تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەر

ح.شاجەنوۆ 1908 جىلى 25 ناۋرىزدا قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسى جارما اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. العاشقى كەزدەرى تۋعان اۋلىندا مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارعان حالەلدىڭ 1932-1934 جىلدارى قازپي-ءدىڭ ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە ادەبي ءىس-شارالاردى باسقارىپ, كىشىگىرىم ساحنالىق قويى­لىمدارعا قاتىسىپ, تەاتر ونەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ويانادى. شىنايى ويىنىمەن تەاتر ماماندارىنىڭ نازارىنا ىلىككەن ح.شاجەنوۆكە 1936 جىلى لەنينگرادتىڭ (قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ) مەملەكەتتىك ساحنا ونەرى تەحنيكۋمىنىڭ قازاق ستۋدياسىنان ءبىلىم الۋعا اتتانعالى تۇرعان العاشقى ونەر قارلىعاشتارىنىڭ توبىن باستاپ بارۋدى تاپسىرادى. قازاق جاستارى اتتارى الەمگە ايگىلى تەاتر تارلاندارى ۆ.مەركۋرەۆ پەن ي.مەيەرحولدتان ءبىلىمىن ۇشتاپ ءجۇرىپ العاشقى تىرناقالدى قويىلىمدارىن كاسىبي دەڭگەيمەن ويناي باستايدى. ولار 1937 جىلى «مازاسىز قوناق», «ۇرىلار» سپەكتاكلدەرىمەن وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىن بايقاۋ ماقساتىندا الماتى, شىمكەنت, قىزىلوردا قالالارىن ارالاپ, ۇستاز­دارىنىڭ نازارىنا ىلىگەدى.

كەرەمەت ءتۇر-كەلبەتىمەن, اشىق داۋسىمەن, ساحنالىق تازا تىلىمەن, مۋزىكالىق-ريتمدىك, پلاستيكالىق ەرەكشەلىگىمەن شيللەردىڭ «ز ۇلىمدىق پەن ماحاببات» دراماسىندا مانساپقوردىڭ وكتەمشىلدىگى مەن كۇش-قايراتىن اكتەرلىك شەبەرلىگى­مەن نانىمدى جەتكىزگەن ح.شاجەنوۆتىڭ بيلىكتە ۇستەم بولۋدى ارماندايتىن, ءوز ماقساتىنا جەتۋ جولىندا ەشتەڭەدەن تايىنبايتىن, قايمىقپايتىن جىگەرلى دە ەرىكتى پرەزيدەنتتى ناقىشىنا جەتكىزە بىلگەنى جايىندا قاتارلاسى مالعاد­جار ءجۇسىپوۆ: «...ءوز كورسەتىلگەن تيپتەرىن تەاترى­­مىزدىڭ اكتەرلەرى: توكەباەۆ, شاجەنوۆ, دۇيسەكوۆ, ابدۋللينا, بوكەەۆا, سەيتحوجينا, سىزدىقوۆ, بايكەنوۆ, قاسەنوۆ سەكىلدى قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان تالانتى بار جاستار ەكەنىن كورسەتە بىلگەنىندە ءسوز جوق. بۇلاردىڭ سوڭعى 6 ايدىڭ ىشىندە-اق اكتەرلىككە بەيىمدى, شەبەرلىك كورسەتكەندىگى بايقالىپ تا وتىر. بۇل رولدەردى مەڭگەرىپ الۋدا تەاتردىڭ جاس ارتىستەرىنە ۇلكەن العىس ايتامىز» (مالعادجار ءجۇسىپوۆ. «شيللەر پەساسىنداعى تيپتەر». 1936 جىل), دەپ قالام تارتادى.

لەنينگرادتا وقىپ ءجۇرىپ, وڭتۇستىكتەن اتتانعان ءبىر توپ جاستىڭ اراسىنداعى جاس اكتريسا جۇمابيكە سەرىكباەۆامەن وتاۋ قۇرعان ح.شاجەنوۆ تۋرالى قازاقستان­نىڭ حالىق ءارتىسى ءامينا ومىرزاقوۆا ءوز ەستەلىگىندە: «پويىز ءبىرىنشى الماتىعا جەتكەندە, اڭىراپ جىلاپ قويا بەردىم. حالەل شاجەنوۆ دەگەن جەتەكشىمىز بار ەدى. ول مەنى باۋىرىنا باسىپ, كوز جاسىمدى ءسۇرتىپ, قاناتتاندىرىپ قويادى. تۋعان اعامداي بولىپ وتىرعان ول, بيكەشكە (حالىق ءارتىسى جۇمابيكە سەرىكباەۆا) قىرىنداي باستاعان...», دەپ ەستەلىك ايتادى (ە.كاپقىزى, «ادامگەرشىلىك – بارىنەن بيىك مۇرات», «تۇركىستان» گازەتى).

ستۋديادا وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارى, وزدەرىنىڭ ونەرگە دەگەن ىنتىزارلى­عىن ك.گالدونيدىڭ «ەكى مىرزاعا – ءبىر قىزمەتشى» كومەدياسىن ويناۋ كەزىندە دالەلدەپ ۇلگەرەدى. ح.شاجەنوۆ, تابيعات سىيلاعان تالانتىمەن قوسا ادامي قاسيە­تى­مەن دارالانعان تۇلعا ەكەندىگى جا­يىندا: «حالەل ەشتەڭەدەن قورىقپايتىن وجەت ەدى. 1937 جىلى بىزبەن بىرگە اكتەرلىك شەبەرلىگىن شىڭداپ جاتقان ءمۋسيندى (حاديشا بوكەەۆانىڭ العاشقى كۇيەۋى) قىلىشىنان قانى سورعالاعان نكۆد سۇراققا الادى. مۋسين لەنينگرادتاعى الاش كوميتەتىنىڭ جينالىسىنا ءجيى بارادى ەكەن. ەل شەتىندە جۇرسە دە نكۆد-دان قايمىقپاعان حالەل شاجەنوۆ جانكەشتىلىكپەن ءمۋسيننىڭ ساياساتقا ەش قاتىسى جوقتىعىن دالەلدەپ, قاماۋدان امان الىپ قالعانىمەن, ەكى اكتەردى نكۆد قارماعىنان امان الىپ قالا الماعانىنا وكىنۋمەن ءوتتى. قالعاندارىن ەلگە امان-ەسەن جەتكىزدى», دەپ ەسكە العان ومىرلىك جارى جۇمابيكە سەرىكباەۆا. ەكەۋىنىڭ تۇڭعىشى مەلس لەنينگرادتا دۇنيەگە كەلدى. 1938 جىلى ارنايى ءبىلىم العان مامانداردى ءبولۋ كەزىندە, حالەل مەن جۇمابيكە ەكەۋى شىمكەنت تەاترىن تاڭدايدى.

كەڭ دياپازوندى, ساڭقىلداي شىعا­تىن اشىق داۋسىمەن قويىلىمدار­داعى كۇللى باس كەيىپكەرلەردى: شيللەر­دىڭ «ز ۇلىمدىق پەن ماحابباتىندا» – پرەزيدەنت, د.فۋرمانوۆتىڭ «چاپاە­­ۆىندا» – چاپاەۆ, گالدونيدىڭ «ەكى مىرزاعا – ءبىر قىزمەتشىسىندە» – پانتا­لونە, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوق­تىسىندا» اقان سەرىنى ويناپ جۇرگەن ح.شاجەنوۆ رەجيسسۋرانى قولعا الۋعا بەل بايلاپ, رەسەيلىك مايتالمان رەجيسسەرلەردەن العان ءتالىمىن قازاق ساحناسىندا قولدانۋعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتەدى. «...لەنين قالاسىنداعى تەاتر كادرلارىن ازىرلەيتىن ۋچەليششەنى ءبىتىرىپ كەلگەندەردىڭ اراسىنان ءوزىنىڭ ۇزدىك تالانتى, بەيىمى ناتيجەسىندە وزىپ شىعىپ, كوللەكتيۆتىڭ كومەگى ارقاسىندا وزىنە تاپسىرىلعان رەجيسسەرلىك مىندەتتى جاقسى اتقارىپ كەلە جاتقان شاجەنوۆ جولداستى اتاپ ايتىپ كەتۋگە بولادى. شاجەنوۆ جولداستىڭ رەجيسسەرلىك ەتۋىمەن كوللەكتيۆىمىز كەيىنگى جىلدار ىشىندە «ەڭلىك-كەبەك», «ايمان-شولپان», «وتان ءۇشىن», «الۋان-الۋان» پوستانوۆكالارىن دايارلاپ شىعاردى. قازىر قازاق حالقىنىڭ داڭقتى باتىرىنىڭ تۇلعاسىن بەينەلەيتىن «يساتاي-ماحامبەت» اتتى پوستانوۆكانى قويۋعا دايارلىقتى ءبىتىرىپ وتىر» (مادىقوجاەۆ. باستاۋىش كومسومول ۇيىمىنىڭ سەكرەتارى كامالوۆ. پروفسويۋزدىڭ جەرگىلىكتى كوميتەتىنىڭ پرەدسەداتەلى. «كوللەكتيۆ اراسىنداعى ساياسي-كوپشىلىك جۇمىستارى». «لەنين جولى». 1 يۋن 1941 ج. №127 (941)) دەگەن ماقالادان شاجەنوۆ شىعارماشىلىعىمەن جاقىن تانىسا تۇسەمىز.

م.اۋەزوۆتىڭ «تۇنگى سارىن» دراما­سىن­داعى اكتەرلىك شەبەرلىگى تۋرالى: «...تانەكەنىڭ ءرولىن اتقارعان اكتەر شاجە­نوۆ جولداس ءوزىنىڭ ءرولىن حالىققا تانىتا الدى, قازاق حالقىنىڭ كەيبىر وتكىر كارتينالارىنىڭ مىنەزدەرىن جاڭا ەل باستاعان دانالىق ادەتتەرىن, تاباندىلىعىن تاماشا كورسەتتى, مەنىڭشە شاجەنوۆ جولداستىڭ وسى جاساعان وبرازى تولىق جەتكىلىكتى» (س.قاسىمقانوۆ  – قالالىق كومسومولدار كوميتەتىنىڭ سايا­سي وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى. «اكتەرلەر الدە دە شيراي ءتۇسۋى كەرەك». «وڭتۇستىك قازاقستان». 1938 جىل 26 دەكابر. №295 (1092), دەپ جازعان ماقالادا پىكىرى قىمبات كورەرمەن ءوز ويىن ورتاعا تاستاسا, قويىلىم جونىندە حالەل شاجەنوۆتىڭ ءوزى: «...دەگەنىمەن ءبىزدىڭ اكتەرلەرىمىزدىڭ كوپشىلىگى قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسىن, سالت-سانا, ادەت-عۇرپىن جەتكىلىكتى بىلمەۋشىلىگى, قازاقتىڭ بۇرىنعى ەسكى تۇرمىستارىنا تانىستىعىنىڭ ازدىعى بايقالدى. كوللەك­تيۆ لەنينگراد قالاسىندا 4-5 جىلداي وقىپ ورىس, ەۋروپا حالىقتارىنىڭ ادەت عۇرىپتارىمەن كۇندەلىكتى ساباقتار ارقىلى تانىسىپ وتىردى دا, قازاقتىڭ ءوز ومىرلەرى, تۇرمىس وزگەشەلىكتەرى جونىندە از دايىندىق جاسادى. كەيىنگى كەزدە قازاق­ستاندا ءوسىپ-جەتىلگەن قۇندى ادەبيەت جاڭا تەاتردىڭ جاقسى شىعارمالار مەن ولاردا بەرگەن جۇرتشىلىق سىندارىمەن كوللەكتيۆ ويداعىداي تانىسا المادى. ال «تۇنگى سارىن» پەساسىن قويۋدا بولىنگەن ءبىر جارىم اي ۋاقىت قازاق تۇرمىسىنىڭ ەسكى قالدىقتارىن تولىق مەڭگەرىپ كەتۋگە ازدىق ەتتى. مۇنىڭ ۇستىنە قازاقتىڭ ءوز تازا كيىمدەرى, ءۇي سايماندارى, تۇسكيىز, جەلباۋ, كىسەن, قامشى جەتكىلىكسىز بولدى. مىنە, وسىنداي ۇساق نارسەلەردىڭ جوقتىعى پەسانىڭ كەيبىر ۋاقىتتاردا ناشار بولىپ كورىنۋىنە سەبەپ بولدى. ەكىنشى – ۇلكەن ءبىر كەمشىلىك جالپى ماسسوۆكا جوق, كىسى جەتىمسىز, قۇرال از بولدى. شىنىندا, بۇل ايتىلعاندار پەسادا ۇلكەن ورىن الاتىن زاتتار ەدى. بىزگە اكتەرلەردىڭ وبرازىن قالاي جاساۋ جونىندە زريتەلدەردىڭ پا­يىمدى, انىق پىكىرلەرى كەرەك. ماسەلەن, كارتينا جابىلار الدىندا مۇعالىمنىڭ قيمىلىنان كەلەشەكتە جەڭۋ بار ەكەنىن زريتەلدەر بايقاي الارلىقتاي بولدى ما, مىنە, وسىعان پىكىر الىسۋ كەرەك بولىپ وتىر. مۇحتار مۇندا ويەزدىڭ جاڭا نۇرحاننىڭ الدىندا مۇعالىم سويلەتىپ قويىپ, ساحنانى جاپقىزادى. ءبىز ويەز بەن نۇرحاندى قاشىپ قۇتىلىپ كەتكەن تانەكە مەن بوي بەرمەستى قۋعىزىپ ساحنادان شىعارىپ وتىرمىز, مىنە, بۇل قالاي بولار ەكەن دەپ. مۇحتاردىڭ ايتۋى بو­يىنشا قىدىربايدى ساحنانىڭ سىرتىندا تانەكەگە ولتىرتەدى, ءبىز ونىڭ ساحنادا الىستىرىپ تانەكەگە جەڭگىزىپ, پىشاقتاتىپ ءولتىرىپ وتىرمىز. بۇل قالاي بولار ەكەن, وسى جاعىنا سىزدەردىڭ پىكىرلەرىڭىزدى كۇتە­مىز. بۇل الداعى كۇندە ءبىزدىڭ ويداعىداي جۇمىس ىستەۋىمىزگە تولىق جاردەم بولادى عوي دەپ سەنەمىن (شاجەنوۆ, پوستانوۆششيك جاردەمشىسى. «تۇنگى سارىن» پوستانوۆكاسىنا قالاي ازىرلەدىك؟ «وڭتۇستىك قازاقستان», 1938 جىل 26 دەكابر, №295 (1092), دەپ سوناۋ الىستا قالعان جىلداردىڭ ءوز قيىن­دىعىن تىلگە تيەك ەتەدى. اكتەرلىك پەن رەجيسسۋرانىڭ قوس تىزگىنىن قاتارىنان ۇستاعان حالەل شاجەنوۆتىڭ قاجىر-جىگەرى تەاتر ساحناسىندا شىڭدالىپ, تەاتردى ءوز الەمىنە اينالدىرادى.

1940 جىلى ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەگىن» رەجيسسەرلىك ساحنالاۋمەن قاتار بەكەجاننىڭ ءرولىن ءوزى وينايدى. قويىلىم تۋرالى: «...پەسادا باستى ءرولدىڭ ءبىرى – بەكەجاندىكى. ونى دۇرىس شىعارۋ ءۇشىن ويناۋشىعا دا كوپ ىزدەنىپ, ويلانۋدى كەرەك ەتەدى. ال ەگەر ءبىر تەنتەكتىڭ ءتيپىن بەرسە بەكەجان بولادى دەسە, ارينە, ول قاتە بولعان بولار ەدى. ونى ءتيىستى جەرىندە باتىر دا, جۇ­رەك­تى دە, ەپتى دە ەتىپ بەرە ءبىلۋ كەرەك. وسى جا­­عىنان قاراعاندا, شاجەنوۆ جولداس الدىنا قويعان مىندەتتىڭ ءبىرسىپىراسىن ويداعى­داي شەشكەن دەۋگە بولادى. اسىرەسە ونىڭ اياق­ استىنان تۋلاپ, كۇتپەگەن جەردەن بۇرىق-سا­رىق بولىپ اشۋلانۋى وتە لايىقتى. سو­سىن بەكەجاننىڭ كوزقاراسىن دا دۇرىس كەل­­­تىرگەن» /ز.جارقىنباەۆ. «قىز جىبەك» تۋ­را­­­لى ءبىر-ەكى ءسوز» «لەنين جولى», 7.06.1941. №132/ دەگەن ماقالادان ح.شاجەنوۆتىڭ رە­­جيس­سەرلىگىمەن قوسا اكتەرلىك ويىنىن كو­رەر­مەننىڭ جىلى قابىلداعانىن كورەمىز.

حالەل شاجەنوۆ شىمكەنت قالاسى شەڭبەرىندە قالىپ قويماي, تەاتردى ىرگەلەس قىزىلوردا ەلىنە گاسترولدىك ساپارعا الىپ شىعادى. قويىلىمدار تابىستى ءوتىپ, كورەرمەن كوزايىمىنا اينالعان ­تەاتر بىرنەشە كونتسەرتتىك باعدارلاما دا بەرەدى. قىزىلوردا ساپارى جايىندا: «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق (شىمكەنت) تەاترى قىزىلوردا قالاسىنا كەلگەلى بەرى يسكۋسستۆو ىستەرىنىڭ وبلىستىق ءبولىمىنىڭ ينيتسياتيۆاسى بويىنشا شىمكەنت قازاق تەاترىنىڭ كوللەكتيۆى مەن قىزىلورداداعى كورەي تەاترىنىڭ كوللەكتيۆى مۇشەلەرىنىڭ ەكى رەت تۆورچەستۆولىق كەزدەسۋى وتكىزىلدى. ءبىرىنشى كەزدەسۋ مايدىڭ 9 كۇنى پيونەرلەر ۇيىندە بولدى, وندا جوعارىدا اتالعان تەاترلاردىڭ ەكەۋىنىڭ دە كوللەكتيۆى جانە قوعام ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى باس قوستى. ماجىلىستە يسكۋسستۆو ءبولىمى وكىلىنىڭ جانە شىمكەنت تەاترىنىڭ باسشىسى شاجەنوۆ /شاجەنوۆ/ جولداس پەن كورەي تەاترىنىڭ كوركەمونەر جونىندەگى باسشىسى تساي جولداستىڭ قىسقاشا مازمۇندامالارى بولدى. ولار ءوز سوزدەرىندە ماجىلىسكە قاتىسىپ وتىرعاندارعا ءوز تۆورچەستۆولىق پلاندارى تۋرالى ايتا كەلىپ, ولاردى كەلەشەكتە كوركەمدىك جاعىنان جوعارى ساپالى جانە كوركەم سپەكتاكلدەر قويۋ ىسىنە بار كۇشتى جۇمساۋعا شاقىردى» /تالاسوۆ. 20 ماي 1941 ج. №116 (930)/ دەپ جەرگىلىكتى باسپا بەتتەرىندە جىلى لەبىزگە يە بولادى.

«...1938 جىلى وسى تەاتر كوللەكتيۆى لەنينگرادتاعى مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن, ۇكىمەت پەن پارتيانىڭ قاۋلىسى بويىنشا, شىمكەنت تەاترىنىڭ تۇراقتى كادرلارى ەتىلىپ بەكىتىلدى. بۇدان كەيىن تەاتردىڭ تۆورچەستۆولىق جاڭا ءداۋىرى باستالدى دەۋ­گە بولادى. جاس كوللەكتيۆ وزدەرىنىڭ بۇل ىستەرىن جۇرتشىلىققا قالاي كورسەتۋدى, ءار جاقتى جانرلارمەن تانىستىرۋعا رەپەرتۋارىن مىنا تۇردە قۇراستىردى: ورىس, باتىس ەۋروپا كلاسسيكتەرىنىڭ تاڭدامالى شىعارمالارىنان, قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ەپوستارىنان, ازامات سوعىسىنىڭ, 1916 جىلعى قازاق كوتەرىلىسىنىڭ وقيعالارىنان جاڭا وسى داۋىردەگى تەمادان الىنعان قۇندى پەسالارىن قويا باستادى. ءبىزدىڭ كوللەكتيۆ كينو يسكۋسستۆوسىنا دا كورنەكتى ەڭبەك ءسىڭىردى, ستۋدەنت بولىپ جۇرگەندە دە كوبىنەسە كوپشىلىكتىڭ قاتىناساتىن ساحنالاردا وقيعاعا دۇرىس رەاكسيا جاساۋمەن «امانكەلدى» فيلمىسىنا ءبىزدىڭ جىگىتتەر كوزگە تۇسەرلىك ەڭبەكتەر ىستەدى. ودان كەيىن بۇكىل الەمدە ايگىلى پەتر فيلمىسىندا تالانتتى ءارتىس ق.قارساقباەۆ, ابدىراحمان سەكىلدى تاريحتان ورىن العان ەلەۋلى ءبىر حاراكتەردى تاماشا ويناپ ەدى. ارينە, بۇل ءبىزدىڭ كادرىمىز قازاق كينوسىنىڭ ەكىنشى رەت شىعارىلۋىندا اۋەزوۆتىڭ ستسەنارياسى بويىنشا «رايحان» كينو فيلمىسىندا رايحان ءرولىن تاماشا اتقارعان حاديشا بوكەەۆا بولسا, بۇل دا ءبىزدىڭ كادرىمىز. س.كيروۆ ءومىرىن بەينەلەيتىن « ۇلى ازامات» فيلمىسىندا ءى-ءىى سەرياسى قازاق تىلىندە اۋدارىلىپ شىعۋدا قىسقا مەرزىمدە كورنەكتى قىزمەتىمەن قاتار بەيىمدىلىك­تەرىن دالەلدەگەندەي بولدى. دۋبلياج قاتا­رىن­داعى جۇمىستىڭ ەڭ باعالىسى دەگەن اتاق الدى. وسى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ح.بوكەەۆا, ب.سەرىكباەۆا, ب.ەرعاليەۆا, ت.مادى­حوجاەۆ. جولداستار قازاق كسر ۇلى كەڭەسى پرەزيدۋمىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىن الدى. كوللەكتيۆ الىدە بولسا ماستانبايدى. كۇن سا­يىن, ساعات سايىن ونەر قىزمەتىنىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسىنا قول سوزۋعا جۇمىلا تىرىسۋى ءسوزسىز, پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ نۇسقاۋى بويىنشا كەلەشەك تابىستارعا, شىندىق ماعىناسىنا جەتۋگە ۇمتىلا بەرمەك. (رەجيسسەر ق.شاجەنوۆ. ديرەكتور بەرەزچۋك. «تەاتردىڭ تۆورچەستۆولىق ءوسۋ جولى». «لەنين جولى». 1 يۋن 1941 جىل №127 (941). بۇل – ءبىر قاراعانعا قاراپايىم كورىنەتىن ح.شاجەنوۆتىڭ ءوز قولىمەن جازعان, ونە بويىنان شىعارماشىلىق جولدىڭ اششى-تۇششىسى ەسىپ تۇرعان ماقالا, تەاتر اكتەرلەرىنىڭ ساحنامەن قاتار كينو الەمىنە اياق باسقانى تۋرالى شانين تەاترىنىڭ ماڭىزدى شەجىرەسى بولىپ قالا بەرمەك.

تالانتى ۇشتالىپ, بيىككە سامعاي باستاعان شىعارماشىلىق ارمانىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تالقان­دا­عا­نىنا قاراماستان, ح.شاجەنوۆ رۋحتى قويىلىمدارعا «وشىگە» كىرىسىپ, م.اقىنجانوۆتىڭ «يساتاي-ماحامبەت» پەساسىن ساحنالايدى. كوپشى­لىك­تىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن قويىلىمدا يساتاي مەن ماحامبەت بەينەلەرى باتىر­لىقتىڭ, باتىلدىقتىڭ رامىزىنە اينا­لىپ, فاشيزمگە قارسى كۇرەستىڭ جارشىسى بولادى. ماحامبەت ولەڭدەرىندەگى پوە­تي­كالىق سارىن مەن كەيىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق ناقىشتاعى كوستيۋمدەرى رەجيسسەر يدەياسىن ايقىندايتىنى تۋرالى: «...رەجيسسەر پەسانىڭ «قوسىمشا اۆتورى» بولىپ ەسەپتەلەدى. يسكۋسستۆولىق ونەردىڭ وسى تۇرعىسىنان قاراعاندا «يساتاي-ماحامبەت» پەساسىن قويۋداعى تەاتردىڭ پوستانوۆششيك-رەجيسسەرى شاجەنوۆ جولداستىڭ ەڭبەگى ەداۋىر. ول پەسانىڭ جاندى قىزىقتى شىعۋى ءۇشىن كوپ ەڭبەك سىڭىرە بىلگەن, پەساداعى كوپ مونولوگتى قىسقارتقان, سوعىستىڭ كوپشىلىگىن ساحنانىڭ سىرتىنا شىعارىپ, وتە ماڭىزدى جەرلەرىن ساحنانىڭ ىشىنە ەنگىزگەن. بىراق بۇل تىم وعاش تا ەمەس, سوندايلىق شەبەرلىكپەن, كوپ ويلانۋمەن شەبەر ىستەلگەن پەسانىڭ كومپازيتسيالىق قۇرىلىسىنا, ۋاقيعانىڭ ءوربۋ بارىسىنا ەشقانداي كەمشىلىك كەلتىرمەگەن, كەيبىر قىسقارتىلعان جەرلەردىڭ جالعاسىمەن بايلانىستىرىلۋى ۋاقيعانىڭ و باستاعى جاندى وزەگىندەي بولىپ, اراسىنداعى ء«ۇزىلىس­تىڭ» بارلىعى سەزبەستىك بولىپ شىققان» («وڭتۇستىك قازاقستان» №228 (2927) 26 سەنتيابر 1941 جىل). بۇل ح.شاجەنوۆتىڭ رەجيس­سەر رەتىندە باتىل قادام جاساعان شىعار­ما­شىلىق جولىن ايعاقتاپ تۇسكەندەي.

سوڭعى رەت ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى-اقتوقتىسىن» ساحنالاعان ءبىرتۋار رەجيسسەر اقان سەرىنى – ءوزى, اقتوقتىنى اياۋلى جارى ج.سەرىكباەۆاعا ويناتادى. قوس عاشىق ساحنادا كەيىپكەرلەرى بولىپ قوشتاسقانىن بىلمەدى. پرەمەرادان سوڭ تەاتردىڭ 11 اكتەرىن باستاپ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانعان حالەل شاجەنوۆ اراعا 6 اي سالىپ, حاركوۆ تۇبىندە قازا تاپتى. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ج.سەرىكباەۆا سۇيىكتى جارى حالەل قويعان اقتوقتىدان سوڭ دا اراعا بىرنەشە جىل سالىپ اقتوقتىنى وينايدى. «مەن اقتوقتىنى 1942 جىلعى ماۋسىمدا قويىلعاندا دا ويناعانمىن, وسىمەن جۇرتشىلىق مەنىڭ اتقارۋىمدا اقتوقتىنى تەاتر ساحناسىنان ەكىنشى رەت كورىپ وتىر. ارادا وتكەن ءتورت جىلدا قانشالىقتى وسكەندىگىمدى مەن وسى اقتوقتى ءرولىن ەكىنشى رەت قولىما الىپ جاساپ, جۇرتشىلىق الدىندا ويناۋىمنان بايقاعاندايمىن. بۇرىن بەيۋاقىتتا ءبىر كورگەن بەيتانىس اقتوقتىمەن ەندى عانا قول الىسىپ, سىرلاس دوس بولعانداي بولدىم. ويلاپ قاراسام, ءانابىر كەزدە اقتوقتىنى تولىق, شىن ماعىنادا تۇسىنە دە الماعان سياقتىمىن. ءوز سەزۋىمدە ەندى عانا اقتوقتىنىڭ سۇيە بىلەتىندىگىن, سۇيگەنى ءۇشىن ءوز ماحابباتىن قورعاي بىلەتىندى­گىن, اسقان قايراتتىلىعىن, قۇدالىقتىڭ قۇرىعىنا مويىنسىنباي, «بار ازاپقا باسىن بايلاپ» ەرىكتى ماحاببات ءۇشىن كۇرەسكەن, سول كەزدەگى قارا تۇنەك زاماندا ادىلەتتىڭ ساڭىلاۋىن ىزدەپ, جاڭا­لىققا تالپىنعان ەل اۋزىنداعى ارداقتى قىزداردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ءبىلدىم. وسى ويىمدى, تراكتوۆكامدى قانشالىقتى جۇزەگە اسىرا الدىم, ونى جۇرتشىلىق ءوزى ايتسىن (بيكەش سەرىكباەۆا. تەاتردىڭ ءارتىسى. «وڭتۇستىك قازاقستان», 1957 جىل) دەپ, سۇيىكتى جارىنىڭ قاسىندا اقتوقتى بولىپ تۇرىپ «كەيىپكەر اقتوقتىنىڭ» ىشكى زارىن كەيىن, حالەلىنەن ايىرىلعان كەزدە سەزىنگەنىن وسىلاي تەبىرەنە جەتكىزەدى.

قىسقا عۇمىرىندا جاسىنداي جارق ەتكەن حالەل شاجەنوۆتىڭ ەسىمىن قازىرگى ۇرپاق بىلمەسە دە, ول قازاق تەاترىنىڭ تۇڭ­عىش كا­سىبي رەجيسسەرى رەتىندە ۇلت تاريحىندا قالارى ءسوزسىز.

سايا قاسىمبەك,

شىمكەنت قالالىق ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دراماتۋرگ