قاناتى قىرقىلعان قىراندار

ارزان ءارى زالالسىز ەنەرگيا كوزدەرىن اشۋ ماقساتىنداعى «قا­­­زاقستاندا 2030 جىلعا دەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدى دامىتۋ تۋرالى» مەملەكەتتىك باع­دارلاماسىنا سايكەس, جەل كۇشىمەن وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءتيىمدى قولدانۋدىڭ جولدارى قا­راستىرىلىپ كەلەدى. سوعان ساي رەسۋرستار دا جوق ەمەس. ويتكەنى جەل ەنەرگياسىنىڭ باسقا ەنەرگيا كوزدەرىنەن ەكولوگيالىق, ەكو­نوميكالىق ارتىقشىلىقتارى مول دەيتىن پايىم بار.

ماسەلەن, الماتى وبلىسىنىڭ قى­تايمەن شەكارالاس ەندىكتە ەۋرازيا مەگاباسسەينىندەگى وراسان زور اۋا ماسساسىنىڭ كولەمى اۋىساتىن, ورتالىق ازياداعى «جەل ءپوليۋسى» دەپ اتالاتىن جەتىسۋ قاق­پاسىنداعى جەلدىڭ قۋاتى مول ەكەنى دالەلدەنگەن. ەكى قىراتتىڭ ەڭ قىساڭىنداعى الاڭ (ەنى 10-12 كم, ۇزىندىعى 80 كم) تابيعي «اەروديناميكالىق قۇبىر» سانالادى. قاقپا ەلىمىزدىڭ بالقاش – الاكول ويپاتىن قىتايدىڭ ەبىنۇر ويپاتىمەن جالعاستىرادى. وسى جەردەگى جەل ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ونىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە وتە ءتيىمدى ەكەنى انىقتالعان. ونداعى جەلدىڭ جالپى قۋاتى 5 مىڭ مۆت-تان استام دەپ بولجانىپتى. بۇل وتە زور ەنەرگيا كوزى ءارى كومىر مەن مۇنايدى, گازدى ۇنەمدەۋگە, قور­شاعان ورتانى لاستانۋدان ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى. ايتىپ وتىرعانىمىز رەسۋرسقا قاتىستى ءبىر عانا مىسال. قاۋىپسىز ەنەرگيا كوزى ەكەنى ەكى باس­تان. بىراق جان-جانۋارعا ەمەس...

ال ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە كەلسەك, سۋ, جەل ەنەرگياسىنان باس­قا, جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ دامۋى تۇرعىسىندا ليتي-يوندىق اككۋمۋلياتورلار, زاماناۋي ەكو­لوگيالىق تازا گەنەراتورلار پايدا بولعانى بەلگىلى. دەگەنمەن بارىنە ورتاق ءبىر تالاپ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى جا­ھاندىق ترەندتەردىڭ ىشىندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ەڭ اۋەلى عا­لامدىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە, سو2 قالدىقتارىن ازاي­­تۋعا بايلانىستى بولىپ وتىر.

بۇگىندە الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە ەنەرگە­تيكالىق قۋاتتىڭ تاپ­شىلىعى ايتارلىقتاي بايقالادى دەيدى زەرتتەۋلەر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەن­سەك, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 69 پايىزى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ستانسالارعا تيە­سىلى. سول سەبەپتى دە ساراپشى ماماندار ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەت دەپ سانايدى.

«بۇل گەنەراتسيالاۋ جەلى­لىك نىسان­داردىڭ نەگىزگى جاب­دىق­تارىنىڭ توزۋىن, ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ ۇلعايۋىمەن قاتار وتاندىق مەنشىكتى وتىننىڭ (ۋراننىڭ) بولۋىن, وعان قولايلى باعانىڭ قالىپتاسۋىن قامتيدى. وكىنىشكە قاراي, ەلى­مىزدە ازىرگە باسقا تەحنولوگيالار جوق. جەك-گە كەلەتىن بولساق, ەنەرگيانىڭ بۇل ءتۇرى بەيبىت اتوم­نىڭ ورنىنا ەمەس, ونىمەن قاتار دامۋى كەرەك», دەيدى ەنەرگەتيك جاقىپ حايرۋشەۆ.

الايدا جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىككە تيگىزەتىن اسە­رىن دە ەسكەرگەن ءجون. ءبىزدىڭ نەگىزى ايتايىق دەگەن ويىمىز دا وسى. ماسەلەن, 2023 جىلعى قا­زانى ايى مەن 2024 جىلعى ناۋ­رىز ايى ارالىعىندا ونلاين فور­ماتتا جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ بيو­الۋانتۇرلىلىككە تيگىزەتىن اسەرى تۋرالى جەتى ءدارىس ءوتتى. دارىستەردى اقش گەولوگيالىق قىزمەتىنىڭ ساراپشىلارى دجيل شاففەر مەن تودد كاتتسنەر جەل ەلەكتر ستانسالارى ينفرا­قۇرىلىمى مەن جابايى تابيعات اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستى جەڭىلدەتۋ ادىستەرى ارقىلى جيناعان تاجىريبەسىنە, بىلىمىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءارى وسى سالا قولدانىسىنداعى ساياساتتى ەسكەرىپ دايىنداعان ەكەن. دارىستە «جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالۋدى جوسپارلاۋ كەزەڭىندە قۇستاردى زەرتتەۋ», «جەل ەلەكتر ستانسالارىن بيوالۋانتۇرلىلىككە زەرتتەۋ», «بيوالۋانتۇرلىلىككە تيگىزەتىن اسەردى ازايتۋ شارالارى» سىندى تاقىرىپتار قامتىلعان.

وسى سالانىڭ تاجىريبەلى مامانى يگور كارياكين جەل ەنەرگياسى ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا ءوندىرۋ كوزى سانالعانىمەن, بيوالۋانتۇرلىلىككە, اسىرەسە ۇشا­تىن جانۋارلارعا (قۇستار مەن جارقاناتتار) كەرى اسەر ەتە­تىنىن ايتادى. سونىمەن قاتار جەل ەلەكتر ستانسالارى كوشىپ-قو­نا­تىن قۇستاردىڭ جولىنا كەدەرگى جاسايدى. زەرتتەۋ بارىسىندا Accipitriformes تۇرلەرى (وسى وتريادقا جاتاتىن قۇستاردىڭ 57%-ى) جەل ەلەكتر ستانسالارىنا ءجيى سوقتىعىساتىنى بايقالعان. ەلى­مىزدە جىرتقىش قۇستار, ونىڭ ىشىندە قىراندار سانى كوپ. ماسەلەن, قاراقۇس بۇركىت (Aquila heliaca), دالا قىرانى (Aquila nipalensis) سياقتى ءىرى تۇرلەر ۇيا سالادى, ولار دۇنيەجۇزىلىك پوپۋلياتسياسىنىڭ 50%-دان استامىن قۇرايدى. سىبىردە ۇيا سالاتىن شاڭقىلداق قىراننىڭ (Aquila clanga) دۇنيەجۇزىلىك پوپۋ­لياتسياسىنىڭ 50%-دان استامى دا ەلىمىز ارقىلى قونىس اۋدارادى. بۇل تۇرلەردىڭ بارلىعى جەس-كە سوقتىعىسىپ قالادى ەكەن.

راس, قازىر ەلىمىزدە بۇل ما­سەلە اسا كۇردەلى, شيەلەنىسكەن جاع­دايدا ەمەس. ويتكەنى جەل ەنەر­گياسى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق بالانسىنىڭ تەك 2%-ىن قۇرايدى. الايدا ماماندار بۇل جاعداي تەز وزگەرۋى مۇمكىن دەيدى. سەبەبى سوڭعى 8 جىلدا ەلىمىزدە جەل ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جىلدام وسكەن. 2014 جىلعى 0,01 تۆت ساعاتتان 2022 جىلى 2,28 تۆت ساعاتقا دەيىن جەتىپتى. جەل ەنەرگياسىن ءوندىرۋدى ەش قيىندىقسىز تاعى 10 جىل ىشىن­دە اۋقىمدى تۇردە ۇلعايتۋ مۇم­كىندىگى بار دەيدى ەنەرگەتيكتەر.

ال بۇل قىراندار پوپۋلياتسيا­سىن اپاتتى جاعدايعا اكەلۋى مۇم­كىن. ويتكەنى جوعارىدا ايتىل­عانداي, جەلدەن ەنەرگيا الاتىن ايماقتار – قىران قۇستاردىڭ ەڭ تىعىز ۇيا سالاتىن اۋماعى نەمەسە كوشى-قون دالىزدەرىمەن سايكەس كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ەلى­مىزدىڭ زاڭناماسىندا «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن قۇستاردىڭ ۇيا سالاتىن جەرى مەن قونىس اۋداراتىن دالىزىنە قاۋىپتى نىسانداردى سالۋعا تىيى­م سالاتىن ەرەجەلەر, كەدەرگىلەردەن قورعايتىن تالاپتار جوق. وسىلايشا, ەلىمىزدە جەل ەنەرگەتيكاسى قارقىندى دا­مىعان سايىن قىراندار مەن جىرتقىش قۇستاردىڭ باسقا دا كوپ­تەگەن ءتۇرى جويىلۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە (كۇزگى) جىلى جاققا قاي­تاتىن كەزىندە ميلليونعا جۋ­ىق جىرتقىش قۇس پەن 32,3 مىڭ­نان 40,6 مىڭعا دەيىن ءۇش ءتۇرلى قىراندارعا (دالا قىرانى, قا­راقۇس, شاڭقىلداق قىران) ۇشاتىن قا­راتاۋ جوتاسىنداعى جاڭاتاس جەس-ءى قاتەرلى اسۋدىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قاراتاۋ جەس-مەن قاتار, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جاڭعىزتوبە ماڭىنداعى جەس بار. ول ءسىبىر قىراندارىنا قاۋىپ توندىرەتىن نىسان سانالادى. بۇل ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن ەكى-اق نىسان. باسقا الداعى ۋاقىتتا سالىناتىن, قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان جەس-ءتىڭ بيوالۋانتۇرلىلىككە اسەرى تولىق زەرتتەلگەن جوق. مىسالى, ەۋ­روپا ەلدەرىندە قۇستاردىڭ كوشى-قون دالىزدەرىنە جەس سالۋ­عا شەكتەۋ قويىلادى ەكەن. ەل­دەگى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ ماماندارى, بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ەلدە دە زەرتتەلۋى قاجەت دەيدى.

قورىتا ايتقاندا, گاز, كومىر, سۋ, جەل, كۇن, جانارتاۋ قاتارلى ءارتۇرلى ەنەرگيا كوزىن پايدا­لاناتىن ەلدەر ەڭ الدىمەن قاۋىپ­سىزدىكتى كوزدەيدى. ونىڭ ىشىندە جان-جانۋارلار الەمىن ۇمىت قالدىرۋعا بولمايدى. جانۋارلار الەمى – تىر­شىلىكتىڭ اجىراماس بولىگى. بۇل تۇرعىدا جەل ەنەرگەتي­كاسى قون­دىرعىلارىنىڭ تەحنو­لوگيا­سىن جەتىلدىرۋ ارقىلى ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى.