تەرىسكەيدىڭ يەن بايلىعى: ەرتىس ورمانىنداعى شىعىننىڭ ورنى تولا ما؟

قولدا بارعا يە بولا المادىق

ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ ورمان قورعاۋ سالاسىندا كوشەتتەردىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى, ماتەريالدىق-تەح­­نيكالىق بازانىڭ توزۋى, كادر تاپشىلىعى, ءورتتىڭ ال­دىن الۋعا قاجەت ارنايى جاب­دىق­تاردىڭ ازدىعى ورمان شارۋا­شىلىعىن دامىتۋعا تەجەۋ بولىپ تۇر.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جول­داۋىن­دا ەلىمىزدىڭ بىرەگەي جانۋار­لار جانە وسىمدىكتەر الە­مىن ساقتاۋ ماسەلەسى ءاردا­يىم وزەكتى بولىپ قالا بەرەتى­نىن اتاپ ءوتتى. «مەملەكەت الدا­عى ۋاقىتتا دا كەڭ بايتاق دالا­مىزدى جانە ورمانىمىزدى ورت­تەن قورعاۋ ءۇشىن بارلىق قاجەت­تى شارانى قابىلدايدى. قازاقستاننىڭ تابيعاتى وتە باي جانە الۋان ءتۇرلى. الايدا ورمان-توعايلار جەرىمىزدىڭ 5 پا­يىزىن عانا الىپ جاتىر. تابي­عاتتىڭ ءار الۋاندىعىن ساق­تاۋ ءۇشىن ءبىز ورمان القاپ­تارىن كوبەيتۋىمىز قاجەت. بۇل مىندەت ەلىمىزدىڭ تۇراق­تى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن دە وتە ماڭىز­دى. ەلىمىزدى كوگالداندىرۋ جۇمى­سىنىڭ قارقىنى جامان ەمەس. توقتاپ قالماي, ونى جالعاس­تىرۋ قاجەت. «سەمەي ورمانى» ايا­سىندا ورمان تۇقىمباعى بار. بۇل – ورتالىق ازيا­داعى حالىقارالىق وزىق تالاپ­تارعا ساي كوشەت وسىرەتىن بىر­دەن-ءبىر كەشەن. وسى جوبانى باسقا دا ور­ماندى ايماقتاردا جۇزەگە اسىر­عان ابزال. ورمان-توعاي­دى كوبەيتۋ بۇكىل ەلدى جۇمىل­دىرا­تىن ناعىز حالىقتىق يدەياعا اينالۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت. 

«سەمەي ورمانىمەن» ۇشتاسىپ جاتقان پاۆلودار وبلىسىنداعى «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتىنىڭ الدىندا بۇ­گىندە ۇلكەن مىندەتتەر تۇر. ايرىقشا قورعالاتىن اۋماقتىڭ جالپى اۋدانى – 277 961 گەكتار, ونىڭ ىشىندە ورمانمەن كومكەرىلگەن جەرلەر – 163 296 گەكتار. سىرت قاراعاندا, بۇل تسيفرلار اسا كوپ بولىپ كورىنبەگەنىمەن, شىن مانىندە جالقاراعاي ورماندارىن ساقتاۋ وتە جاۋاپتى ءىس. ەرتىس بويىنداعى قارا ور­مان وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى كوپ قاسىرەت تارتتى. تاجىريبەلى ورمان­شى­لاردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تاۋەل­سىز­دىكتەن بەرگى جىلدارى وڭىردەگى جال­قاراعاي ورماندارىنىڭ 40 پايىزىنان ايىرىلىپ قالىپپىز. شامامەن 72 مىڭ گەكتاردان استام قاراعاي ورماندارى الاپات ورتتەن جانىپ كەتكەن. وسى­دان-اق ايماق ەكولوگياسى مەن تابيعي بايلىعىنا قانشالىقتى وراسان زور شىعىن كەلگەنىن بىلۋگە بولادى. 2003 جىلى رەزەرۆات قۇرىلعاندا ورمانداعى ءورتتى ازايتىپ, اعاش بەلدەۋلەرىن كوبەي­تۋ ماقسات ەتىلگەن ەدى. بۇگىندە سول شىعىن­نىڭ ءبىراز بولىگى بۇتىندەلدى, ياعني 21 جىل ىشىندە 45 435 گەكتار القاپتا ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ, اعاش ءوسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.

مامان تاپشىلىعى بوگەۋ

«ەرتىس ورمانى» مەملەكەتتىك ورمان تابيعي رەزەرۆاتى باس ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى قازبەك امەتوۆ ءمالىم ەتكەندەي:

– رەزەرۆاتتىڭ 2024 جىلعا ارنالعان ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىنا سايكەس, 2 828 گەكتار الاڭدا ورمان كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ جوسپارلانعان. وتىرعىزۋ ماتەريالىنىڭ جالپى سانى – 14 ملن 568 مىڭ دانا. جارتىسىن كوكتەمدە وتىرعىزساق, قالعانىن كۇزدە ەگەمىز. جالپى, ورمان قورعاۋ با­عىتىنداعى جۇمىستارىمىز جوسپارعا سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. دەگەنمەن ءبىزدىڭ مەكەمەدە مامان جەتىسپەۋشىلىگى بار. ماۋسىمدىق جۇمىسكەرلەر, ونىڭ ىشىندە مۇنارا باقىلاۋشىلارى, ءورت سوندىرۋشىلەر, كولىك جۇرگىزۋشىلەرى, تراكتور جۇرگىزۋشىلەرى جەتىسپەيدى. بۇل ماسەلەنى ەڭبەك.كز پورتالى, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىمەن, جەرگىلىكتى اكىم­دىكتەرمەن بىرتىندەپ شەشىپ جاتىرمىز. س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىمەن, پاۆلودار مەملەكەتتىك تەحنولوگيالىق كوللەدجىمەن ورمان شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلاۋ تۋرالى كەلىسىمشارت بار. بۇگىندە قىزمەتكەرلەردىڭ شتاتتىق سانى 307 ادامدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 285 ادام – مەملەكەتتىك ينسپەكتور. قىز­مەتكەرلەرىمىزدىڭ ورتاشا جاس شاماسى – 40-45 جاس.

سوڭعى جىلدارى ورمان شارۋاشى­لىقتارىن قاجەت تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ جاقسارا تۇسكەن. رەزەرۆاتتا 39 بىرلىك ءورت ءسوندىرۋ, 21 بىرلىك پاترۋلدىك تەحنيكا, 85 بىرلىك تراكتور (ونىڭ ىشىندە 37 ءورت ءسوندىرۋ تراكتورى) بار. بۇل بەكىتىلگەن نورماتيۆتەردىڭ 100 پايىزىن قۇرايدى. بيىل LOVOL-1054 ماركالى سەگىز تراكتورمەن, ءبىر گاز 3308 اتس ماركالى ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسىمەن تولىقتى. سونداي-اق JAC ماركالى ءبىر پاترۋلدىك اۆتوماشينا ساتىپ الىندى. تاعى 7 تراكتور, 34 بىرلىك Jac T6 شاعىن ورمان ءورتىن ءسوندىرۋ كەشەنىن ساتىپ الۋ جوسپارلانىپ وتىر.

جاڭا جۇيە ورمان ءورتىن ازايتتى

بيىلعى جاز «ەرتىس ورمانىنداعى» ورمان كۇزەتىندە جايلى ءوتتى دەۋگە بولادى. جىلدىڭ العاشقى 9 ايىندا 38 ءورت وقيعاسى تىركەلدى. ونىڭ 33-ءى نايزاعاي سالدارىنان تۇتانعان. جالپى, ورمان القابىنىڭ 4,3 گەكتارىنا 1 ملن تەڭگەدەن استام ماتەريالدىق شىعىن كەلتىرىلدى. ورمان ءورتىنىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولعان ەكى ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ءىرى كولەمدە ايىپپۇل ارقالادى. بيىل بيۋدجەتتەن 2 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, ورمان ورتتەرىن ەرتە انىقتاۋ, الدىن الۋ ماقساتىندا تەپلوۆيزورلار, جوعارى ساپالى بەينەكامەرالارى بار 23 مۇنارا ورناتىلدى. ورمان ورتتەرىن ەرتە انىقتاۋ جۇيەسى – ورمان مونيتورينگىنە ارنالعان باعدارلامالىق-اپپاراتتىق كەشەن. ول شۇعىل تۇردە ءىس-شارالاردى قابىلداۋعا, ءورت قاۋىپتىلىگى جوعارى ماۋسىمدا ورمان ورتتەرىنەن بولاتىن زالالدى ايتارلىقتاي ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءورتتى انىقتاۋ تاۋلىك بويى 360 گرادۋسقا قارايتىن, 30 كم-گە دەيىنگى راديۋستا جاعدايدى تىركەيتىن بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.

«باقىلاۋ اۋماعى 10 مىڭ گەكتارعا دەيىن جەتەدى. مۇنارالار مەتەورولوگيالىق مونيتورينگ جۇرگىزەتىن, نايزاعايلاردىڭ ءتۇسۋىن تىركەيتىن جۇيەمەن جابدىقتالعان. اتالعان جۇيە تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەي­تىندىكتەن, ورمان ورتتەرىن عانا ەمەس, ورمان زاڭناماسىن بۇزۋشىلاردى دا انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كامەرالار تۇسىرگەن بەينەجازبالار 30 تاۋلىككە دەيىن ساقتالادى», دەيدى مەكەمە باسشىسى.

ءموراتوريدىڭ تەرىس اسەرى دە بار

بۇعان دەيىن ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ بۇيرىعىمەن 2029 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن «ەرتىس ورمانى» تابيعي رەزەرۆاتىندا اعاشتاردى كەسۋگە تىيىم سالىنعانى ءمالىم. الايدا ورمانداعى اعاشتار مەن بۇتالاردىڭ بارلىق ءتۇرىن كەسۋگە تىيى­م سالۋ ساۋ ەكپەلەردىڭ كەبۋىنە, زاقىم­دانۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن ەكەن. رەزەرۆات ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, ءموراتوريدى ەنگىزۋ ورمانداردىڭ وسۋىنە, ساقتالۋىنا تەرىس اسەر ەتەدى. سەبەبى جىل سايىن ۇلكەن اۋماقتاردا اعاش دىڭدەرىنىڭ قۋراۋى جۇرەدى. ولاردى ۋاقىتىندا تازالاپ وتىر­ماسا بولمايدى. سوندىقتان كوميتەت الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەنى ەسكەرە وتىرىپ, بەلگىلى ءبىر سانيتارلىق وزگەرىستەر قابىلدايدى دەگەن ءۇمىت بار.

ايتا كەتەلىك, مەكەمەدەگى عىلىم, اق­پارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ ماماندارى جىل سايىن وسىمدىكتەر الەمىنە تۇگەندەۋ جۇمىسىن جۇرگىزەدى. بيىلعى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن وسىمدىكتىڭ 15 ءتۇرى انىقتالدى, بىراق ولار قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلمەگەن. نەگىزى جالقاراعاي ورماندارىندا وسىم­دىكتەردىڭ 232 ءتۇرى وسەدى, ونىڭ 7 ءتۇرى ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, كوكتەمگى ادونيس, ۇيقىشوپ, سارى ۇيقىشوپ, بۇعى كلادونياسى, سەلەۋ, كادىمگى ەمەن, پاۆلوۆ يتمۇرىنى. رەزەرۆات اۋماعىن بۇلان, ەلىك, قاسقىر, قويان, تۇلكى, سىلەۋسىن, قارساق, بورسىق, ءتيىن, قۇر, ءشىل مەكەندەيدى. مۇندا ەلىمىزدىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن ورمان سۋسارى, بۇركىت, بەزگەلدەك, ۇكى, يتەلگىنى ۇشىراستىرۋعا بولادى.

ورمان قورعاۋ سالاسىندا قوردالانعان ماسەلە

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سوڭعى بەس جىلدا پاۆلودار وبلىسىنداعى ورمان شارۋاشىلىقتارىندا اعاش ۇر­لىعىنا قاتىستى 216 وقيعا تىركەلىپ, مەملەكەتكە جالپى سوماسى 64,6 ملن تەڭگەدەن استام زالال كەلتىرىلگەن. ءىس جۇزىندە تابيعي ورمان قورىنىڭ 2766,3 تەكشە مەترى وتالىپ كەتكەن. بۇل از شىعىن ەمەس.

پاۆلودار وبلىستىق ورمان شارۋا­شى­لىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماق­تىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى رۋسلان تولەپباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارداعى قۋاڭشىلىق سالدارىنان ەگىلگەن تال-تەرەكتەردىڭ باسىم بولىگى قۋراپ قالعان. بۇعان قوسا ورمان الاڭدارىندا مالدىڭ باقىلاۋسىز جايىلاتىنى, ورمان ورتتەرى, وبلىس اكىمدىگى قاراماعىنداعى ءۇش ورمان مەكەمەسىندە تۇراقتى ورمان تا­لىمباقتارىنىڭ بولماۋى دا بۇل ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ وتىر.

– ايماقتا ءۇش تالىمباق بار, ولاردىڭ ەكەۋى «ەرتىس ورمانىندا», بىرەۋى باياناۋىل ۇلتتىق پاركىندە. بۇل ەكى تابيعات قورعاۋ مەكەمەسى ءوز قاجەتتىلىكتەرىن تولىق وتەيدى, ال وبلىس اكىمدىگىنە قاراستى ءۇش ورمان مەكەمەسى اعاش وتىرعىزۋعا ارنالعان ماتەريالدى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالى ارقىلى الۋعا ءماجبۇر. پرەزيدەنتتىڭ ورمانداردى مولىقتىرۋدى ۇلعايتۋ جو­نىندەگى باعدارلاماسىنا بايلانىس­تى سوڭعى 4 جىلدا كوشەتتەرگە دەگەن سۇ­رانىس ارتتى. الايدا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار كوبىنە سوزىلىپ, كوشەتتەر ورمان تۇقىمدارىن اۋدانداستىرۋ قاعي­دالارىنا سايكەس قابىلدانبايدى. تاسىمالداۋ كەزىندە اعاشتاردىڭ تامىر جۇيەسى قۇرعاپ كەتەدى, تاسىمالداۋ رەگ­لامەنتى ساقتالمايدى. سوندىقتان كوشەت­تەر ءوزىمىزدىڭ تۇقىمداردان, ءوزىمىزدىڭ بۇرشىكتەردەن الىنۋى كەرەك. تەك سولاي عانا تىرشىلىككە بەيىمدىلىكتى ارتتىرىپ, ورمان قورىن كوبەيتۋگە بولادى. ال قازىر­گى ۋاقىتتا ءۇش ورمان شارۋاشىلىعى مە­كەمەسىندە كوشەتتەر تاپشىلىعى 722,2 گەكتار القاپتا بايقالادى, – دەيدى ينسپەكتسيا باسشىسى.

بۇگىندە ورتالىق ازياداعى جالعىز حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس اعاش وتىرعىزۋعا ارنالعان ماتەريالداردى ءوسىرۋ جونىندەگى ورمان-تۇقىمدىق كەشەن «سەمەي ورمانى» مەملەكەتتىك ورمان تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ بازاسىندا جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ وتكەن ابزال. بۇل جوبا ەلىمىزدىڭ التى ورمان ايماعىندا جۇزەگە اسىرىلىپ, وعان پاۆلودار وبلىسى دا ەنگەن. اكىمدىك قاراماعىنداعى ورمان قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ بازاسىندا جابىق تامىر جۇيەسى بار وتىرعىزۋ ماتەريالدارىن وسىرەتىن تالىمباقتار قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل جوبانى قارجىلاندىرۋ كوزى رەتىندە ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى پايدالانىلىپ, قارجىلاندىرۋ ليزينگ, نەسيەلەۋ ارقىلى جۇرگىزىلمەك. جوعارى تەحنولوگيالى ورمان كەشەندەرىن قۇرۋ كوشەت ماتەريالدارىن جىلدام, ساپالى وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, ول ورمان القاپتارىن كوبەيتۋگە وڭ اسەر ەتەدى دەگەن سەنىم زور.

جالپى, پاۆلودار وبلىسى اۋماعىنداعى 478,7 مىڭ گەكتار ورمان قورىنا نەبارى 625 ادام جاۋاپتى. «ەرتىس ورمانى» مەن باياناۋىل ۇلتتىق تابيعي پاركىندە ورتكە قارسى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيى 100%-دى قۇراسا, جەرگىلىكتى ورمان مەكەمەلەرىندە بۇل كورسەتكىش نەبارى 84%-عا تەڭ.

– تەحنيكانى جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ونىڭ ىشىندە ورمان ءورت ءسوندىرۋ ستانسالارىنىڭ مودۋلدەرى ساتىپ الىنىپ جاتىر. الايدا رەزەرۆات پەن ۇلتتىق پاركتەگى تەحنيكانىڭ 80%-عا جۋىعى ەسكى, ياعني قولدانىس مەرزىمى وتكەن. سونىمەن قاتار 11 ورمان شارۋاشىلىعىندا ورتكە قارسى قىزمەتكە قويمالار مەن ءورت ءسوندىرۋ قۇرالدارىن ساقتاۋعا ارنالعان عيماراتتار جەتىسپەيدى نەمەسە تالاپتارعا ساي كەلمەيدى. بۇل عيماراتتاردىڭ بارلىعى 1960-1970 جىلدارى سالىنعان. 2023 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ ورمان قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى مەن ماۋسىمدىق جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسى ەكى ەسەگە ۇلعايتىلدى. سوعان قاراماستان, وبلىستاعى ورمان شارۋاشىلىقتارىندا جوعارى بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسى شەشىلمەگەن. اسىرەسە شالعايداعى ورمان شارۋاشىلىعى بولىمشەلەرىندە بۇل ماسەلە وزەكتى بولىپ وتىر. كادر تاپ­شىلىعى تۇرعىن ءۇي مەن الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ (كوتەرمەاقى, جاعداي جاساۋ) جەتكىلىكسىزدىگىنەن تۋىندايدى. بۇل جاس مامانداردىڭ اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە كەلۋىنە كەدەرگى بولىپ وتىر, – دەپ ر.تولەپباەۆ قالىپتاسىپ وتىرعان ماسەلەلەردى تاراتىپ ايتىپ بەردى.

ورمانشىلاردى ىنتالاندىرۋ كەمشىن

ءبىر كەزدەرى «ەرتىس ورمانى» مەكەمەسىن باسقارعان تاجىريبەلى ورمانشى, ەڭبەك ارداگەرى, اققۋلى اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى تولەگەن شاكارمانوۆ سوڭعى 20 جىلدا جوعالتقان ورمان قورىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى دەگەن پىكىردە.

– رەزەرۆاتتاعىلار الداعى جىلدارى قاراعاي كوشەتتەرىن ەگۋ, ورماندى كۇزەتۋ جۇمىستارىن جۇيەلى ۇيىمداستىرىپ, ورمان شارۋاشىلىقتارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايتىلا بەرسە, كوپ ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى. الايدا مەكەمە باسشىلىعىنىڭ ءجيى اۋىسۋى سوڭعى جىلدارى بەلگىلى ءبىر كەلەڭسىزدىكتەردى تۋدىرىپ وتىر. بۇعان دەيىنگى باسشىلارىنىڭ كەيبىرى زاڭسىزدىققا جول بەرىپ, سوتتالىپ كەتتى. ورمان ۇرلىعى بەلەڭ الىپ, كولدەڭەن كوك اتتىلار ويلارىنا كەلگەنىن جاسادى. بۇل بەيباستاق ارەكەتتەردىڭ سوڭعى جىلدارى ازايعانى بايقالادى. ەندىگى رەتتە ورمان كۇزەتىن نىعايتىپ, قۇقىقتىق تۇرعىدان جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتە تۇسەتىن ارنايى زاڭدار قابىلدانۋى كەرەك. ورمانشىلاردىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, ەڭبەكاقىلارىن وسىرگەن ابزال. سوندا ىنتا دا, جۇمىس كورسەتكىشتەرى دە ارتا تۇسەدى, – دەيدى سالا ارداگەرى.

شىنىندا, ورمانشىنىڭ ەڭبەگى اۋىر, سونىسىنا قاراماستان, جالاقىلارى وتە از. جازعى ۋاقىتتاعى ءورت قاۋىپتى كەزەڭدە ورمانشىنىڭ تاعدىرى ءبىر ورتتە قيىلىپ كەتە بارۋى مۇمكىن. الايدا سونداي الاپات مەزگىلدە باستارىن بايگەگە تىگەتىن قىزمەتكەرلەرگە ەشبىر قوسىمشا تولەماقى قاراستىرىلمايدى. وسىنى نەگىزگە الاتىن ۋاقىت جەتتى. ۇكىمەت تابيعات بەرگەن مول نەسىبەنى وسى كۇيىندە ساقتاپ قالۋدا ونى قورعاۋشىلاردىڭ ادال ەڭبەگىن دە لايىقتى ەسكەرۋى كەرەك. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قالپىنا كەلتىرىلگەن ورمان جامىلعىلارىن شارۋاشىلىققا پايدالانۋعا كەمىندە 70-75 جىل ۋاقىت كەرەك. ال پاۆلودار وبلىسىنداعى جالقاراعاي ورماندارىنىڭ اۋماعى ەلىمىزدەگى جالپى ورمان قورىنىڭ نەبارى 0,04 پايىزىن قۇرايدى. ونسىز دا از عانا رەليكتى ورمانعا ستراتەگيالىق تابيعي بايلىق رەتىندە قاراعانىمىز ءجون.

پاۆلودار وبلىسى