ۇلى كوش باستاۋ العان كۇن

العاشقى وسى كوشى-قون ءبولىمىن كاماليەۆ پامير كامالي ۇلى باسقارىپ, بولىمدە قوناقباەۆ مارات جۇماش ۇلى, قۇسايىنوۆا عاليا جاقانقىزى جانە مارات ەسىمقۇل ۇلى توقسامباەۆ قىزمەت اتقاردى.

وسى اتالعان قاۋلىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ جانە ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋ ماسەلەسى مينيسترلىكتىڭ ءبولىم ماماندارىنا جۇكتەلگەنى ءالى ەسىمدە. قاۋلىنىڭ جوباسىمەن 2 ايدان اسا ۋاقىت قۇزىرلى ورگاندارمەن كەلىسىلدى. كەيبىر مينيسترلىكتەر تاراپىنان كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتار تۋعىزدى. كۇندە كەشكىسىن مينيستر سايات دۇيسەنباي ۇلى بەيسەنوۆكە بايانداپ وتىردىق. ءمينيستردىڭ ءوزىنىڭ تىكەلەي ءتيىستى مەكەمەلەر باسشىلارىنا تەزدەتىپ قاراپ, ماسەلەنى قيىنداتپاي كومەك كورسەتۋ تۋرالى تاپسىرماسىنىڭ ناتيجەسىندە وسى قاۋلى 1991 جىلى 18 قاراشادا قابىلدانعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز.

نەگىزىندە زاڭنامالىق تۇرعىدان قاراعاندا قانداستار ماسەلەسى 1991 جىلى 18 قاراشادان باستاپ رەتتەلە باستادى دەسەم ارتىق بولماس.

سەبەبى بۇل كۇنى قازاق سسر مينيسترلەر كابينەتىنىڭ №711 «باسقا رەسپۋبليكالاردان جانە شەتەلدەردەن سەلولىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاق سسر-ىندە قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» قاۋلىسى شىقتى.

اتالعان قۇجات بويىنشا ءالى «ورالمان» اتاۋى قولدانىستا بولماي تۇرىپ, «بايىرعى ۇلت ادامدارى» دەپ اتالعان. ونىمەن قوسا اتالعان قۇجات تەك قانا قازاقتاردى قازاقستانعا قايتارۋعا عانا ەمەس, مەملەكەتتەگى كۇردەلى جاعدايدا تۇرعان اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرىن دە شەشۋ كوزدەلدى.

سول ماقساتتا شەتەلدىك قازاقتاردى ەلدەگى اگرارلىق اۋداندارعا ورنالاستىرۋ مەن ولاردىڭ جاعدايلارىن جاساۋعا بايلانىستى ناقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلاندى.

سونىمەن قاتار وسى شارانىڭ جالعاسى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.Ə. نازارباەۆ ءوزىنىڭ 1991 جىلى 31 جەلتوقسانداعى راديودان شەتەلدىك قازاقتارعا ارناپ سويلەگەن سوزىندە: «قىمباتتى  وتانداستار!  ەجەلگى  اتامەكەنىنەن  جىراقتاپ  قالعان  سىزدەردى  كەشەگى  كۇنگە  دەيىن  «اتا-بابا  جەرىنە  قايتىپ  كەلە  الامىز  با؟»  دەگەن  سۇراقتىڭ  الاڭداتىپ  كەلگەنىن مەن جاقسى بىلەمىن. تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى دە ىستىق دەيدى حالقىمىز. قانداس باۋىرلارىمىزدى  بايىرعى  اتا  قونىسىنا  تارتۋ  ماقساتىندا  ادام  پراۆوسى  تۋرالى  ەلارالىق  ەرەجەلەردى  باسشىلىققا  الا  وتىرىپ,  قازاقستان  ۇكىمەتى  «باسقا  رەسپۋبليكالاردان  جəنە  شەتەلدەردەن  سەلولىق  جەرلەردە  جۇمىس  ىستەۋگە  تىلەك  ءبىلدىرۋشى  بايىرعى  ۇلت  ادامدارىن  قازاقستاندا  قونىستاندىرۋ  ءتəرتىبى  مەن  شارتتارى  تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلدادى. سوندىقتان اتامەكەنگە كەلەمىن دەۋشى اعايىندارعا جول اشىق», دەپ اتاپ ءوتتى.

وسى قاۋلى قابىلدانعاننان كەيىن «كوشىپ كەلۋ تۋرالى», «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭدارى جانە قر پرەزيدەنتىنىڭ ءار كالەندارلىق جىلعا ارنالعان ورالمانداردىڭ كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىن بەلگىلەۋ تۋرالى جارلىقتارى مەن كوپتەگەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى قابىلدانا باستادى.

كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەردى كەڭەس داۋىرىنەن الشاقتاتۋ ءۇشىن شەتەلدەگى وتانداستاردى تاريحي  وتانى - قازاقستان اۋماعىنا شوعىرلاندىرۋ جانە ەڭ باستىسى ولاردىڭ ورالۋىنا جاعداي جاساۋعا يتەرمەلەدى. بۇل رەتتە قازاقستان ەرەكشەلىك تانىتپاي, ۇلت بولۋعا قالىپتاسۋداعى جاڭا جوبانىڭ نەگىزى رەتىندە ەتنيكالىق قازاقتاردى ءبىر ورتاعا جيناۋ ۇردىسىنە قوسىلدى.

قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى مۇنداي يگى ءىس  بۇعان دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مۇلدە قولعا الىنباعان ەدى. كەرىسىنشە, كەزىندە قازاقستانعا سىرت جەرلەردەن ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى ءجۇز مىڭداپ, ميلليونداپ اكەلىنگەنى بارشامىزعا ءمالىم. وسىنىڭ سالدارىنان قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ ۇلەسى 30 پايىزعا دەيىن تومەندەپ, ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنە دۋشار بولدى.

بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە ەتنيكالىق رەپاترياتسيا تاڭدالدى.

وسى ورايدا 1991 جىلى الماتى قالاسىندا ورنالاسقان قازاق سسر-ى  ەڭبەك مينيسترلىگىنەن قونىستاندىرۋ ءبولىمى قۇرىلىپ, قۇرامىنا 4 ادام كىردى. سول كەزدەگى ەڭبەك ءمينيسترى سايات دۇيسەنباي ۇلى بەيسەنوۆ العاشقى قۇرىلعان ءبولىم قىزمەتكەرلەرىن وزىنە جيناپ جينالىس وتكىزگەن ەدى. سوندا ءبولىم ماماندارىنا «قازاق دەگەن قانىڭ بار ما؟ بار بولسا عانا سول سىرتتان كەلەتىن قانداس باۋىرلارىڭمەن جۇمىس ىستەيسىڭدەر» دەپ ەسكەرتكەنى ءالى قۇلاعىمىزدا ساقتالدى.

العاشقى وسى كوشى-قون ءبولىمىن كاماليەۆ پامير كامالي ۇلى باسقارىپ, بولىمدە قوناقباەۆ مارات جۇماش ۇلى, قۇسايىنوۆا عاليا جاقانقىزى جانە مارات ەسىمقۇل ۇلى توقسامباەۆ 2016 جىلى زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن باسقارما باسشىسى لاۋازىمىندا قىزمەت ەتتى.

كەيىننەن 1992 جىلى مينيسترلىكتىڭ قۇرامىندا كوشى-قون دەپارتامەنتى قۇرىلىپ, توراعاسى قىزمەتىنە ءمينيستردىڭ ورىنباسارى عازيز ەسمۇقان ۇلى ەسمۇقانوۆ تاعايىندالدى.

دەپارتامەنت باسشىسىنىڭ  ورىنباسارى پامير كامالي ۇلى كاماليەۆ, ءبولىم باستىقتارى يزبانوۆ مۋحيت كارىم ۇلى, ارعىنباەۆ دانيار ارالباي ۇلى, باس ماماندار توقسامباەۆ مارات ەسىمقۇل ۇلى, قۇسايىنوۆا عاليا جاقانقىزى جانە مامان ابيبەكوۆ احمەت پەن داۋىتباەۆ سەيتحان قىزمەت ەتتى.

العاشقى كوش كەرۋەنىن ۇيىمداستىرۋشىلار

موڭعوليانىڭ قازاقتارى 1991 جىلى موڭعوليا ەلىنىڭ بايان-ولگەي, حوۆدا, حەنتەي ايماقتارى مەن دارحان, ەل استاناسى ‒ ۇلان-باتىر قالاسى توڭىرەگىنەن اتويلاپ تاريحي وتاندارىنا ۇلى كوشتى باستاپ كەتتى.

موڭعوليادان 1991 جىلى تالدىقورعان وبلىسى كەربۇلاق اۋدانىنا 96 اداممەن كەلگەن ەڭ العاشقى كوش لەگى وسىناۋ ۇلى كوشتىڭ باستاۋى بولعانىن بىرەۋى بىلسە, بىرەۋى بىلمەيدى.

جالپى, وسى كوشتىڭ ۇلاعاتتى سارا جولىنىڭ باسىندا ساعات زاقانقىزى مەن اياتقان تۇرىسبەك ۇلى تۇردى دەپ ايتساق ارتىق بولماس.

بۇل ەكى كىسى 1991 جىلى 19 شىلدەدە قازاق كسر مينيسترلەر كابينەتىنىڭ شەشىمىمەن الماتى قالاسىندا اشىلعان موڭعوليا ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ وكىلدىگىنە باسشىلىق جاسايدى. وكىلدىك توراعالىعىنا ‒ ساعات زاقانقىزى, ورىنباسارلىعىنا ‒ اياتقان تۇرىسبەك ۇلى تاعايىندالادى.

سونىمەن, العاشقى كوش لەگى موڭعوليادان باستالىپ, يران, پاكىستان, اۋعانستان, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, ساۋد ارابياسى, تاجىكستان, تۇركيا, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە رەسەيمەن جالعاسىن تاپتى.

بۇل ۇلى كوش ن.ءا. نازارباەۆتىڭ «الىستاعى اعايىنعا اق تىلەك» دەگەن ۇندەۋىنىڭ اسەرىنەن باستاۋ الدى.

الىس شەتەلدەردەن اعايىنداردى ەلگە كوشىرۋ ءارتۇرلى تاسىلدەرمەن جۇرگىزىلىپ, ءبىرشاما كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتاردى جەڭە وتىرىپ, ابىرويمەن اتقارىلدى (اۆتوكولىكتەرمەن, تەمىرجول, اۋە جانە تەڭىز جولدارىمەن)

1992 جىلى موڭعوليانىڭ ەڭبەك مينيسترلىگى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك مينيسترلىگى اراسىندا جاسالعان كەلىسىمشارتقا سايكەس موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنان قانداستاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىڭ اۋماعىنا ۇيىمداسقان تۇردە كوشىرىپ الۋ مەن جۇكتەرىن تاسىمالداۋ ماقساتىندا 1,5 مىڭعا جۋىق اۆتوكولىك ءبولىنىپ, وتباسى مۇشەلەرىن وسكەمەن قالاسى ارقىلى كۇنىنە ولگەي اۋەجايىنان 10 رەيسپەن تاسىمالدادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاراپىنان وسى كوشتى ۇيىمداستىرۋعا جۇمىس توبى قۇرىلىپ, قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى ەنگىزىلىپ, قر ەڭبەك مينيسترلىگى كوشى-قون دەپارتامەنتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى پامير كامالي ۇلى كاماليەۆپەن بىرگە مەن دە قاتىسقان ەدىم.

جۇمىس توبىنىڭ العاشقى وتىرىسىن بايان-ولگەي ايماعىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى كۇنتۋعان ۇلى ميزامحان باسقارىپ اشىپ, ءىس-شارا جوcپارىن بەكىتتى جانە ءتيىستى مەكەمە باسشىلارىنا تاپسىرمالار بەرگەننەن كەيىن جۇمىسىمىز باستالىپ كەتكەن ەدى.

موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىندا 1992 جىلى تامىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, جازۋشى شەرحان مۇرتازا, سول كەزدەگى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جازۋشى قالداربەك نايمانباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى, ديپلومات قايىر وماروۆ اعالارىمىز, تاسىمالداۋشى اۋە كومپانياسىنىڭ وكىلى, كاسىپكەر نىعارباي ۇلى تولەۋباي جانە باسقا دا كوپتەگەن باۋىرلاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءىس-شارادا تاريحي وتانى - قازاقستانعا كوشكەلى تۇرعان اعايىندارعا اق باتاسىن بەرىپ, ۇشاق ايلاعىندا شىعارىپ سالعان ەدىك.

 

 

(ايماقتىڭ باس پروكۋرورى «مونعولياعا ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەر» مەرەيحان قابدىل ۇلى, قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى عازيز جانە توقسانباەۆ ماراتتىڭ كوشتى شىعارىپ سالعاننان كەيىنگى دەمالىس ءساتى).

2010 جىل. موڭعوليادا بولعان توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا ۇلان-باتىر قالاسىنا ەڭبەك ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ب.نۇرىمبەتوۆ باستاپ بارعان قر ۇكىمەتى دەلەگاتسياسى. دەلەگاتسيانى موڭعوليا پارلامەنتىندە قابىلداۋ ساتىنەن)

1991 جىلى موڭعوليا ەلىنىڭ بايان-ولگەي, حوۆدا, حەنتەي ايماقتارى مەن دارحان, ەل استاناسى ۇلان-باتىر قالاسى توڭىرەگىنەن اتويلاپ تاريحي وتاندارىنا ۇلى كوشتى باستاپ كەتتى. وسى كوشتى قازاقتىڭ قايسار قىزى ساعات زاقانقىزى مەن اياتقان تۇرىسبەك ۇلى اشىپ بەردى.

موڭعوليادان 1991 جىلى تالدىقورعان وبلىسى كەربۇلاق اۋدانىنا 96 اداممەن كەلگەن ەڭ العاشقى كوش لەگى وسىناۋ ۇلى كوشتىڭ باستاۋى بولعانىن بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەس.

مىنە وسىلاي ءوز تاريحي وتانى - قازاقستانعا ورالۋدىڭ سارا جولىن اشقان تاۋەلسىزدىكپەن كىندىكتەس كوش كەرۋەنگە بيىل 30 جىل تولىپ وتىر.

سونىمەن قاتار قوعام قايراتكەرى, موڭعوليانىڭ بايلانىس سالاسىنىڭ ۇزدىگى قۇرمانباي ۇلى ۇزبەنمەن ەڭ العاشقى موعوليادان 1991 جىلى باستالعان ۇلى كوشتەن ياعني 30 جىلعا جۋىق بىلەمىن دەسەم ارتىق بولماس.

سول كەزەڭدە قۇرمانباي ۇلى ۇزبەن موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنىڭ بايلانىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقاراتىن.

 

سول العاشقى كوشتى ۇيىمداستىرۋ مەن ونى ىسكە اسىرۋ وڭايلىققا سوققان جوق. كوپتەگەن قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەردى باستان كەشىرگەن ەدىك.

ولگەي قالاسىنىڭ قوناق ۇيىندە ورىن جەتىسپەيتىن بولعاندىقتان قازاقستاننان بارعان جۇرگىزۋشىلەر مەن مامانداردى ورنالاستىرۋ قيىنعا سوققان كەزدە, سول ايماقتىڭ تۇرعىندارى مەيىرىمدىلىك تانىتىپ, وزدەرى قىسىلىپ وتىرسا دا ارقايسىسى ءوز ۇيلەرىنە ءبولىپ الىپ, وزدەرى ءىشىپ وتىرعان تاماقتارىن بولىسكەنى ءالى كوز الدىمدا.

سونىمەن قاتار كوش ماسەلەسى بويىنشا مالىمەت الۋ مەن بەرۋ, سونداي اق قازاقستانداعى جەرگىلىكتى اكىمدەرمەن, قۇزىرەتتى مينيسترلىكتەرمەن حابارلاسىپ وتىرۋعا كوپتەگەن قيىندىقتار تۋىنداعانى ءالى ەسىمدە.

وسى ماسەلەنى شەشۋدە ۇزبەن قۇرمانباي ۇلىنىڭ بەرگەن كومەگى وراسان زور.

مىنە وسىنداي ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن مەيىرىمدىلىگىنىڭ, ىستىق ءىلتيپات كورسەتۋلەرىنىڭ ارقاسىندا شەشىلمەي جاتقان كەيبىر ماسەلەگە وڭ ناتيجەسىن بەرگەن ەدى. ونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە ايتا كەتەيىن موڭعوليانىڭ استاناسى ۇلان-باتىر قالاسىنان كەلە جاتقان جۇك تاسۋشى موڭعول ازاماتى جولدا ماشيناسىنىڭ موتورى ىستەن شىعىپ, جۇگىمەن تۇرعان قازاقستاندىق اۆتوكولىكتى ءوزىنىڭ ماشيناسىنا تىركەپ الىپ, ەشقانداي اقشا تالاپ ەتپەي 12 ساعات دەگەندە ولگەي قالاسىنا جەتكىزگەنىن ءوز كوزىممەن كورگەنمىن. ءوز جۇمىس-شارۋاسىن كەيىنگە قالدىرىپ, جولىنان قالىپ يگى ءىس اتقارعان, مەيىرىمدىلىك كورسەتكەن ناعىز ازامات.

 

مارات توقسامباەۆ,

قر ەڭبەك جانە الەۋمەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى,

ەڭبەك ارداگەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى,

الماتى وبلىسى رايىمبەك اۋدانىنىڭ جانە موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى»