سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم سالاسىنداعى الەۋەتىمەن كەڭىنەن تانىمال. كەيىنگى كەزدە وڭىردە تۇرعىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلدى. وبلىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ سەنىمدى وڭ سەرپىنىن كورسەتىپ وتىر. ءوڭىردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى جونىندە اڭگىمەلەپ بەرۋدى ايماق باسشىسى عاۋەز نۇرمۇحامبەتوۆپەن وتىنگەن ەدىك.
– قۇرمەتتى عاۋەز تورسان ۇلى, وبلىسقا اكىم بولىپ تاعايىندالعانىڭىزعا ءبىر جىل بولىپ قالدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بىرقاتار توسىن وقيعا بولدى. سونىڭ ىشىندە سۋ تاسقىنى – تابيعاتتىڭ اۋىر سىناعى ەل باسىنا ءتۇستى. اياعىڭىزعا رەزەڭكە ەتىك كيىپ, كۇرەستىڭ الدىڭعى شەبىندە ءجۇردىڭىز. مۇزداي سۋ توسقاۋىلدىڭ ءبارىن جاپىرىپ, پوتانين كوشەسىمەن ورلەپ, قالاعا كوتەرىلگەندە قانداي كۇيدە بولدىڭىز؟
– بيىل شىنىمەن دە وبلىس ءۇشىن اۋىر جىل بولدى. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە سەرگەەۆ سۋ قويماسىنداعى سۋ دەڭگەيى 4 مەتر 25 سانتيمەترگە جەتىپ, 2017 جىلعى ەڭ كۇشتى سۋ تاسقىنىنىڭ كورسەتكىشتەرىنەن دە ايتارلىقتاي اسىپ ءتۇستى. ءۇش مىڭنان اسا ءۇيدى سۋ باستى. ەڭ باستىسى, ادام شىعىنى بولعان جوق. تابيعي اپاتتىڭ العاشقى كۇندەرى وڭىرگە مەملەكەت باسشىسى كەلىپ, سولتۇستىكقازاقستاندىقتارعا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ەڭسەسىن ءبىر كوتەرىپ تاستادى. جالپى, تاسقىن كەزىندە ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ اۋىزبىرلىگى, ادامگەرشىلىگى ايقىن تانىلدى. ەرىكتىلەر, قوعامدىق ۇيىمدار, كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەر ازاماتتىق ۇستانىمىن كورسەتىپ, زارداپ شەككەندەرگە كومەك قولىن سوزدى. بۇل تابيعي اپات حالقىمىزدىڭ باۋىرمالدىعى مەن ىنتىماعىن تاعى ءبىر رەت كورسەتتى.
– 3 مىڭنان ارتىق ءۇي, 10 مىڭنان استام ادام سۋ باسقان ايماقتا قالدى. تاسقىن سۋ ۇيلەردىڭ بيىك تەرەزەلەرىنە دەيىن جەتىپ, ەكى ايداي ابىگەرگە سالدى. جەرگىلىكتى بيلىك ادامداردى سولتۇستىكتىڭ كۇزگى ىزعارىنا قالدىرماي, بارىنە دە جىلى باسپانا ۇيىمداستىرا ءبىلدى. وسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
– پرەزيدەنتتىڭ ۇندەۋىن «قازاقستان حالقىنا» قورى, «قازاقمىس» كورپوراتسياسى, «Kaspi.kz» پەن «Kazminerals» كومپانيالارى قولداپ, سۋىق تۇسكەنگە دەيىن 700 ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن اياقتادىق. وسىلايشا, بىرلەسىپ اتقارعان جۇمىستىڭ ارقاسىندا جاڭا «بىرلىك» شاعىن اۋدانى پايدا بولدى. بۇل اۋقىمدى جۇمىستارعا جەرگىلىكتى قۇرىلىس كومپانيالارىن تارتتىق. سول جەردە ارنايى شتاب قۇرىلىپ, كۇندەلىكتى ەسەپ بەرىلدى. قۇرىلىستىڭ ساپاسىن تەكسەرەتىن تەحنيكالىق باقىلاۋدى دا ەرەكشە نازاردا ۇستادىق. باستى مىندەت تەز ارادا ۇيلەردى سالىپ, زارداپ شەككەندەرگە باسپانانى تابىس ەتۋ بولدى. جاڭا شاعىن اۋدان دامىپ كەلەدى. جۋىردا بالاباقشا اشىلدى, جاڭا مەكتەپ تە تۇرعىزىلادى.
دەمەۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن پاتەرلەر الىنىپ, ۇيلەردى جوندەۋ دە جۇرگىزىلدى. وسى رەتتە اۋداننان كەلگەن مەحانيكالىق بريگادالاردىڭ ينفراقۇرىلىمدى قالپىنا كەلتىرۋ مەن باسپانانى جوندەۋگە قوسقان ۇلەستەرىن ەرەكشە ايتقىم كەلەدى.
– جاڭا ۇيلەر سالۋعا قازىرگى «بىرلىك» شاعىن اۋدانىنىڭ جەرى قالاي تاڭدالدى؟
– ءبىز قۇرىلىستى تاسقىن سۋ كەتپەي جاتىپ, ءساۋىردىڭ 25-دە باستاپ كەتتىك. زارداپ شەككەندەر ۋاقىتشا جاتاقحانالارعا ورنالاستى. ولارعا تەز ارادا باسپانا سالۋ مىندەتى تۇردى. قالا جانىنداعى ەڭ قولايلى جەر قازىرگى «بىرلىك» شاعىن اۋدانىنىڭ ورنى بولدى. ويتكەنى بۇل مەكەن سۋ باسۋ قاۋپى بار ايماقتان الىس ورنالاسقان. ەكىنشىدەن, مۇندا قاجەتتى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم تارتىلعان. وبلىستىڭ, قالانىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن ءبىرىنشى ورىنباسارىم مارات تاسماعامبەتوۆ سياقتى باسشىلار وسى ايماققا ۇيلەر سالۋعا بولاتىنىن ايتىپ, ۇسىنىس جاسادى. ايماقتى كورىپ, ونىڭ قۇرىلىس سالۋعا قولايلى ەكەنىنە كوزىمىز جەتكەن سوڭ بىردەن ۇيلەر سالۋ قامىنا كىرىسىپ كەتتىك. كوپ ويلانىپ, تولعانۋعا ۋاقىت تار ەدى. قازىر ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىزدىڭ دۇرىس بولعانىن ءومىر كورسەتىپ وتىر.
– قالاعا اۋىزسۋ جەتكىزەتىن «قىزىلجار-سۋ» كاسىپورنىنىڭ سۋ كوتەرەتىن ناسوس ستانساسىن سەڭ قيراتىپ كەتكەندە رەكوردتىق قىسقا مەرزىمدە قوسالقى قۇبىر مەن سورعىلار ورناتىلىپ, «پەستروە» كولىنەن قالاعا سۋ جەتكىزىلدى. بۇل قيىندىق قالاي ەڭسەرىلدى؟
– سۋ تاسقىنى باستالعاندا وبلىس ورتالىعى اۋىزسۋسىز قالدى. وعان سەبەپ, ءبىرىنشى كوتەرگىش سورعى ستانساسىنىڭ ەلەكتر جارىعىنسىز قالۋى. سۋمەن كەلگەن الىپ سەڭ جول بويى بارلىعىن قيراتىپ كەلە جاتتى. ستانسانى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان 4 قۇرىلعىنى مۇز قيراتىپ كەتتى. وعان قوسا ستانسانى سۋ باستى.
وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا تەز ءارى باتىل شەشىمدەر قابىلداۋ كەرەك بولدى. بۇل جۇمىسقا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليار باسشىلىق ەتتى. ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا پەستروە كولىنەن سۋ الۋ تۋرالى شۇعىل شەشىم قابىلداندى. كولگە تەز ارادا قۇبىرلار تارتىلىپ, قالقىمالى سورعى ستانساسى قويىلدى. وسىلايشا, قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە قالاعا سۋ بەرىلدى.
بۇل جاعداي بىزگە ۇلكەن ساباق بولدى. تاسقىن سۋ كەتكەن سوڭ ءبىرىنشى كوتەرگىش ستانساسىنا جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلدى. جاڭا قوندىرعى ورناتىلىپ, جاعالاي بوگەت نىعايتىلدى. سونداي-اق سورعى ستانساسىن ۇزدىكسىز ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ۇزىندىعى 3,5 شاقىرىم جەر استى كابەل جەلىسى تارتىلادى. وعان قوسا, رەزەرۆتىك ستانسا ىسكە قوسىلماق. بيىلعى سۋ تاسقىنى كەزىندەگىدەي, پەتروپاۆل ۋاقىتشا نەگىزگى سۋ قۇبىرىنسىز قالسا, رەزەرۆتىك ستانسا بالاما رەتىندە تۇرعىنداردى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتەدى.
– وبلىس ورتالىعىنداعى تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە – جىلىتۋ ماۋسىمىنىڭ ءوتۋى. بيىل قىسقى مەرزىمگە قالاي دايىندالدىڭىزدار؟ قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتتىڭ ءجىتى نازارىندا بولدى. مەن 2-جەو-نا ءجيى بارىپ, جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىقتى تەكسەرىپ وتىردىم. جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ, جابدىقتاردىڭ جاعدايى, جاڭعىرتۋ, جوندەۋ جوسپارلارىنىڭ ۋاقتىلى ورىندالۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
بيىل قازاندىقتار مەن تۋربواگرەگاتتاردى جوندەۋ جوسپارعا ساي جۇرگىزىلدى. جاڭا تۋربينا قۇرىلىسى جالعاسىپ جاتىر, بۇل نىسان كەلەسى جىلعى جىلىتۋ ماۋسىمىندا ىسكە قوسىلماق. قازىر ىستەپ تۇرعان ەكى تۋربينا قالانى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتە الادى. ستانسادا كومىر قورى دا جەتكىلىكتى. جالپى, وبلىستا ەلەكتر, جىلۋ جەلىلەرىن, سۋ قۇبىرلارىن اۋىستىرۋعا قاتىستى كەشەندى جۇمىستار اتقارىلدى. وبلىس ورتالىعىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن تۇراقتى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن جىلۋ ماگيسترالى سالىنادى.
قازىر وبلىستا جىلىتۋ ماۋسىمى باستالدى. ءبىز الدىمەن الەۋمەتتىك نىساندار مەن كوپقاباتتى ۇيلەردى جىلۋعا قوستىق. جىلىتۋ ماۋسىمىنىڭ قالىپتى ءوتۋى قاتاڭ باقىلاۋىمىزدا.
– جولداردىڭ ساپاسى تۇرعىنداردى الاڭداتپاي قويمايدى. بيىل وبلىس ورتالىعىندا كوشەلەرگە اسفالت توسەۋ جونىندە ءبىراز ءىس تىندىرىلدى. بۇل جۇمىس قالاي جالعاسىن تابادى؟
– بيىل پەتروپاۆلدا جول ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋعا قاتىستى اۋقىمدى ىستەر اتقارىلدى. جوندەۋ جۇمىستارى وبلىس ورتالىعىنداعى 57 كوشەنى قامتىدى. ونىڭ ىشىندە 39 كوشەگە العاش رەت اسفالت توسەلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا بيىل جاقسى جاعدايداعى جولداردىڭ ۇلەسى 50 پايىزدان 67 پايىزعا دەيىن ءوستى. جاسىراتىنى جوق, قالامىزدا اسفالت توسەلمەگەن كوشەلەر ءالى دە بارشىلىق. قالا باسشىلىعىنا الداعى ءتورت جىلدا پەتروپاۆلداعى بارلىق جولعا اسفالت توسەۋگە تاپسىرما بەرىلدى.
وبلىستا جوندەۋ جۇمىستارىمەن جالپى 938 شاقىرىم جول قامتىلدى, ونىڭ نەگىزگى بولىگىن ورتاشا جوندەۋ قۇرايدى. جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى جول ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارىپ, ورتاشا جوندەۋ باعدارلاماسىن 10 مىڭ شاقىرىمعا دەيىن جەتكىزۋدى تاپسىردى. بۇل باعىتتاعى جۇمىسىمىزدى ودان ءارى كۇشەيتەمىز. سونداي-اق جوندەلگەن جولدىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ مەن مەردىگەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە قازىر ەرەكشە باقىلاۋعا الىندى.
– ۇلى اباي: «ەڭبەكتەنسەڭ قارا جەر دە بەرەدى, قۇر تاستامايدى» دەگەن عوي, ديقانداردىڭ ايانباي ەڭبەك ەتكەندەرىنە وراي بيىل قارا جەر دە ءيىپ بەرىپ, استىق ەرەسەن شىقتى. استىق جيناۋ بارىسىنا دا توقتالا كەتسەڭىز؟
– بيىل جاۋىن-شاشىن تۇرىندەگى كۇردەلى اۋا رايى شارۋالارعا ناعىز سىناق بولدى. ەگىننىڭ ۋاقتىلى جينالۋى مەن استىق ساپاسىن ساقتاۋ ماقساتىندا ديقاندار ەرەكشە تاسىلدەر مەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالاندى. مەملەكەت استىقتى كەپتىرۋگە ارزانداتىلعان ديزەل وتىنى مەن سۇيىتىلعان گاز ءبولدى. اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا التى ميلليون توننادان استام رەكوردتىق استىق قامباعا قۇيىلدى. ورتاشا ونىمدىلىك گەكتار باسىنان 18,6 تسەنتنەردەن استى, ۇلگىلى شارۋاشىلىقتاردا گەكتار بەرەكەلىگى 30 تسەنتنەرگە دەيىن جەتتى. بۇل ناتيجەلەرگە اگروتەحنولوگيالاردى ساقتاۋ, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ەنگىزۋ, جوعارى ساپالى تۇقىم سەبۋ, تەحنيكانى جاڭارتۋ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى. قازىر ديقاندار كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا دايىندىقتى باستاپ كەتتى. مەملەكەت بۇل باعىتتا دا ءتيىستى قولداۋ, كومەك كورسەتىپ وتىر.
– الداعى ۋاقىتتا وبلىس ەكونوميكاسىن كوتەرىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا قاتىستى قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟
– وبلىستا ەكونوميكانى دامىتۋ بارىسىندا ينۆەستيتسيالىق جوبالار جاقسى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ءونىم تۇرلەرى پايدا بولادى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن تولىق اشىپ, وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوندىرىس كولەمىن 1,5 ەسەگە ۇلعايتۋدا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ. جۋىردا تۇرىك ينۆەستورى «Nord Panels» جشس-نىڭ اعاشتى تەرەڭ وڭدەيتىن زاۋىتىن ىسكە قوستى. كەلەشەگى زور ينۆەستيتسيالىق جوباعا 8 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى, 300 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. جوعارى تەحنولوگيالىق زاماناۋي قوندىرعىلار ورناتىلدى. جاڭا كاسىپورىن تولىق قۋاتتىلىققا شىققاندا 50 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن ءونىم شىعارادى. بۇل ەلگە اتالعان ونىمدەردىڭ يمپورتىن 13 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جالپى, وبلىستاعى ينۆەستيتسيالىق پۋلعا وتاندىق, شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ جالپى قۇنى 760 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق 46 جوباسى ەنگەن. 7 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ينۆەستيتسيا مەن ءوندىرىس كولەمىن 1,5 ەسەگە وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, جۇك تيەۋ جابدىقتارى, تىركەمە اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى, نان ونىمدەرى, كەراميكالىق كىرپىش, باسقا دا ونىمدەر شىعارۋ سياقتى جوبالار جۇزەگە اسىرىلادى.
– وبلىستىڭ رۋحاني ومىرىندە ىلگەرى باسۋشىلىق بار ما؟ ونوماستيكالىق ماسەلەلەر قالاي شەشىلۋدە؟
– پرەزيدەنت جولداۋىندا كرەاتيۆتى يندۋستريانى, زاماناۋي تەحنولوگيانى دامىتۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر جۇكتەدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى شىعارماشىل جاستاردى قولداۋعا ارنالعان ورتالىقتار اشۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. سونىڭ اياسىندا پەتروپاۆل قالاسىندا كرەاتيۆتى يندۋستريا ورتالىعىن اشتىق. بۇل جوبا تالانتتى جاستارعا قولداۋ ءبىلدىرىپ, ءتۇرلى سالالاردى دامىتۋعا باعىتتالعان. ورتالىقتا جاستار ءوز كەڭىستىگىنە يە بولىپ, سول جەردە باتىل, كرەاتيۆتى يدەيالاردى تالقىلاپ, جۇزەگە اسىرماق.
سونداي-اق قالامىزدا «بوتاي» سۋرەت گالەرەياسى اشىلدى. گالەرەيانىڭ اتاۋى وڭىردەگى 6 مىڭ جىل بۇرىن جىلقىنى العاش رەت قولعا ۇيرەتكەن «بوتاي قونىسى» بىرەگەي ارحەولوگيالىق ورنىمەن بايلانىستى. جاڭا ونەر كەڭىستىگىنىڭ ەرەكشەلىگى – وندا كورمەلەر دە, اۆتورلار, سۋرەتشىلەرمەن ءتۇرلى كەزدەسۋلەر دە وتەدى. كەلۋشىلەر ەلىمىزدىڭ, وبلىس سۋرەتشىلەرىنىڭ تۋىندىلارىن تاماشالاي الادى. گالەرەيا رۋحاني ءارى شىعارماشىلىق دامۋدىڭ ورنىنا اينالىپ كەلەدى.
وبلىس ورتالىعىندا ەكى جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرىلدى. ءبىرىنشىسى 156 ورىنعا ارنالعان, ەكىنشىسى 1200 ورىندىق ۇلكەن جاتاقحانا. ستۋدەنتتەر ۇيىندە بار جاعداي جاسالعان. وسىلايشا, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ باعىتىندا جاتاقحانالارداعى ورىنداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن جويدىق. 300 بالاعا ارنالعان ەرەكشە بالالارعا ءبىلىم بەرەتىن ارنايى مەكتەپ-ينتەرنات تا اشىلدى. «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا پەتروپاۆلداعى «ورمان» شاعىن اۋدانىندا 600 ورىندىق جاڭا مەكتەپ بوي كوتەردى. بۇل – ۇلتتىڭ جوبا ارقىلى سالىنعان العاشقى ءبىلىم ورداسى. «بەرەكە» شاعىن اۋدانىندا ءدال وسىنداي مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جۋىردا وسى اۋداندا «بەرەكە» مەشىتى دە اشىلدى.
وڭىردە جاڭا سپورتتىق نىساندار دا كوپتەپ پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتىر. «Qyzyljar» ۇستەل تەننيسى ورتالىعىنىڭ اشىلۋى ۇلكەن وقيعا بولدى.
بيىل الەۋمەتتىك ماسەلەنى قاداعالايتىن جاڭا ورىنباسارىم قىزمەتكە كىرىستى. ەندى ءجۇسىپ جۇماعۇلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن بۇل سالا جاندانا تۇسەدى. كەنجەلەپ تۇرعان ونوماستيكالىق ماسەلەلەر دە بولاشاقتا رەت-رەتىمەن شەشىلەدى دەپ ويلايمىن.
جالپى, بيىلعى جىل وڭاي جىل بولعان جوق. وبلىس تۇرعىندارىمەن بىرگە بار اۋىرتپالىقتى جەڭىپ, جاڭا بەلەستەردى باعىندىرىپ جاتىرمىز. پرەزيدەنتتىڭ جولداۋ اياسىندا ايقىنداعان مىندەتتەرى اۋقىمدى, ولاردى ورىنداۋ, وبلىس ەكونوميكاسىن دامىتۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ باعىتىنداعى سان سالالى باعدارلامالاردى, جوسپارلاردى ىسكە اسىرۋ جولىنداعى جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جاقسىباي سامرات,
«Egemen Qazaqstan»