مارعۇلاننىڭ مۇڭى

كوزىقاراقتى وقىرمان حاباردار شىعار, ال­كەي حاقان ۇلىنىڭ ءتۇپ-تۇقيانى اتاقتى ولجاباي با­تىر­عا بارىپ تىرەلەدى. شەجىرە تىزبەگىنە ۇڭىلسەك: ولجاباي – دۋلات – مارعۇلان – حاقان – الكەي دەپ كەلەدى. الكەي جاس كەزىنەن جاقسىعا جاقىن ءجۇرىپتى. ايتالىق, 1919 جىلى 15 جاسىندا جالىندى اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆقا جو­لىعىپ, ول كىسىنىڭ ءتالىمىن تى­ڭ­دايدى. «سۇلتانماحمۇت اقىن ماعان قايتكەن كۇندە گۋمانيتارلىق وقۋ وقىپ, عىلىم بيىگىنە قۇلاش سەرمە» دەپ وسيەت ايتتى دەيدى ءوزى. ونىڭ سىرتىندا الەكەڭ 1926 جىلى اتاقتى ءماشھۇر جۇسىپكە دە جولىعىپ, عۇلاما قاريانىڭ باتاسىن العان ساناۋلى جاننىڭ ءبىرى. بەرتىندە وسى كەزدەسۋ جايلى الكەي حاقان ۇلى: «ماشەكەڭنىڭ تۋعان حالقىنىڭ ادەبيەتى مەن فولكلورىن, تاريحىن شەكسىز بىلەتىنىنە, شىعىس ەلدەرىنىڭ تاريحىنا دا جەتىك ەكەنىنە كۋا بولدىم. ول كىسىدەن ابىلاي حان, بۇقار جىراۋ جونىندە قىزىقتى حيكايالار تىڭداپ, ونىڭ ءتۇپسىز تەرەڭ بىلىمىنە قايران قالدىم» دەگەن ەكەن («الكەي مارعۇلان تۋرالى ەستەلىكتەر» //قۇراست. د.ءا.مارعۇلان., د.ا.مار­عۇلان. – الماتى: ء«بىلىم», 2004. 57-ب).

ەسەيە كەلە بۇل كىسى 1914 جىلى 10 جاسىندا شىدەرتىدە حاكىم يمانبەكوۆ اشقان ورىس مەكتەبىندە وقىپ قارا تانيدى. 1916 جىلى ورىس ينجەنەرگە ىلەسىپ كەتىپ ءىربىت قالاسى ماڭىندا تەمىرجول قۇرىلىسىندا جۇمىس ىستەيدى. 1920 جىلى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ امەن دەگەن بالاسىنا ەرىپ كەرەكۋدەگى ءبىر جىلدىق مۇعالىمدىك كۋرسقا بارىپ, اتاقتى ءانشى مايرا ۋاليقىزىنىڭ ۇيىندە تۇرىپ وقيدى. كەلەسى جىلى ابىكەي ساتباەۆتىڭ نۇسقاۋىمەن سەمەي پەدتەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى.

سەمەيدە پەداگوگيكالىق تەحني­كۋمنىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا ءجۇرىپ قازاق ادەبيەتىنەن ساداق بەرەتىن جاس ۇستاز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اقىلىمەن لەنينگرادقا وقۋعا بارادى. بۇل تۋرالى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «ادەبيەتكە, فولكلوردى زەرتتەۋگە دەگەن قۇمارلىق جەتەلەپ, سول جىلى كۇنشىعىس ينستيتۋتىنىڭ تۇركولوگيا فا­كۋلتەتىنە ءتۇستىم. ونىمەن قوسا لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قوعامدىق عىلىمدار فاكۋلتەتىنىڭ شىعىس بولىمىندە تىڭداۋشى بولىپ تىركەلدىم» دەپ جازادى الەكەڭ.

الكەي حاقان ۇلىنىڭ كوزى تىرىسىندە كوكەيىنەن كەتپەيتىن تەرەڭ مۇڭى بار ەكەن. بۇل تۋرالى جارىقتىق العاش رەت 80 جىل­دىق مەرەيتويى قارساڭىندا «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 1984 جىلعى 11 مامىر كۇنگى №9 سانىندا «كەڭ ويدىڭ كەمەل بيىگى» اتتى تاقىرىپپەن جاريالانعان جۋرنال­شى جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلىنا بەرگەن سۇحباتىندا العاش ايتىپتى.

مۇڭلى وقيعا 1931 جىلى بولىپتى. بۇل قازاق دالاسىن اشتىق جايلاپ, قارا حالىق قارا شىبىنداي قىرىلىپ جاتقان كەز. الكەيدىڭ تۋعان ەلى باياناۋىلدىڭ حالقى جان-جاققا بوسىپ كەتكەن. عالىمنىڭ ەلدە قالعان اناسى نۇريلانى قارا­عاندىدا شاحتادا ىستەيتىن جالعىز ءىنىسى ىزدەپ كەلەدى. ماقساتى – اپايىن اشتىقتىڭ ارانىنان امان الىپ قالۋ. ءىنىسىنىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ, قالانى بەتكە العان كەيۋانا دۇنيە-مۇكامالدىڭ ءبارىن تاستاپ, ۇلى باباسى ولجابايدان قالعان قۇندى مۇرالاردى شۇبەرەككە وراپ ارقالاپ الادى.

الەكەڭ گازەت ءتىلشىسى ج.بەي­سەنباي ۇلىنا بەرگەن سۇحباتىندا: ء«بىزدىڭ ۇيدە ولجاباي باتىر بابادان قالعان مۇرالار: شاراينا, التىن بالداق, بۇكىر قىلىش, دۋلىعا, ت.ب. دۇنيەنى ابدىرەدە ساق­تاپ ۇستايتىن. كەيىن بۇلار ومبى مۋزەيىنە تاپسىرىلدى. ۇيدە قالعاندارى: جىبەكتەن جاسالعان ۇزىندىعى 1,5 مەتر, كولدەنەڭى 70 سم سارىالا تۋ, ويرات حانى عالدان-شەرىنىڭ ولجەكەڭە تارتقان ءۇش جارلىعى, جاي شاقىراتىن جۇمىر قارا تاس بولدى. تاعى ءبىر عا­جايىپ قۇندى دۇنيە ولجەكەڭ ءوزى قاتىسقان شايقاستارى جايلى جازىلعان «قارا كىتابى». ونىڭ ىشىندە ابىلايدىڭ, بوگەنبايدىڭ, قازىبەكتىڭ, امۋرسانانىڭ اتتارى كەزدەسەتىن. وكىنىشتىسى وسى مۇرا­لاردان كەيىن ايىرىلىپ قالدىق» دەپ جان تەبىرەنتەرلىك تەرەڭ مۇڭىن ايتىپتى.

«الەكەڭنىڭ تەرەڭ مۇڭايعانى سونشالىق, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ, ولىمنەن باسقانىڭ ءبارىن باسىنان كەشىرگەن قاريانىڭ ءجۇزى ونداعان عاسىر سايىن دالادا كۇننىڭ كوزىنە كۇيىپ, وڭىپ كەتكەن كونە تۇركىنىڭ بالبال تاسىنداي سۇرلانىپ كورىندى» دەيدى جارىلقاپ اعا.

جوعارىداعى قۇندى مۇرا­دان قالاي ايىرىلعانى حاقىن­دا ايتار بولساق, نۇريلا اپامىز قا­را­عاندىعا جەتپەي قۋ دالادا جان تاپسىرعان. ءىنىسى ونى قولىن­داعى قۇندى بۇيىم تۇيىلگەن تۇيىنشەگىمەن بىرگە جەرلەپ, جونىنە كەتكەن. 1935 جىلى لەنينگرادتان وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن الەكەڭ قۋ دالانى كەزىپ اناسى جەرلەنگەن جەردى ولە-ولگەنشە ىزدەگەن. وكىنىشتىسى تاپ­پاعان. مارعۇلاننىڭ مۇڭى وسى ەكەن.