كوزى اشىق كوپەستەر

XIX عاسىردا قازاق دالاسىندا ساۋداگەر-كوپەستەر توبى قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن ەدى. كوپەستەر قاتارىنا كىرۋ (اقسۇيەك, حان تۇقىمىنان ايىرماشىلىعى) مۇ­راگەرلىك جولمەن جۇزەگە اسپايتىن, سول سەبەپتى دە XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ كاسىپكەر تۇلعا گيلديا كۋالىگىن الۋعا, كوپەستەر قاتارىنا قوسىلۋعا وزدەرى مۇددەلى بولدى. سەبەبى ءبىرىنشى گيلديالىق كوپەستەر شەتەلدەگى ارىپتەستەرىمەن ءىرى مولشەردە كوتەرمە ساۋ­دا جاساسۋعا, كاسىپكەرلىك قارىم-قاتىناس ورناتۋعا مۇمكىندىك العان بولاتىن. ال 90-جىلداردىڭ سوڭىندا ساۋدا-وندىرىستىك سالىق رەفورمالارى تالابىنا سايكەس كاسىپكەرلەر ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋ ءۇشىن گيلديالىق كۋالىكتى ساتىپ الۋعا مىندەتتەلدى. كۋالىك رەسەيدىڭ ونەركاسىپ جانە ساۋدا مينيسترلىگى تاراپىنان كوپەستىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ سالاسىنىڭ اقشا اينالىمىنا قوسقان جارناسىنا قاراي بەرىلەتىن ەدى. ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 1897 جىلعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءى جال­پىحالىقتىق ساناعى بويىنشا اقمولا قالاسىندا وتباسى مۇشەلەرىن قوسا ەسەپتەگەندە 85 ادام (30 ەر ادام, 55 ايەل ادام), اقمولا وبلىسى بو­يىنشا 1107 ادام (515 ەر, 592 ايەل ادام) كوپەستەر سوسلوۆيەسىندە بولعانى ءمالىم.

قازاق دالاسىندا بۇل كاسىپ قالاي دامىدى, ونىڭ كوش باسىندا كىمدەر تۇردى دەسەك, اقمولاداعى ايتۋلى كوپەستەردىڭ ءبىرى, العاشقى قازاق كاپيتاليسى باي­مۇحامبەت (ارحيۆ قۇجاتتارى بويىنشا بايمۋحاممەت) قوسشىعۇلوۆ ەسىمى الدىمەن اۋىزعا الىنادى. قوس­شىعۇل اۋلەتىنىڭ كاسىپكەرلىك ءىس-ارەكەتى حاقىندا, ولاردىڭ حح عاسىردىڭ باسىندا قالا ورتالىعىندا ورنالاسقان كامپيت-توقاش فابريكاسى, ءۇش دۇكەنى, كەرۋەن سارايداعى (گوستينىي دۆور) بىرنەشە ساۋدا ورنى, مۇسىلماندار مەكتەبى تۋرالى بەلگىلى ولكەتانۋشىلار مەن تاريحشىلار از جازدى دەپ ايتا المايمىز, ارينە. الايدا وتكەننىڭ ەنشىسىندە كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاق بىلۋگە ءتيىس, ءالى دە زەرتتەپ, زەردەلەيتىن تۇستارىمىز كوپ ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنداي تۇلعالار جايىنداعى اڭگىمە بۇگىنمەن بىتپەسىنە كوز جەتەدى.

قوسشىعۇلوۆتىڭ 1901 جىلدان باس­تاپ كوپەس اتانعانىن, العاشىندا №2 گيلديا كوپەسى, سوسىن 1911 جىلدان №1 گيلديا كوپەسى بولعانىن ورتالىق مەملەكەتتىك ارحي­ۆتە ساقتالعان قۇجاتتار ايقىن ايعاقتايدى.

بۇل قۇجاتتاردا 1910 جىلعى دەرەك بويىنشا بايمۇحامبەت قوسشىعۇلوۆ 60 جاستا, ايەلى ءمادينا 49 جاستا, بالالارى: قۇرمانعالي (ارحيۆ قۇجاتتارىندا بىردە كۋربانگالي, كەي جەردە كۋرمانگالي دەپ ەكى ءتۇرلى نۇسقادا جازىلعان ) 32 جاستا, ايەلى اگلا 30 جاستا, ۇلى حاسان 12 جاس­تا, قىزى ءماريام 4 جاستا; مۇحامەد عالي 30 جاستا, ايەلى شارافات 25 جاستا, ۇلى عالىم­جان 5 جاستا; مۇحامەد ءۋالي 27 جاس­تا, ايەلى حانيفا 23 جاستا, قىزى ماعينۇر 3 جاستا, ۇلى عاني 1 جاستا; نۇرمۇحامەد 24 جاستا, مۇحامەد قادىر 16 جاستا, بەكمۇ­حامەد 13 جاستا, قىزى رايحان 18 جاستا دەپ كورسەتىلگەن.

اقمولا قالاسىنىڭ تاريحي-ولكە­تانۋ مۋزەيى 1970–1990 جىلدارى كوزى ءتىرى ۇر­پاقتارىنان, كوز كورگەندەردەن اق­مولانىڭ رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى تاريحى, وسى ولكەنى كوركەيتكەن كوپەستەر تۋرالى ءبىرشاما ەستەلىكتەر, فوتولار جيناقتاعانى بەلگىلى. بۇل جيناق ماتەريالدار قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ قو­رىندا مەملەكەتتىك ساقتاۋدا تۇر. سون­داي ەستەلىكتەردىڭ بىرىندە اقمولا قا­لاسىنىڭ قارت تۇرعىنى نيكولاي يۆا­نوۆيچ ۆتوروۆ (1909 جىلى تۋعان) 1976 جىلى: «قۇرمانعالي بايمۇحامبەت ۇلى قوسشىعۇلوۆ ءىرى كاسىپكەر, كەرۋەن سارايدا دۇكەنى, كامپيت فابريكاسى بولعان, 1976 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنا دەيىن وبلىستىق سوت ورنالاسقان عيماراتتا تۇرعان. جەر­گىلىكتى قازاقتاردىڭ ايتۋىنشا, سىرا زاۋىتى بولعان جەردەگى مەشىتتى (بۇل جەر­دەگى اڭگىمە اقمولاداعى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندين سالدىرعان العاشقى مەشىت جايىندا, 1920 جىلى اعاش مەشىت ورتەنىپ, ورنىنا تاس مەشىت ورناتىلعان ەدى – اۆت.) ءوز قارجىسىنا تۇرعىزعان. ال ونىڭ كىشى ءىنىسى نۇركەي كامپيت فابريكاسى ورنالاسقان عيماراتتا تۇردى.

قالالىق كەڭەستىڭ لەنين (قازىرگى اباي) جانە پۋشكين كوشەلەرى قيى­لىسىنداعى بۇرىنعى عيماراتتا – ءۋالي قوسشىعۇلوۆ, ال ناسوس زاۋىتىنىڭ اۋما­عىندا, ۇلكەن اعاش ۇيدە مۇقان قوس­شىعۇلوۆ تۇردى. ولاردىڭ ءبارى دە ساۋدامەن اينالىستى, نۇر­كەي كوڭىل كوتەرگەندى جاقسى كورەتىن, سوندىقتان اعالارى ونى باقىلاۋدا ۇس­تادى», دەپ ەسكە الادى.

ولكەتانۋشى ەرلان كۇزەكباي ءوز زەرتتەۋلەرىندە بايمۇحامبەت قالانىڭ ءىرى بايلارى قاتارىندا ءىرى كولەمدەگى ساۋ­دا ىسىمەن قاتار ءوندىرىس ورىندارىن دا اشقانىن: «...كونديتەر فابريكاسى, تەرى-تەرسەك زاۋىتى, سابىن زاۋىتى, كىرپىش زاۋىتى, شارۋاشىلىق قۇرال-جابدىقتار شىعاراتىن زاۋىت سياقتى بىرنەشە كاسىپورنى بولعان. ول XIX عاسىردىڭ اياعى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا-اق كاسىپكەرلىك جانە ساۋدا ىسىمەن رەسەي, باتىس ەۋروپا, ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن تىعىز بايلانىس جاساعان», دەپ جازادى.

سانكت-پەتەربۋرگتە 1913 شىققان «سيبيرسكي تورگوۆو-پرومىشلەننىي ەجە­گودنيك» باسىلىمىندا ب.قوس­شىعۇ­لوۆتىڭ باكالەيا تاۋارلارى, كەروسين جانە مۇناي, ىدىس-اياق جانە شارۋاشىلىق زاتتارى, شاي مەن قانت, بوياعىش تاۋارلارى بويىنشا ساۋدا-ونەركاسىپ ورىندارى بار ەكەنى ايتىلادى.

1920–1930 جىلدارى كەڭسەلەردە قا­عاز, قالام تاپشىلىعىنا بايلانىس­تى يمپەريالىق كەزەڭدەگى كەڭسە ءىس قاعاز­دارىنىڭ قايىرما بەتى ءىس جۇرگىزۋدە پايدالانىلىپ, قۇجاتتاردىڭ كەيبىرى قولعا تۇسكەن قالام, قارىنداشپەن جا­زىل­عان ەكەن. سونداي قاعازدىڭ بى­رىندە 1911 جىلى 16 قىركۇيەكتە پو­جەۆسك زاۋىت­تارىنىڭ يەسى, كاسىپكەر كنياز سەرگەي ەۆگەنەۆيچ لۆوۆتىڭ ب.قوسشىعۇلوۆقا جىبەرىلگەن تاۋارىنىڭ جونەلتپە قاعازىنىڭ ءبىر بولىگى ساقتالىپ قا­لىپتى. مۇندا تاسىمالداۋشى «گەرگارد جانە گەي» اكتسيونەرلىك قوعامى دەپ كورسەتىلەدى. اتالعان قوعام 1901 جىلى 24 قاراشادا جۇمىس ىستەي باستاعان. رەسەيگە جانە شەتەلگە سۋ, تەمىرجول جانە جەرۇستى جولدارى ارقىلى جۇكتەر تاسىمالداعان; جەر-جەردە تاۋارلاردى قابىلداۋعا, ساق­تاۋعا ارنالعان قويمالارى بولعان; سونداي-اق تاۋارلاردى ساتىپ الۋ-ساتۋ بويىنشا كوميسسيالىق تاپسىرمالار جانە كەدەندىك مىندەتتەمەلەردى ورىنداعان. باسقارماسى سانكت-پەتەربۋرگتە ورنا­لاسقان. ماسكەۋ, ريگا, ودەسسا, قازان, ومبى, ورىنبور, تۇمەن, ت.ب. قالالارمەن قاتار, اقمولا, اتباساردا دا كەڭسەلەرى مەن اگەنتتىكتەرى جۇمىس ىستەگەن. شەت­ەلدەگى نەگىزگى وكىل­دىكتەرى لەيپتسيگ, بەرلين, گامبۋرگ, لون­دون, نيۋ-يورك, ماينداعى فرانكفۋرت سياقتى ت.ب. ءىرى قالالاردا ورنالاسقان. اقمولاعا ومبى مەن پەتروپاۆل ارقىلى تەمىرجولمەن بايلانىس ورناتىلىپ, ءىرى قويما ورىندارى دا بولعان.

اقمولا قالاسى بويىنشا سايلاۋعا قاتىسۋعا تەك جىلجىمايتىن مۇلكى بار ادامدارعا قۇقىق بەرىلگەن, 1907 جىلعى اقمولا قالاسى مەن ۋەزى بويىنشا قا­لالىق سەزگە قاتىسقان سايلاۋشىلار تىزىمىندە بايمۇحامبەت قوسشىعۇلوۆتىڭ ەسىمى كەزدەسەدى.

قوسشىعۇل اۋلەتىنىڭ تەك ساۋدا-ساتتىق سالاسىنا عانا ەمەس, قالانىڭ مادەني ءومىرىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى دە وراسان زور. قازاق جانە تاتار جاستارىنىڭ ءبىلىم الۋى ءۇشىن ۋچيليششە ۇلگىسىندەگى مۇسىلمان مەكتەبى 1907 جىلى كوپەس بايمۇحامبەت قوسشىعۇلوۆتىڭ قاراجاتىنا تاستان تۇرعىزىلدى. بۇل عيمارات ءالى كۇنگە دەيىن اباي داڭعىلى مەن مامبەتوۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا تۇر, بىراق 1997–1998 جىل­دارداعى قۇرى­لىس جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە قاسبەتى قاتتى وزگەرىسكە ۇشىرادى.

1910 جىلى تسەركوۆنايا جانە ۋچيليشش­نايا (قازىرگى اباي داڭعىلى مەن وتىرار كوشەسى) كوشەلەرىنىڭ اراسىنان قۇسايىن بەگىشەۆ, نۇرمۇحامەت زابيروۆ جانە قوسشىعۇلوۆتاردىڭ قاراجاتىنا ەكى ۋچيليششە سالىندى.

تاريحي دەرەككە سۇيەنسەك, 1914 جىلى 19 اقپاندا وتكەن اقمولا قالالىق دۋما­سىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا دۋما مۇشەلەرى جابىق تۇردە كوپشىلىك داۋىس­پەن قۇرمانعالي بايمۇحامبەت ۇلى قوس­شىعۇلوۆتى اقمولا قالالىق ءىىى ەرلەر ۋچيليششەسىنىڭ قۇرمەتتى قامقورشىسى اتاعىنا سايلانعانى تۋرالى شەشىمدى اقمولا جانە سەمەي وبلىستارى حالىق ۋچيليششەلەرىنىڭ ديرەكتورى بەكىتكەن.

ول ۋاقىتتا كوبىنە ۋچيليششەنىڭ قۇرمەتتى قامقورشىسى كوپەستەردەن تاڭ­دالعان, ولار وقۋ ورنىنا ماتەريالدىق جاعىنان قامقورلىق كورسەتە وتىرىپ, وقۋ-تاربيە ءىسىن باقىلاپ وتىرعان.

اقمولا قالالىق دۋماسىنا ءتورت جىلدىق مەرزىمگە (1915–1919 جىلدارى) سايلانعان مۇشەلەرى اراسىندا كوپەس قۇرمانعالي بايمۇحامبەت ۇلى دا بار ەدى. قالالىق دۋمانىڭ سايلاۋىنا قويىلاتىن تالاپتار وتە جوعارى بولعاندىقتان, ونىڭ مۇشەلەرى قالانىڭ ەڭ باي, اۋقاتتى ادامدارىنان تاڭدالىپ الىناتىن بولعان.

1917 جىلى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن اقمولا ۋەزدىك جۇمىسشى, سولداتتار مەن مۇسىلمانداردىڭ دەپۋتاتتار كەڭەسى قۇرىلادى. دۋما باسقارماسى تاراتىلادى. ازامات سوعىسى باستالىپ, قالانى كونتررەۆوليۋتسيونەرلەر باسىپ العاندا قالالىق دۋما باسقارماسى قايتا قالپىنا كەلتىرىلەدى. ءسويتىپ, اقمولادا دۋماعا سوڭعى سايلاۋ 1919 جىلى 24 ساۋىردە وتكىزىلەدى. دۋمانىڭ 11-شاقىرىلىمىنا 1923 جىلعا دەيىن تورتجىلدىق مەرزىمگە سايلانعان قۇرامدا بەلگىلى كوپەستەر س.ا.كۋبرين, ا.م.نيكيتين, س.م. كوزۋلين, س.ۋ. حال­فين­دەرمەن بىرگە ق.ب. قوسشىعۇلوۆ تا بولدى.

قوسشىعۇل اۋلەتى 1912 جىلدان باس­تاپ اقمولا قالاسىندا قۇرىلعان تاتار تەاترىنا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان, 1916 جىلى اقمولا حالىق تەاترىنىڭ توپتىق فوتوسۋرەتىندە تەاتر قولداۋشىسى قۇرمانعالي قوسشىعۇلوۆ پەن بالالارى حاسان مەن ءسالىمنىڭ بەينەسى ساقتالعان. ەل ارحيۆىندە وسىلاردى راستايتىن دەرەكتەر مەن فوتوقۇجاتتار بار.

حح عاسىر باسىنداعى قوعامدىق-ساياسي احۋال, ءداستۇرلى شارۋاشىلىقتىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋى قوسشىعۇل اۋلە­تىنە دە تەرىس اسەرىن تيگىزدى. قوسشى­عۇلوۆتاردىڭ اۆتوكولىك زاۋىتىن سالۋ, تەمىرجول قۇرىلىسىن دامىتۋ سياقتى جوسپارلارى ىسكە اسپاي قالدى. بولشە­ۆيكتەردىڭ بيلىككە كەلۋىمەن بىرگە باي, كوپەستەردىڭ مۇلكىن مەملەكەت مەن­شىگىنە وتكىزۋ, كاسىپورىندارىن تاركىلەۋ, ەگىستىك, مال جايىلىمدارىن الۋ 1918–1920 جىلدارى-اق باستالىپ كەتكەن ەدى. قوسشىعۇلوۆتارمەن قاتار حالفين, كۋبرين, كازانتسەۆ, مويسەەۆ, سيلين سياقتى ت.ب. اقمولا قالاسىنىڭ باي-كوپەستەرىنىڭ ءۇي-جايلارى تۇگەلدەي كەڭەستىك مەكەمەلەرگە بەرىلدى. ءسويتىپ, ولار­دىڭ دۇنيە-مۇلكى اشىق تۇردە تالان-تاراجعا سالىندى. ءبىرسىپىرا كوپەستەر مەن بايلار قۋدالانىپ, ءتۇرلى ساياسي ناۋ­قاندار سالدارىنان رسفسر قىل­مىستىق كودەكسى بويىنشا اباقتىعا جابىلدى.

س.سەيفۋللين 1926 جىلى «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا: «... اقمولا قالاسىنىڭ ۇركەردەي بايلارىنا كوبىنە كوپ, ازىنا ازداپ, ءۇش ميلليون سوم كونتريبۋتسيا (سالىق) سالدىق. ول كەزدە ءۇش ميلليون سوم كوپ اقشا. بايلار اقشانى بۇيرىق بويىنشا تەز اكەلىپ, سوۆدەپتىڭ اقشا بولىمىنە تاپسىردى. جانە بايلاردىڭ ءتاۋىر ۇيلەرىن كەرەكتى مەكەمەلەرگە الدىق. بانكتەر, ماشينا, بۋ ديىرمەندەر الدىمەن الىنعان.

بايلارعا كونتريبۋتسيانى قالانىڭ كىشكەنەلىگىنە قاراعاندا اقمولا سوۆدەپى كوپ سالدى. ءبىز ءا دەگەندە ءبىر ميلليون مولشەرلى بايلىعى بار كىسىنىڭ بايلىعىنىڭ قاق جارتىسىن سوۆدەپكە الدىق», دەپ جازادى.

قوسشىعۇلوۆتاردىڭ دا كاسىپورنى, ساۋدا ورىندارى مەن عيماراتتارى, اقشا قارجىلارى مەن بانك اكتسيالارى كەڭەس مەملەكەتىنىڭ قولىنا وتەدى.

مىسالى, 1920 جىلى كەڭەستىك مەكە­مەلەردىڭ ورنالاسقان ورنى قوسشى­عۇلوۆتاردىڭ نوۆايا №27 مەكەنجايى بويىنشا ءۇيى اسكەري كوميسسارياتقا, ال تسەركوۆنايا №37 ءۇيى پيما باساتىن زاۋىتقا بەرىلگەن.

1920 جىلى 2 ماۋسىمدا كونتررەۆوليۋتسيا مەن ىرىتكىگە قارسى كۇرەس جو­نىندەگى توتەنشە كوميسسياسى نۇركەي قوس­شىعۇلوۆتىڭ №105 ءىسىن قارادى, كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتۋعا قاتىسقانى, ءتۇرلى سيپاتتاعى زاتتاردى جاسىرعانى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلادى. سوتقا دەيىن الدىن الۋ شاراسى بويىنشا تۇرمەگە وتىرعىزۋعا قاۋلى قابىلدانادى. بۇل ءىس ومبىعا جىبەرىلەدى.

اقمولا ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى پرە­زيديۋمىنىڭ 1921 جىلعى 25 قاڭتارداعى وتىرىسىندا قارالعان ماسە­لەلەردىڭ بىرىندە 9-روتا بولىمشەسى باستىعىنىڭ اقمولا كوممۋنالدىق بولىمىنە ءۋالي قوسشىعۇلوۆتىڭ ۇيىندەگى 2 تريۋمونىڭ بىرەۋىن جانە ساعاتتى روتا ءبولىمىنىڭ باسقارماسىنا پايدالانۋعا بەرۋدى سۇراعان ءوتىنىشى ەسكەرىلىپ, قوسشىعۇلوۆتار ۇيىنەن 1 تريۋمو مەن ساعات الىنادى.

مال تابىندارىن جايۋ ادىستەرىن ازىرلەۋ جونىندەگى اقمولا قالالىق كوميسسياسىنىڭ 1921 جىلعى 25 ساۋىردەگى وتىرىسىندا قالا تۇرعىندارىنىڭ ما­لىن باعۋعا قازاقتاردى تارتۋ, مال جوعالعاندا كەپىلگەرلىككە اۋقاتتى ادامداردى تارتۋ ماسەلەلەرى قارالادى. ۋەزدىك ەڭبەك كو­ميتەتى ارقىلى قالا تۇرعىن­دارى قالالىق مال تابىندارىن جايۋعا جۇمىلدىرىلادى, قالالىق تابىندارعا كەپىلگەر رەتىندە مۇحامەدعالي قوسشى­عۇلوۆتى دا ەنگىزەدى.

اقمولا وكرۋگتىك قارجى ءبولىمى تاراپىنان قالانىڭ ساۋدا جانە كاسىپ­ورىندارىن تەكسەرۋى كەزىندە قۇرمانعالي قوسشىعۇلوۆتىڭ كامپيت ءوندىرىسى 1927–1928 جىلدارى قولمەن جاسايتىن مايدا جۇمىس رەتىندە تىركەل­گەنىن, تەك پاتەنت الىمىن عانا تولەپ تۇرعانىن انىقتاپ, 1928 جىلى قىركۇيەك ايىندا قايتا تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. كامپيت وندىرىسىندە جالدامالى 7 جۇمىسشى ەڭبەك ەتكەن كاسىپورىنعا ءتيىستى سالىق سالىنادى. ءسويتىپ, 1929 جىلى قوماقتى سالىق تولەپ, قۋعىندالعان قۇرمانعالي اقمولادان جىلىستاپ, وتباسىمەن بىرگە جاڭاارقاداعى اكەسىنىڭ تۋعان جەرىنە ورالادى, 1940 جىلدارى قاراعاندى, ودان كەيىن جامبىل, شىمكەنتتى پانالاپ, ەڭ اقىرى قىرعىزستان اسۋعا ءماجبۇر بولا­دى.

1930 جىلى 23 جەلتوقساندا «نوۆايا ستەپ» گازەتىندە اقمولا قالاسى بويىن­شا قالالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قاۋلىسىمەن داۋىس بەرۋ قۇقىعىنان ايىرىلعانداردىڭ ءتىزىمى جاريالانادى. وندا: «قوسشىعۇلوۆ قۇرمانگالي, ساۋداگەر, وگلا, حاسان, ماعيرا, يارمۋحاممەد وتباسى مۇشەلەرى, قوسشىعۇلوۆا اگليا جالشى ۇستايدى, حاسەن, ماعيرا وتباسى مۇشەلەرى, مۇحان ساۋداگەر, سارا, كا­ميدجان, راۋزا وتباسى مۇشەلەرى», دەپ كورسەتىلگەن. سويتەدى دە گازەتتە ادام­داردىڭ اتى-جونىندە كەتكەن قاتەلەر بولسا ءتيىستى ارىزدى اقمولا قالالىق كەڭە­سىنە جازۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى.

تاعى ءبىر تاريحي قۇجاتتان ءمالىم بولعانداي, 1934 جىلى 17 اقپاندا اقمولا اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى پرەزي­ديۋ­مىنىڭ وتىرىسىندا ازامات عاني قوس­شىعۇلوۆتىڭ داۋىس بەرۋ قۇقىعىن قاي­تارۋ جونىندەگى ءوتىنىشى قارالىپ, سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان بۇرىنعى ساۋداگەردىڭ بالاسى رەتىندە ءوتىنىشى كەرى قايتارىلادى.

ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ ىشىنەن 1937 جىلعى 2 شىلدەدە قوسشىعۇلوۆ قادىر ءۋالي ۇلىن ومبى تەمىرجولىنىڭ اقمولا بولىمشەسىنە جۇمىسقا قابىلداۋ ءۇشىن اقمولا قالالىق كەڭەسىنە جازىلعان سۇراۋ حات تا تابىلدى. بۇل حاتقا بەرىلگەن جاۋاپ­تا قادىر ءۋالي ۇلى 1913 جىلدان بەرى اقمولا قالاسىندا تۇراتىنى كورسە­تىلگەن. بۇدان ءارى: «ونىڭ اكەسى ءۋالي 1922 جىلى قايتىس بولدى. وعان تيەسىلى پۋشكين كوشەسى, 60 مەكەنجايىنداعى ەكى قابات­تى كىرپىش ءۇي 71086 سوم تۇرادى, 1922 جىلى تار­تىپ الىنعان, 1925 جىلى 11 مامىردا مەم­لەكەت مەنشىگىنە قايتارىمسىز ب­ەرىل­گەنى تۋرالى قۇجات بەكىتىلدى», دەلىنگەن.

قوسشىعۇلوۆتاردىڭ شوبەرەسى ليۋد­ميلا عانيقىزى سۋرحاي-قوسشى­عۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا, قۇرمانعالي 1954 جىلى قىرعىزستاننىڭ قازىرگى جالالاباد وبلىسى الاي اۋدانىندا دۇنيەدەن وتەدى. مۇ­حامەدقالي شىمكەنت جاقتى پانالايدى, ءۋالي 1922 جىلى, نۇر­مۇحامبەت 1932 جىلى اشتىقتا, مۇحامەدقادىر 1920 جىلى قايتىس بول­عان, بەكمۇحامبەت 1928–1946 جىلدارى كولىما لاگەرىندە وتىرىپ كەلگەن, 1981 جىلى ومىردەن وتەدى, رايحان بايمۇ­حامبەتقىزى شىمكەنتتە 1970 جىلى قايتىس بولعان.

اقمولا قالاسىنىڭ ساۋلەتتىك كەل­بەتىن, قوعامدىق-مادەني ءومىرىن وز­گەرتۋگە, ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسقان ءىرى كوپەستەردىڭ ءبىرى بايمۇحامەت قوسشىعۇلوۆ پەن بالالارىنىڭ تاعدىر تاۋقىمەتى تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەرى قىسقاشا وسىلاي دەيدى.

عازيزا يساحان,

استانا قالاسى مەملەكەتتىك ارحيۆى عىلىمي زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ باسشىسى