التىننان ارىلۋ تابىس پا, تاۋەكەل مە؟

ەلدىڭ جالپى حالىق­ارا­لىق رەزەرۆىنىڭ كولەمى بيىل تامىزدا 42,7 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل بىل­تىرعىدان 27,2%-عا ارتىق. اقشا جۇيەسىمەن ەسەپتەيتىن بول­ساق, رەزەرۆتەردىڭ جارتىسىنان كوبى التىنمەن ساقتالعان. ول 23,5 ملرد دوللارعا پارا-پار. وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىمەن سالىستىرعاندا 20,9%-عا كوپ. ەركىن ايىرباستالاتىن ۆاليۋتالىق اكتيۆتەر ءبىر جىلدا 35,8%-عا ءوسىپ, 19,3 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل رەتتە جالپى حالىقارالىق رەزەرۆتەگى التىن ۇلەسى ءبىر جىلدا 57,7%-دان 54,9%-عا دەيىن تومەندەپ وتىر.

«Ranking» زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, ەلەڭ-الاڭ كەزەڭدە التىندى ساتىپ جىبەرۋ جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس.

– 2024 جىلدىڭ جەتى ايىنىڭ قورىتىندىسىندا ەلىمىزدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى بار بولعانى 692,3 كيلوعا ءوستى. ونىڭ ۇستىنە, ال­عاشقى ءتورت ايدا 22,3 توننا التىن ساتىپ الىنسا, مامىردان شىلدەگە دەيىنگى ارالىقتا ۇلتتىق بانك, كەرى­سىنشە 21,6 توننا بۇل اسىل مەتالدى ساتقان, – دەپ جازىلعان زەرتتەۋدە.

ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمدەۋىنشە, وتكەن جىلى 120 توننا التىن سا­تىل­دى. سونداي-اق ەلىمىزدەگى ال­تىن وندىرۋشىلەردەن 65,5 تون­نا ال­تىن ساتىپ الىندى. ناتيجە­سىن­دە, بىلتىر جىل اياعىنا قاراي رە­زەرۆتەگى التىن ۇلەسى 58,4%-دان 54,2%-عا دەيىن ازايدى. سو­نى­مەن قاتار باس بانك بيىل رەزەرۆ­تەردىڭ وتىمدىلىگىن ودان ءارى ءارتاراپتاندىرىپ, ساقتاپ قالۋ ماق­ساتىندا, سونداي-اق باعالى مەتال­دىڭ باعاسى جوعارى ەكەنىن ەسكەرىپ, سىرتقى نارىقتارعا التىن ساتۋدى جالعاستىرا بەرەمىز دەپ وتىر. تاعى قانشا التىن ساتاتىنى نارىقتاعى جاعدايعا, ونىڭ ءارى قاراي قالاي قالىپتاساتىنىنا بايلانىستى.

– جىل باسىنان بەرى التىن-ۆا­ليۋتا رەزەرۆى (اۆر) 1,9 ملرد دوللارعا ءوسىپ, I توقساننىڭ سوڭىن­داعى مالىمەت بويىنشا 37,8 ملرد دوللارعا جەتتى. البەتتە اۆر-دىڭ وسۋىنە اسەر ەتكەن نەگىزگى فاكتور – التىن نارىعىنداعى «جارىس». قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە باعالى مەتالدىڭ قۇنى 7%-عا ءوسىپ, ءبىر تروي ۋنتسياسى 2 062,4-تەن 2 207 دوللارعا جەتتى. التىن قۇنى وسى توقساندا تەك ءبىر رەت 2 000 دوللارعا ءتۇسىپ, 1990,8 دوللارعا دەيىن تومەندەدى. التىن نارىعىنداعى قۇبىلمالىلىق اقش فرج-ءنىڭ مولشەرلەمەسىنە قاتىستى ينۆەستورلار بولجامى­نىڭ وزگەرۋىنە, نارىق بولجامدا­رىنا سايكەس كەلمەيتىن اقش-تىڭ ماكروەكونوميكالىق ستاتيس­تيكالىق دەرەكتەرىنە, سونداي-اق الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدىڭ ورشۋىنە بايلانىستى. وسىلايشا, نارىق ب ۇلىڭعىرلانىپ, گەوسايا­سي احۋال شيەلەنىسكەن شاقتا التىن قورعانىس اكتيۆى بولىپ قالا بەردى. ودان بولەك, التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرى قۇرىلىمىندا التىننىڭ ۇلەسى ءبىرشاما ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, اۆر كىرىستىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا شوتقا الىن­باعان التىن پورتفەلىن بەل­سەن­دى باسقارۋ تۋرالى شەشىم قابىل­داندى. وسىعان بايلانىستى اۆر-دى باسقارۋ تۋرالى ينۆەس­تيتسيالىق ستراتەگياعا وزگەرىس ەنگىزىلدى, – دەيدى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆا.

2011-2021 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىز التىندى بەلسەندى تۇردە ساتىپ الىپ وتىرعان. جىلىنا 2,4 توننادان 50,6 تونناعا دەيىن كولەمدە التىن تولىعىپ تۇر­عان. بۇل كەزەڭدە الەم ەلدەرى قورلا­رىنا 335,1 توننا التىن ەنگىزگەن. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, ءبىزدىڭ كورسەتكىش الدەقايدا جوعارى. تەك قىتاي, رەسەي, تۇركيا عانا بىزدەن ءسال بەلسەندىرەك. 2022 جىلدان باستاپ ۇلگىلى ۇردىسىمىزدەن جاڭىلا باستاپپىز. 2022 جىلى – 50,7 توننا, 2023 جىلى 57,4 توننا باعالى مەتالل ساتىپپىز.

– التىننىڭ بەلسەندى ساتىلۋى جوعارى باعا كەزەڭىنە سايكەس كەلدى. رەتتەۋشى تۇراقسىزدىق باستالعان كەيىنگى ەكى جىل ىشىندە مۇنداي اكتيۆتى ساتقانى ءجون بە ءوزى, بۇل – ۇلكەن سۇراق. ماسەلەن, 2022 جىلى ورتاشا ەسەپپەن التىننىڭ ءبىر تروي ۋنتسياسى 1,8 مىڭ دوللار بولدى. 2023 جىلدىڭ ساۋىردە التىننىڭ ءبىر تروي ۋنتسياسىنىڭ باعاسى 2 مىڭ دوللارعا جەتتى. جەلتوقساندا رەكورد جاڭارىپ, 2 مىڭنان دوللاردان ءسال استى. بيىل التىننىڭ باعاسى اي سايىن دەرلىك رەكوردتاردى جاڭارتىپ, قىركۇيەكتە 2,6 مىڭ دوللاردى قۇرادى. قازان ايىنىڭ باسىن­دا دا التىن باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى جالعاستى. ياعني ءبىر ترويا ۋنتسياسى 2,7 مىڭ دوللارعا باعالاندى. بۇعان تاڭعالۋدىڭ قاجەتى جوق, ويتكەنى گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا التىن جالعىز قورعانىش اكتيۆ كوزى بولىپ وتىر. ءدال وسىنداي ساتتە ەلىمىز, كەرىسىنشە باعالى مەتالدى سىرتقا شىعارىپ جاتىر, – دەلىنگەن زەرتتەۋدە.

حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى­نىڭ قارجىلىق ستاتيستيكاسىنا سۇيەنسەك, ەلىمىز التىن قورى جونىنەن 18-ورىندا تۇر (294,9 توننا). الەمدىك التىن قورى 30,1 مىڭ تونناعا جەتەدى. ەڭ ۇلكەن كولەمى اقش-قا تيەسىلى: 8,1 مىڭ توننا, ونىڭ جارتىسى ايگىلى فورت نوكس دەپوزيتاريىندە ساقتالعان. ەكىنشى, ءۇشىنشى ورىنداردا تيىسىنشە 3,4 مىڭ جانە 2,5 مىڭ توننا التىن كولەمىمەن گەرمانيا مەن يتاليا تۇر. فرانتسيا (2,4 مىڭ توننا), رەسەي (2,3 مىڭ توننا), قىتاي (2,3 مىڭ توننا), شۆەي­تساريادا (1 مىڭ توننا) دا ايتار­لىقتاي قور بار.

– التىن ساتۋدىڭ جاي-جاپسا­رىنا ءۇڭىلىپ كورەيىك. 2023 جىلى وزبەكستان التىن ساتۋدا ەكىنشى ورىندا بولىپ, 25 توننا ساتتى. ءبىز ەكى ەسە كوپ ساتتىق. وسىلايشا, ءبىز التىننىڭ ءبىر بولىگىن ساتۋ, دوللارعا اينالدىرۋ مەن سول دول­لارلاردى شەتەلدىك باعالى قاعاز­دارعا سالۋ جاقسى دەگەن تۇجى­رىمدامانى قابىلدادىق. اكتيۆ­تەردى باسقارۋ تۇرعىسىنان بۇل جا­مان يدەيا ەمەس: التىن قىمبات­تايدى, ارزاندايدى, ال ءبىزدىڭ دوللارلىق باعالى قاعازدارعا سالعان ينۆەستيتسيامىز پايىزدار اكەلەدى. ءتىپتى 2023 جىلى 50 توننا التىن ساتىلعاننان كەيىن دە ءبىز ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن التىن قورى بولىپ وتىرمىز, – دەيدى قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆ.

«مonetarity» تەلەگرام-ارنا­سىنىڭ اۆتورى ۆلاديسلاۆ تۋر­كين­نىڭ ايتۋىنشا, رەزەرۆتىك پورت­­فەلدى باسقارۋ شەڭبەرىندە التىن­نىڭ ۇلەسىن ازايتۋ, قولما-قول ۆاليۋتانى ءوسىرۋ – دۇرىس يدەيا ەمەس. 

– ءبىزدىڭ ءبىر قىزىق ەرەكشەلى­گىمىز بار. وتاندىق التىن وندىرۋ­شى­لەردەن التىن ساتىپ الۋدىڭ باسىم قۇقىعى باس بانككە تيەسىلى. ارينە, التىن ءوز ەلىندە بولعانى جاقسى. بىراق رەتتەۋشى ال­تىندى تەڭگەگە ساتىپ الادى. باعا نارىقتارداعى دوللارلىق باعاعا سايكەس كەلسە دە, ۇلتتىق بانك تەك تەڭگەمەن تولەيدى. ولار تەڭگەنى نەمەسە ەميسسيانى باسىپ شىعارا الاتىن جالعىز ورگان. سوندا بارلىق باسىلعان تەڭگە ءبىرىنشى بانكتىڭ قۇزىرەتىنە ەنىپ وتىر. اكتسيالارداعى التىندى بەلسەن­دى ساتىپ الۋ ەكونوميكانى ەميسسيالىق قارجىلاندىرادى دەيدى. ال ەميسسيا – ينفلياتسيانىڭ ەڭ قورقىنىشتى فاكتورى, – دەيدى ول.