جاتىر. ءتىپتى العاش بولىپ جاۋ وعىنا كەۋدەسىن توسقان قازاقستاندىقتار دا مىڭداپ سانالادى. ياعني, ەڭ العاش جاۋ شابۋىلىنا تاپ بولعان برەست گارنيزونىندا فاشيستىك گەرمانيانىڭ اسكەرىنە تويتارىس بەرگەندەردىڭ اراسىندا جەرلەستەرىمىز از بولعان جوق. وسى رەتتە ۇلى جەڭىسكە جەتۋىمىزگە قازاقستاننىڭ قوسقان ۇلەسى قانشالىقتى ەكەنىنە توقتالۋدى ءجون كوردىك.
سوعىستى ءبىرىنشى بولىپ قارسى العانداردىڭ قاتارىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىس شەبىن كۇزەتكەن ونداعان مىڭ قازاقستاندىق شەكاراشىلار بولدى. اتاقتى برەست گارنيزونىنىڭ وزىندە 1941 جىلدىڭ كوكتەمىندە ءبىزدىڭ 3 مىڭداي جەرلەسىمىز قىزمەت ەتكەن. شىلدە ايىندا ولاردىڭ كوپشىلىگى اسكەردەن ەلگە قايتۋلارى كەرەك ەدى. بىراق جاۋدىڭ شابۋىلى ولاردىڭ بۇل جوسپارلارىن كۇل-تالقان ەتتى. سوعىس ءورتى ىشكە قاراي تەز ەنىپ, برەست قامالىنىڭ ءتىرى قالعان قورعاۋشىلارى پارتيزاندار قوزعالىسىنا قوسىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا 190 قازاقستاندىق بولعان جانە كوبىنىڭ سۇيەگى بەلارۋس جەرىندە قالعان.
سوعىس كەنەتتەن باستالعانىمەن, قازاقستان, بۇكىل كەڭەس وداعى سياقتى, العاشقى كۇننەن باستاپ جۇدىرىقتاي جۇمىلدى. رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اسكەري كوميسسارياتتارعا ەرىكتىلەر اعىلدى. كەشە عانا مەكتەپ پارتاسىندا وتىرعان بوزبالالار مەن بويجەتكەندەر دە, قالا مەن اۋىل تۇرعىندارى دا سوعىسقا سۇراندى.
1939 جىلدىڭ دەرەگى بويىنشا, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا 6,2 ميلليون ادام تۇرىپ جاتقان. سوعىس جىلدارى كەڭەس ارمياسىنىڭ قاتارىنا 1 ميلليون 200 مىڭ قازاقستاندىق شاقىرىلعان, 20-دان استام اتقىشتار ديۆيزياسى مەن باسقا دا قۇرىلىمدار جاساقتالعان. فاشيستەرمەن بولعان شايقاستاردا 328, 310, 312, 314, 316, 387, 391, 8, 29, 102, 405-اتقىشتار ديۆياسى, 100 جانە 101-ۇلتتىق, 81, 105, 106-كاۆالەريالىق ديۆيزيالار, 74 جانە 75-تەڭىز اتقىشتار بريگاداسى, 209-زايسان, 219-مينومەتتىك, 85-زەنيتتىك, 662, 991 جانە 992-اۆياتسيالىق پولكتەر ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. مايدانعا 14 100 جۇك جانە جەڭىل اۆتوكولىك, 1 500 شىنجىر تاباندى تراكتور, 110 400 جىلقى, 16 200 اربا جونەلتىلدى.
قازاقستان ارميا مەن فلوت ءۇشىن وفيتسەرلىك كادرلار جانە رەزەرۆتىك كۇشتەر دايىنداۋعا دا لايىقتى ۇلەس قوستى. 1941-1945 جىلدارى اسكەري وقۋ ورىندارىنا 42 مىڭنان استام جاس قازاقستاندىق جولداندى, ال قازاقستاننىڭ اۋماعىندا سول جىلدارى جۇمىس ىستەگەن 27 اسكەري وقۋ ورنى كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا 16 مىڭداي وفيتسەر دايىنداپ شىعارعان.
سوعىستىڭ تەك مايدان دالاسىندا عانا ەمەس, تىلدا جۇرگەنى دە ءمالىم. فاشيستەر كسرو-نىڭ باتىس اۋداندارىن باسىپ العاننان كەيىن, ءسىبىر مەن قازاقستاننىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزى كۇرت ارتقان. جاۋدىڭ قولىنا بەرمەۋ ءۇشىن سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ بارلىعى تىلعا كوشىرىلە باستادى. قىسقا مەرزىمنىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ اۋماعىنا 142 كاسىپورىن, 532 506 ادام كوشىرىلدى. وعان قوسا, جاڭا ونەركاسىپتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىستارى جەدەلدەتىلدى. سوعىستىڭ العاشقى 1,5 جىلىندا قازاقستاندا 25 كەن ورنى پەن شاحتا, 11 كەن بايىتۋ فابريكالارى, 19 جاڭا كومىر شاحتاسى, 3 رازرەز, 4 جاڭا مۇناي كەنىشى مەن گۋرەۆتەگى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلدى.
تەمىر جول قۇرىلىسى جالعاستى. 1942-1943 جىلدارى ماقات-ورسك, اقمولا -ماگنيتوگورسك جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. سوعىس جىلدارى قازاقستان جالپىوداقتىڭ مىس قۇيماسىنىڭ 30 پايىزىن, مارگانەتس كەنىنىڭ 60 پايىزىن, مىس كەنىنىڭ 50 پايىزىن, مەتالل ۆيسمۋتتىڭ 65 پايىزىن, پوليمەتالل كەندەرىنىڭ 70 پايىزىن, مىرىش ءونىمىنىڭ 85 پايىزىن بەردى. قورعانىس ونەركاسىبىنە قاجەتتى مىستىڭ ۇشتەن ءبىرى قازاقستاندا ءوندىرىلدى. سوندىقتان دا سوعىس جىلدارى ءاربىر 10 وقتىڭ توعىزى قازاقستاندا دايىندالدى.
رەسپۋبليكادا تانك جانە ۇشاق جاساۋعا اقشا جيناۋ قوزعالىسى ءجۇردى. 1941 جىلدىڭ كۇزىندە بۇكىلوداقتىق لەنيندىك كوممۋنيستىك جاستار وداعى (ۆلكسم) اتىنداعى تانك ديۆيزياسىن قۇرۋعا قارجى جينالا باستادى دا, ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتىڭ ىشىندە ارميا قازاقستاندىق كومسومولداردان 45 جاڭا تانك الدى. كەيىنىرەك حالىق قاراجاتىنا تاعى 10 تانك كولونناسى, بىرنەشە اۆياتسيالىق ەسكادريليا, تورپەدو كاتەرلەر مەن اتاۋلى ۇشاقتار جاسالدى. سوعىس جىلدارى قازاقستان حالقى جاۋىنگەرلىك تەحنيكالار جاساۋعا 480,3 ميلليون رۋبل جيناپ بەردى.
سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا دا, قازاق دالاسىنان الدىڭعى شەپكە ميلليونداعا پۇت استىق پەن ەت جانە تاعى باسقا ازىق-ت ۇلىكتەر, جىلى كيىمدەر جىبەرىلىپ وتىردى. جاۋ شابۋىلىنان قورعانسىز قالعان وزگە ۇلتتىڭ بالالارى قازاقستانعا كەلىپ پانا تاپتى.
مىنە, بۇل – قازاقستاندىقتاردىڭ جەڭىس ءۇشىن جاساعان ەرلىكتەرىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. سول سەبەپتى, جەڭىس كۇنى – سان مىڭداعان ۇرپاق ءۇشىن ورتاق مەرەكە. بۇل مەرەكە – بەيبىتشىلىك پەن قايىرىمدىلىقتىڭ ماڭگى جاسامپازدىعىن, وتانىن قورعاعان جاۋىنگەر-سولداتتار مەن وفيتسەرلەردىڭ ايبىنى, تىلداعى جەڭىستى جاقىنداتقان جۇمىسشىلاردىڭ ەرلىك ەڭبەكتەرىنىڭ ماڭگى وشپەيتىندىگىن دالەلدەيتىن بەلگى بولىپ قالماق. وسىنى ەسكەرگەن ەلباسىمىز ەل تاريحىنداعى جارقىن جەڭىستى كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتۋدى باستاما ەتىپ كوتەردى. سۇم سوعىستىڭ قازاقتىڭ ءار وتباسىنا زالالىن تيگىزگەنى بەلگىلى. سوندىقتان جەڭىس كۇنى – جالپىحالىقتىق مەرەكە. ءبىزدىڭ اتالارىمىز بەن اكەلەرىمىزدىڭ ەرلىكتەرى مەن جانقيارلىقتارى, ولاردىڭ ءوز وتانىنا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىكتەرى قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جاۋىنگەرلەرى ءۇشىن ماقتان تۇتارلىق ۇلگى عانا ەمەس, بۇل – بىرنەشە ۇرپاقتى بايلانىستىراتىن قوعامنىڭ رۋحاني دامۋى مەن ۇلتتىق قايتا ورلەۋىنىڭ جوعارى ادامگەرشىلىك نەگىزى.
9 مامىر – بۇل مەرەكە عانا ەمەس, اۋىر ەڭبەك, حالىقتىڭ باتىرلىعى. بiزدiڭ پارىزىمىز – وسى كۇندi ەسكە ساقتاۋ, ساناۋلى عانا قالعان ارداگەرلەرىمىزگە لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋ. تاريحىمىزعا وشپەس ءىز قالدىرعان سۇراپىل سوعىستىڭ كەسەلىنەن وتكەن اتا-اپالارىمىز امان بولسىن! جۇدىرىقتاي جۇمىلعان, بىلەكتەي بىرىككەن كەڭپەيىل قازاق ەلى جاساسىن!
فارابي ۇزاقوۆ.
قىزىلوردا قالاسى پروكۋراتۋراسىنىڭ
ءبولىم باستىعى.