الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق, كەگەن, ۇيعىر اۋداندارىنىڭ اۋماعىنداعى «شارىن ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ» قۇندى قازىناسىنىڭ ءبىرى – ەرەن توعايى. رەليكتى اعاشتىڭ سيرەك ءتۇرى سانالاتىن ىلە جيدەسى, ىلە ءبورى قاراقاتىمەن قاتار وسەتىن ەرەن اعاشى ءزايتۇن تۇقىمداسىنىڭ شاعان تۋىسىنا جاتادى. تەرەڭگە بويلاعان تامىرى ىلعالدى تىلەيتىن تىرشىلىك يەسى ەلىمىزدە تەك شارىن وزەنىنىڭ اڭعارىندا وسەدى.
جەر بەتىندە الەمنىڭ ەكى مەملەكەتىندە عانا وسەتىن ەرەن اعاشىن كۇتىمگە الۋ, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋىنداعان تابيعاتتىڭ تاماشا تارتۋىن ساقتاۋدا, قامسىز بولماۋ كەرەك. پولەوگەن كەزەڭىنەن ساقتالىپ كەلە جاتقان, تارام-تارام تامىرى ميلليون جىلداردىڭ جىلعاسىنا جالعاساتىن تىرشىلىك يەسى ەرەكشە كۇتىمدى قاجەت ەتەدى.
ەلىمىزدە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردى قورعاۋدا, اعاش تۇرلەرىن ساقتاۋعا دا ايرىقشا نازار اۋدارىلادى. سيرeك كeزدeceتiن, ەندeميكaلىق, دارiلiك, ءcاندi وciمدiكتeر ءتۇرلeرiن aنىقتaۋ, جaي-كۇيiن باعالاۋ, كeڭ تاراعان وciمدiكتeر ءدۇنيeciن زeرتتeۋ جۇيەلى جۇرگىزىلەدى. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماق دەگەندە «شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ» اۋماعىندا جايىلا, ۇيىسا وسكەن سوعدى ەرەنى دەپ اتالاتىن شاعان توعايىن ايتۋعا بولادى. ۇلتتىق پاركتە تابيعي-عىلىمي, تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, 900-دەن استام تامىرلى وسىمدىك وسسە, ونىڭ ىشىندە سيرەك ۇشىراساتىن ءارى ەندەميكالىق ساناتقا جاتاتىنى – 56.
ەجەلدەن ەرەكشەلىگىمەن كوزدى اربايتىن كورىكتى شۇراتتى قورعاۋ ءىسى بۇدان الپىس جىل بۇرىن قولعا الىنعان, سوعدى ەرەنى توعايى ەرەكشە قورعالادى. شاعان ەرەنى 1981 جىلى قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەندى. ەرەن اعاشى 25 مەترگە دەيىن بيىكتەپ وسەدى, بۇتاقتارىنىڭ تارماقتالىپ ءوسۋىنىڭ ءوزى 60 جىلعا دەيىن سوزىلادى. تامىرى دا قاتتى بولاتىندىقتان, قالىڭ توپىراقتىڭ سورتاڭ قاباتىنا تەرەڭدەي بويلاپ, جەراستى سۋىنا دەيىن جەتەدى. 4-5 جىلدىق كوشەتىنىڭ تامىرى 1,5 مەترگە دەيىن تەرەڭدەيدى. جەمىس بەرۋى 15 جىلدان كەيىن عانا جۇزەگە اسىپ, تامىزدىڭ سوڭىنا الا ۋىلجىپ پىسەدى.
تامىرىنان دارىعان نارمەن ميلليون جىلدان بەرى جاساپ كەلە جاتقان ەرەن اعاشىن كۇتىمگە الۋ, القابىن كەڭەيتۋ, تۇقىمىنىڭ جەتىلۋىنە كۇش سالۋ قاشاندا ماڭىزدى. «شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ» ديرەكتورى گۇلميرا نىسانباەۆا جاقۇتقا بالاناتىن تابيعات تارتۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىنىن جەتكىزدى. «ۇكىمەتتىڭ 2004 جىلعى 23 اقپانداعى № 213 قاۋلىسىنا سايكەس الماتى وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق, تاريحي, عىلىمي, ەستەتيكالىق, رەكرەاتسيالىق قۇندىلىعى ەرەكشە بىرەگەي تابيعي كەشەندەرىن ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا 127050 گەكتار الاڭدى قامتيتىن ۇلتتىق پارك قۇرىلدى. مۇنىڭ ىشىندە 5014 گەكتار اۋماق 60 جىلدان بەرى ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان. 1964 جىلى قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ № 447 قاۋلىسىمەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تابيعات ەسكەرتكىشى, پولەوگەن داۋىرىنەن كەلە جاتقان سوعدى ەرەنى ورمانىن, ياعني – شارىن ەرەن توعايىن ساقتاۋ ماسەلەسى شەشىلدى. سوعدى شاعانىنىڭ (Fraxinus sogdiana) بيو ارتۇرلىلىگى ەسكەرىلىپ, 2018 جىلعى 25 شىلدەدە يۋنەسكو-نىڭ «ادام جانە بيوسفەرا» كوورديناتسيالىق كەڭەسى شەشىم شىعاردى. «شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى» دە حالىقارالىق بيوسفەرالىق رەزەرۆاتتار جەلىسىنە قوسىلدى», دەيدى گ.نىسانباەۆا.
بەستوبە بوكتەرىنەن شارىن وزەنىن بۋىپ, «مويناق» سۋ ەلەكتر ستانساسى سالىنعاندا, ەرەن توعايىنىڭ احۋالى ەكولوگتەردى الاڭداتتى. وزەن ارناسىنىڭ تومەندەپ, سۋىنىڭ تارتىلۋى, توعايدى سۋارۋ جۇيەسىنىڭ توزۋى كەلەڭسىزدىك تۋعىزدى. سالدارىنان ەرەن توعايىنىڭ 1,5 گەكتاردان اسا اۋماعىنداعى اعاشتار قۋراپ كەتتى. كەيىن تولعاقتى ماسەلە وڭىنان شەشىلدى. 2019 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (بۇۇدب) قولداۋىمەن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. شارىن ەرەن توعايىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى جانە انتروپوگەندىك فاكتورلاردىڭ اسەرىن سارالاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان كوميسسيانىڭ جۇمىسى جەمىسسىز دە ەمەس. زەرتتەۋ بارىسىندا «ۋ.قانتاەۆ اتىنداعى مويناق سەس» اق باسشىلىعىمەن كەلىسسوز جاسالدى. شارىن وزەنىنىڭ سۋ كولەمىن 60 م3/س كوتەرۋگە شەشىم قابىلداندى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە تابيعات ەسكەرتكىشى – شارىن ەرەن توعايىندا 139 گەكتار اۋماق ماۋسىم ايىندا 4 رەت تۇراقتى تۇردە سۋارىلادى. الايدا مۇنداعى باستى كىلتيپان – كانالداردىڭ ەسكىرۋى. 2-3 تەرراساداعى ەرەن جانە باسقا دا اعاشتاردى سۋارۋ جۇمىستارىنا سۋاعار كانالدىڭ بىتەلۋى قولبايلاۋ بولىپ وتىر. ويتكەنى سۋ كەلەتىن ارنانى تازالاۋ 30 جىلدان بەرى جۇرگىزىلمەگەن. پارككە تيەسىلى ارنانى تازالاۋ ماقساتىندا بيىل امبەباپ تەحنيكا ساتىپ الۋ جوسپارلانعان.
جالپى, «شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ» 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى, ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ماقۇلداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. «بىلتىر ەرەن اعاشىن زەرتتەۋ باعىتىندا اۋماقتىڭ گەوگرافيالىق-فيزيكالىق جاعدايىن انىقتاۋ بارىسىندا توپىراق ۇلگىلەرى الىندى. ولار ءستيريلدى ارنايى تىگىلگەن قاپتارعا, تاسىمالداۋ ىدىستارىنا (بيۋكستەرگە) سالىندى. قۇلاعان اعاشتاردان الىنعان كەسىندىلەر, ءوسىپ تۇرعان شاعاننان جيناقتالعان 58 دەندروۇلگى استاناداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى, ورمان شارۋاشىلىعى جابايى تابيعات جانە قورشاعان ورتا فاكۋلتەتى, ورمان رەسۋرستارى جانە ورمان شارۋاشىلىعى كافەدراسىنىڭ زەرتحاناسىندا زەرتتەلەدى», دەگەن گ.نۇرالىقىزى اۋقىمدى جۇمىس ناتيجەسى جىل سوڭىنا دەيىن انىقتالاتىنىن ايتادى.
ۇلتتىق پارك ينسپەكتورلارىنىڭ كۇندەلىكتى قاداعالاۋى ارقىلى ءتۇرلى اۋرۋ نەمەسە زيانكەستەردىڭ زاقىمداعان وشاعى تابىلسا, بىردەن قورعاۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلادى. مىسالى, بيىل شەگىرتكەگە قارسى دارىلەۋ جۇرگىزىلگەن.
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ورمان شارۋاشىلىعى جابايى تابيعات جانە قورشاعان ورتا فاكۋلتەتى ورمان رەسۋرستارى جانە ورمان شارۋاشىلىعى كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى قۇرالاي مازارجانوۆا شاعان توعايىنا زيان كەلتىرەتىن زيانكەستەر, پاتوگەندىك اۋرۋلار تىركەلمەگەنىن اتاپ ءوتتى. زيانكەس جاندىكتەر زاقىمداعان سوعدى شاعانى انىقتالعاندا, دەرەۋ الدىن الۋ نەمەسە قارسى شارالار جاسالاتىندىقتان كەڭىنەن تارالمايدى. بۇل دا مەكەمە قىزمەتكەرلەرى, ورمانشىلاردىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ايتادى عالىم. «مەكەمەنىڭ عىلىم بولىمىندە سوعدى شاعانىنىڭ تابيعي جاڭارۋىن انىقتاۋ بارىسىندا مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ وتىرادى بۇل دا قورعاۋ شارالارى دەسەك بولادى, ەگەر تابيعي جاڭارۋ بولىپ, وسكىندەر ءارتۇرلى سەبەپتەردەن شىقپاي قالعان جاعدايدا وعان قارسى شارالار دا جاسالادى.
اۋا تەمپەراتۋراسى شەكتەن تىس كوتەرىلىپ, كەنەزەڭدى كەپتىرەر اپتاپتا توعاي ءىشى قۇرعاپ كەتەتىن بولسا, مامىر, ماۋسىم, شىلدە ايلارىندا قول كۇشىمەن ايىنا 3-4 مارتە سۋارىلادى. ويتكەنى سوعدى شاعانى ىلعال سۇيگىش اعاش بولعاندىقتان, سۋدى قاجەت ەتەدى. سۋ كەلەتىن كانالداردى تازارتۋ كەزىندە ەگەر قاجەت بولعان جاعدايدا كەسىلەتىن اعاش بولسا, كوميتەت رۇقساتىمەن جۇزەگە اسىرىلادى», دەيدى پروفەسسور.
قۇرالاي مۇقاجانقىزى مەن تۇركيانىڭ ىستانبۇل جەراحپاشا ۋنيۆەرسيتەتى ورمان فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى ۋنال اككەميكتىڭ كەڭەسشىلىگىمەن دوكتورانت ايگەرىم نۇرسۇلتانوۆا 2022-2024 جىلدارى سوعدى ەرەنى توعايىنا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. «زەرتتەۋ كەزىندە شارىن ەرەن توعايىندا ءارتۇرلى اپاتتاردان قۇراعان, سىنعان جانە جالپى ءوسىپ تۇرعان اعاشتاردان دەندروۇلگىلەر كليماتتىڭ توعايعا, ياعني ناقتىراق سوعدى شاعانىنا اسەرىن انىقتاۋ بارىسىندا جيناقتالدى. سوعدى شاعانىنىڭ جىلدىق ساقينالارىنا سۇيەنە وتىرىپ, توعايدىڭ جالپى جاسى, كليماتتىق وقيعالاردىڭ اسەرى جانە حرونولوگياسىن زەرتتەۋ جۇمىستارى قازىرگى تاڭدا جالعاسىپ جاتىر. سوعدى شاعانى ىلعال سۇيگىش اعاش بولسا دا ىستىققا ءتوزىمدى, بىراق قازىرگى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا اعاشتارعا ىستىق اۋا تەمپەراتۋراسى قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. جالپى, توپىراق, سۋ جاعدايى قالىپتى», دەيدى ق.مازارجانوۆا.
تابيعات تاماشاسى, ەنشىمىزگە بۇيىرعان جاقۇتتى قاستەرلەۋ, شارىن وزەنىنىڭ اڭعارىن اجارلاندىرا وسكەن ەرەن توعايدى ساقتاۋ – پارىز. ويتكەنى ەرەن – وسى ولكەدە عانا وسەتىن وزگەشە اعاش.