رومانوۆتار تويىنا قاتىسقان قازاق

وسى ورايدا وقىرمان قاۋىم تاراپىنان «رومانوۆتار كىم؟» دەگەن سۇراق تۋارى حاق. تاريحتان بىلەمىز, 1612 جىلى پولشا كورولى ماسكەۋدى شاپتى. پاتشا حالىقتى قورعاي الماي تاقتان تايدى. يەسىز ەلگە بويارلار باس بولىپ, باسقىنشى جاۋدى جەڭدى. ءسويتىپ, 1613 جىلى ماسكەۋدە جاڭادان پاتشا سايلاۋ ءۇشىن بويارلار, دۆورياندار, شىركەۋ قىزمەتكەرلەرى, پوسادتار قاتىسقان زور جيىن ءوتتى. وسى جيىن بويارلار اۋلەتىنەن شىققان 16 جاستاعى ميحايل فەدوروۆيچ رومانوۆتى پاتشا سايلادى. ءسويتىپ, رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ بيلىگى رەسەي تاريحىندا ءۇش عاسىرعا ۇلاستى. 1913 جىلى سوڭعى يمپەراتور ءىى نيكولاي الەكساندروۆيچ رومانوۆتىڭ تۇسىندا اۋلەتتىڭ بيلىك قۇرعانىنا 300 جىل تولعان مەرەكەسى پەتەربوردا دۇركىرەپ ءوتتى. ال مىنا فوتودا تۇرعاندار – وسى تويعا تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا قاراستى اكىمشىلىك ايماق جەتىسۋ وبلىسىنان بارعان وكىلدەر.

وسىنداعى ادامدار تۋرالى اقپاراتتا: وڭ جاقتان ەكىنشى رەتتە وتىرعان شەندى – سول تۇستا تۇركىستان ولكەسىنىڭ گۋبەرناتورى گەنەرال-لەيتانانت الەكساندر ۆاسيلەۆيچ سامسونوۆ ەكەن. ودان كەيىن ءۇشىنشى بولىپ وتىرعان تۇلعا – جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى, ۇلتى نەمىس, گەنەرال-لەيتەنانت ميحايل الەكساندروۆيچ فولباۋم.

ال ءبىزدى قىزىقتىرعانى – اسكەري گۋبەرناتور م.ا.فولباۋمنىڭ سول جاعىندا يىق تىرەستىرىپ وتىرعان كەلىستى قازاق بەينەسى. ول كىسىنىڭ اتى-ءجونى – قۇدايبەرگەن تۇرىسبەك ۇلى ماما­نوۆ. ياعني تاريحتا بايلىعىمەن اتى شىق­قان مامان قالقاباي ۇلىنىڭ نەمەرەسى. بايىر­عى جەتىسۋلىقتار ءسۇيسىنىپ ايتاتىن «قۇيساڭ تولمايتىن, توكسەڭ ورتايمايتىن, مامان تۇرىسبەكتىڭ بايلىعىن بەرسىن!» دەيتىن باتادا اتالعان تۇرىسبەكتىڭ بەل بالاسى. سونداي-اق الدىڭعى قاتارعا الپامساداي بولىپ جايعاس­قان, كەۋدەسى وردەنگە تولى اقساقال – ۇلتى قىر­عىز, اتاقتى بولىس قىدىر اتا بايسارى ۇلى ەكەن.

وسى قىدىر اتا 1843 جىلى تۋىپ, 18 جاسىندا تۇرگەن بولىسى سايلانىپ, بۇل قىزمەتىن 1893 جىلعا دەيىن اتقارادى. اقساقالدىڭ ءبىر ۇرپاعى ءىV شاقىرىلعان قىرعىزستان جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى دۇيشەمبەك قىدىروۆتىڭ ايتۋىنشا, اتاسى 1896 جىلدىڭ كوكتەمىندە تاق مۇراگەرى نيكولايدىڭ ۇيلەنۋ راسىمىنە, ودان كەيىن ەكىنشى رەت 1913 جىلى رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ 300 جىلدىق تويىنا قوناق بولىپ بارعان.

* * *

قوش, سونىمەن... بۇل فوتونى ون شاقتى جىلدان بەرى بىلەمىز. ءتىپتى ءبىر جۋرنال بەتىنەن قيىپ الىپ ساقتاپ قويعانبىز. سودان وتكەن كوكتەمدە جۇمىسقا ءبىر اپاي ىزدەپ كەلدى. قولىنداعى پاپكاسىن اشىپ ەدى, ىشىنەن مىنا فوتو جارق ەتىپ شىعا كەلدى. «بۇل سۋرەتتى قايدان كورىپ ەدىم, وتە تانىس». مەنىڭ ويلانىپ وتىرعانىمدى ۇققان بولۋى كەرەك, اپامىز ورتادا قاسقايىپ وتىرعان ادامدى «بۇل – مەنىڭ اكەم» دەپ كورسەتتى. باسىن باسقالاردان ەرەكشەلەپ قويىپتى. تانىسا كەلە ەڭلىك قۇدايبەرگەنقىزى تۇرىسبەكوۆا ەكەنىن بىلدىك. «سۋرەتتەگى كىسى اكەڭىز ەكەنىنە دالەلىڭىز بار ما؟» دەدىم. ء«دال وسى فوتو بولماسا دا, اكەمنىڭ باسقا سۋرەتتەرى قولىمىزدا. انام عازيزا مىنا سۋرەتتى بىردەن تانىدى», دەدى. ايت­پاقشى, فوتونىڭ ءبىر نۇسقاسى شوبەرەسى مۇرات قۇدايبەرگەننىڭ شاڭىراعىندا ساقتاۋلى تۇر.

ەڭلىك قۇدايبەرگەنقىزى كوزىمدى تو­لىق جەتكىزەيىن دەگەندەي, تاعى ءبىر دەرەكتى الىپ شىقتى. بۇل قۇجات ءتۇپ-تامىرى كوكشەتاۋلىق, ۇپىدەگى (ۋفا) «عاليا» مەدرەسەسىن, ودان كەيىن قازان ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن اعارتۋشى, قايراتكەر, اقىن, جازۋشى, جۋرناليست مۇحا­مەدسالىم كاشىموۆتىڭ 1913 جىلى «ايقاپ» جۋر­نالىنىڭ №3 سانىندا جارىق كورگەن «قاپال ۋەزىنەن» اتتى ماقالاسى ەكەن. وندا بىلاي دەپ جازىلىپتى: «21 فەۆرالدا پەتەربورداعى بولاشاق يۋبيلەيگە (رومانوۆتاردىڭ 300 جىلدىق تويىن ايتادى) بارۋعا قاپال ۋەزى قازاقتارى اتىنان قۇدايبەرگەن مامانوۆ سايلاندى. الىس ساپارعا شىعار الدىندا مامان ۇرپاقتارى قاپالداعى ۇيىنە تانىس ادامدا­رىن قوناققا شاقىردى. ورىستاردان وياز پو­موششنيگى, پريستاۆ, باسقا بىرنەشە تورە بولدى. قازاقتاردان بارلىبەك سىرتتانوۆ, چاست­نىي ۆىبورنىي كولباي توگىسوۆ ءھام بىرنەشە پەرەۆودچيك قاتىستى», دەپ جازىپتى.

فوتونىڭ تاعى ءبىر داناسى سەمەي قالا­سىنداعى اباي مۋزەي قورىندا بولعانى تۋرالى ايتقان ابايتانۋشى عالىم, كوپ جىل اباي قورىق مۇراجايىن باسقارعان توكەن يب­راگيمنىڭ ەستەلىگىن وقىپ قالدىق («شاپاعاتتى شىراق». الماتى: ء«ۇش قيان», 2001. 61-ب).

ءسويتىپ, قۇدايبەرگەن حاقىندا ىزدەندىك. بۇل كىسى 1871 جىلى اتاقتى تۇرىسبەك مامان ۇلىنىڭ نامانعاندىق وزبەك ايەلى ابۋگۇلدەن تۋعان بالاسى ەكەن. اكەسى ونى جاستايىنان ناعاشىلارىنا جىبەرىپ, سامارقاند مەدرەسەسىندە وقىتقان. ودان كەيىن 1891–1895 جىلدارى ورىنبورداعى تورتجىلدىق مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا جىبەرگەن. قۇداكەڭ بۇل جەردە الاش ارىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىمەن بىرگە ءبىلىم الىپ, مادەنيەتتى, جان-جاقتى دامىعان, بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن, سونداي-اق مۋزىكاعا قابىلەتتى, پروگرەسشىل تۇلعا بولىپ قالىپتاسادى.

وقۋىن اياقتاپ ەلگە ورالعان سوڭ, اعارتۋشى­لىق ىسىمەن اينالىسادى. اراسان ەلىنە بولىس بولىپ سايلانادى. اكەسى تۇرىسبەك قاجى 1904 جىلى ومىردەن وزعان سوڭ, «مامانيا» مەكتەبى­نىڭ ءىسىن باسقارادى. 1909 جىلى مەكتەپتى زامان­عا قاراي سەگىزجىلدىق وقۋ جۇيەسىنە اۋىستىرىپ, باعدارلاماسىنا ورىس ءتىلىن ەنگىزەدى.

بەلگىلى جازۋشى شاكەن كۇمىسباەۆتىڭ «جەتىسۋ» گازەتىندە جارىق كورگەن ەستەلىگىن­دە: «اراسان ەلىنىڭ بولىسى قۇدايبەرگەن تۇرىسبەك ۇلىنىڭ جەتىسۋ گۋبەرنياسى­نىڭ وقۋ ينسپەكتورىنا «مەكتەپ باعدارلاما­سى­نا ورىس ءتىلىن وقىتۋ تۋرالى» جولداعان ءوتىنىش حاتى ساقتالعان. بۇل ءوتىنىشتىڭ جۇزەگە اسۋى­نا بارلىبەك سىرتتانوۆ كومەكتەسكەن. ناتيجەسىندە, «ورىس ءتىلى وقىتىلسىن» دەگەن شەشىم شىعىپ, سارقاندتىق زاحار نازاروۆ دەگەن ورىس مۇعالىمدىك قىزمەتكە الىنعان» دەپ جازىپتى. تاعى ءبىر دەرەكتە قۇدايبەرگەن بولىس 1911 جىلى بىرگە وقىعان دوسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كەڭەس بەرۋىمەن ءبىلىمدى ۇستاز عابدۋلعازيز مۇساعاليەۆتى «مامانيا» مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە قابىلداعانى تۋرالى ايتىلىپتى.

مامانوۆتار اۋلەتى – جەتىسۋ وڭىرىنە عى­لىم-ءبىلىم شىراعىن جاققان ادامدار. ولار وز­دەرى قۇرعان «مامانيا» مەكتەبىن وزات وقىعان تۇلەكتەردى ورىنبور, ۋفا, قازان قالالارىنا وقۋعا جىبەرىپ, شىعىنىن كوتەرگەن. سونىڭ ءبىرى – ورىنبورداعى ەكىجىلدىق مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا جولداما العان ءبىلال سۇلەەۆ. بۇدان باسقا بەيسەنباي كەدەسوۆ, مەيىرمان ەرمەكتاسوۆ, ايسەيىت باعراموۆ, ت.ب. تۇلەكتەر ۋفادا ءبىلىم العان.

قۇدايبەرگەن بولىس ءوز تۇسىندا الاش ارىس­تارىمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعان ءھام عاسىر باسىندا ۇلتتىق اعارتۋشىلىق باعىت ۇستانعان قازاق گازەت-جۋرنالدارىنا كومەك­تەسىپ تۇرعان. مىسالى, ۇلت ايناسى «قازاق» گازەتىنىڭ 1916 جىلعى 31 مارت (ناۋرىز) كۇنگى №169 سانىندا باسىلىمعا قامقورلىق تانىتىپ, كومەك بەرۋشىلەر تىزىمىندە قۇدايبەرگەن تۇرىسبەكوۆتىڭ دە ەسىمى جۇرسە, 2001 جىلى ء«ۇش قيان» باسپاسىنان جارىق كورگەن «شاپاعاتتى شىراق» اتتى كىتاپتىڭ 56-بەتىندە «قۇدايبەرگەن بولىس ماڭىنا ءبىلىمدى ادامداردى جيناعان. الاش قايراتكەرى مۇحامەدجان تىنىشباەۆپەن دوس بولعان. تاريحشى عالىم «قىرعىز-قازاق رۋلارىنىڭ شەجىرەسى» اتتى ەڭبەگىن جازۋ كەزىندە وعان قۇدايبەرگەن بولىس ەل اراسىنان دەرەك جيناپ كومەكتەسكەن» دەپتى. سول سياقتى قۇدايبەرگەن بولىستىڭ كىشى ايەلى عازيزا اپانىڭ ەستەلىگىندە ءدۇلدۇل اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتى مەكتەپكە قابىلداعان قۇدايبەرگەن دەيدى.

بۇل كىسى اق قاشىپ, قىزىل قۋعان 1920 جىلى اتاجۇرتىنان بايىز تاپپاي, شىڭجاڭ – قۇلجا وڭىرىنە قونىس اۋدارعان. 1927 جىلى تۋعان جەرىنە اينالىپ سوققانىمەن, ەنتەلەپ كەلە جاتقان بايتالاۋ (كامپەسكە) ناۋقانىن سەزىپ, ءبىر تۇندە قىتاي اسىپ كەتكەن. جارىق­تىق 1949 جىلى ىلە-قۇلجا وڭىرىندە دۇنيەدەن ءوتىپتى.