جالقاراعاي جانعا – سايا, كوڭىلگە – مەدەۋ

«اعاش جاپىراعىمەن, جەر توپىراعىمەن كورىكتى», دەيدى دانا حالقىمىز. سانالى عۇمىرىن تا­بيعي بايلىعىمىزدى قورعاۋعا ارناپ, ەكولوگيامىزدىڭ وڭالۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن قاراپايىم ورمان قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگى قاي جاعىنان بولسىن قۇرمەتكە لايىق. وسى ءبىر ابىرويلى ماماندىقتى تىزگىندەگەن قايرات قاپشاەۆ ەرتىستى بويلاعان قارا ورمانعا 35 جىلدان بەرى قامقور بولىپ كەلەدى. ارىپتەستەرى ونى ابدەن ىسىل­عان مامان رەتىندە باعالاپ, كەيىنگى تولقىن تاجىريبەلەرىن اركەز ۇي­رەنۋدەن جالىقپايدى. ءار ىسىنە مۇ­قيات, كەز كەلگەن ىستەن جول تاۋىپ شىعاتىن سابىرلىلىعىمەن سوڭىنان ەرگەن ارىپتەستەرىنە ۇلگى-ونەگە.

«اتامىز اڭشى بولعان ادام. مىناۋ قالىڭ جالقاراعايلاردىڭ ارا­سىندا اڭ-قۇس قاعىپ, ساياتشىلىق قۇرعان. ءبىز ورماندى القاپتا, سۇلۋ تابيعي ولكەدە ومىرگە كەلگەن با­قىتتى ۇرپاقپىز. ورماندار اراسىندا كۇمىستەي جارقىراعان قان­شاما كول بار. ەجەلدەن ەلىك, قاسقىر, سىلەۋسىن, تۇلكى, قارساق, قويان, بۇلان سياقتى ءتۇز تاعىلارى جايلاعان ولكە. بالا كۇنىمىزدەن وسى ءوڭىردى قورعاۋ پارىزىمىز ىسپەتتى قانىمىزعا ءسىڭدى. اتامنىڭ تابيعاتپەن, جابايى جانۋارلارمەن بايلانىسى اسەر ەتتى مە ەكەن, مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ورمانشى بولامىن دەپ شەشتىم. سول شەشىمىم دۇرىس بولعانىنا اركەز شۇكىرشىلىك ەتەمىن. بۇگىندە ءوز قولىمىزبەن جاساعان يگىلىكتەردى كورىپ, كوڭىلىم تويادى. تابيعات تاۋ­سىلمايتىن بايلىق ەمەس, ونى ايالاپ, العانىمىزدى تولتىرىپ وتىرساق, ۇرپاعىمىز دا ساۋ-سالاماتتى تىرلىك كەشپەك», دەيدى تا­جىريبەلى ورمانشى.

وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ون جىل­دىعىندا قاپتاعان قالىڭ ورتتەن ەرتىس بويىنداعى قارا ورمان سيرەپ قالدى. يەن دالانىڭ بەرەكەسىنە اينالىپ تۇرعان ورماندى زاڭسىز وتاي­تىندار پايدا بولىپ, تابي­عاتقا قانشاما شىعىن كەلدى. مۇ­نىڭ بارلىعى جىلدار وتە قايتا رەت­تەلىپ, بۇگىندە رەزەرۆاتتاعى تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىنىڭ كوشى تۇزەلگەن.

«قاراعىم, مىناۋ جالقا­را­عايلار دەگەن نەگىزى قۇتتى, قا­سيەت­تى اعاش. ورماننىڭ كيەسى بار. ولاي بولماسا 400-500 جىلعا دەيىن سۋسىلداعان قۇمدا ءوسىپ تۇرار ما ەدى؟ قانشاما جان-جانۋارعا قورعانىش, قونىس بولىپ وتىر. عالىمدار بۇل جەردە سوناۋ ەرتە زاماندا مۇحيت بولعان دەيدى. سودان ول مۇحيت تارتىلا-تارتىلا تابانىندا بالدىرلار قالعان. كەيىن مۇحيت بولعان جەردە قانشاما مەتر قالىڭدىقتا توپىراق ءتۇزىلىپ, ميلليونداعان جىلداردان سوڭ الگى بالدىرلار جەر بەتىنە اعاش بولىپ جارىپ شىققان. تامىرى 70 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن كەتىپ, سوناۋ شىڭىراۋدان ءنار الادى. بىلاي قاراساڭ, اينالانىڭ ءبارى قۇم, وسىمدىك وسەدى دەيتىن جەر ەمەس. جاراتقاننىڭ قۇدىرەتىمەن قا­لىڭ ورمان ەل-جۇرتقا سايا بولىپ تۇر. مارالدى ورمانشىلىعىنىڭ اۋماعى 17 022 گەكتاردى قۇرايدى. كەزىندە جانىپ كەتكەن اۋماقتاردا جاس كوشەتتەردى تولىقتاي ەگىپ, قاي­تا قالپىنا كەلتىردىك. بۇگىندە كادىم­گىدەي جاس ورماندارعا اينالدى. ايتسە دە, قاراعاي ورماندارىنىڭ تولىق قالپىنا كەلۋىنە 100 جىل قاجەت بولادى. ورمانشىلىقتاعى 43 ادام يەن بايلىقتى كىرپىك قاقپاي كۇزەتەمىز», دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى قايرات اعا.

قىس تاياعان سايىن ورمانشى­لاردىڭ ورتكە قارسى جۇمىسى سايا­بىرلايدى. بۇل ۋاقىتتا جاس شىرشالاردى كۇزەتۋ, ورمانداعى اڭ-قۇستاردىڭ قىسقى ازىعىن دايىنداۋ ءىس-شارالارى باس­تالادى. ورمانشىنىڭ سوزىنشە, سوڭعى جىلدارى جاس شىرشالاردى جاڭاجىلدىق مەرەكەگە زاڭسىز كەسىپ اكەتۋ وقيعالارى ساپ تىيىلعان. ورمان جاعالاعان اۋىل جۇرتىنىڭ دا سانا-سەزىمى وزگەرىپ, جاناشىرلىعى ويانعان, جالقاراعايدىڭ ناعىز تابيعي بايلىق ەكەنىن, ونى ساقتاپ, كو­بەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنە باستاعان. قاراعاي كوشەتتەرىن ەگۋ كەزىندەگى ماۋسىمدىق جۇمىسقا جۇرت جابىلىپ كىرەدى. تەك بيىلعى كۇزدىڭ وزىندە ورمانشىلىقتا 106 گەكتارعا ەكى جىلدىق كوشەت ەگىلەدى دەگەن جوسپار بار.

قايرات اعا ورمانشىلاردىڭ ەڭبەگى بۇگىندە لايىقتى باعالانا باستاعانىن دا ءسوز ەتتى. ايتۋىنشا, ەڭبەكاقىلارى 300 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ, جاڭادان ارنايى كيىم­دەر, قۇرال-جابدىقتار الىنىپ جاتىر. ورمانشىلىقتىڭ ءبىر وزىندە ەكى ءورت سوندىرەتىن, ەكى پاترۋلدىك كولىك, ەكى تراكتور بار. كۇندەلىكتى قاراعاي اراسىن شولىپ, اڭ-قۇستاردى باقىلايدى. ورماندار اراسىنداعى جولدار دا تالاپقا ساي, توتەنشە جاعداي تۋىنداي قالسا كەز كەلگەن جەردەن تەحنيكا جۇرۋگە مۇمكىندىك بار. كوكتەمدە ورتكە قارسى جاڭا جۇيە پايدا بولىپ, ونىڭ ارقاسىندا باقىلاۋ مۇمكىندىكتەرى ارتا تۇسكەن. بيىل مارالدى ورمانشىلىعىندا بىردە-ءبىر ءورت وقيعاسى تىركەلمەپتى. لايىم سولاي بولسىن دەپ تىلەيمىز.

پاۆلودار وبلىسى