قۇتتى مەكەن – تۇگىسكەن

جاڭاارقا توپىراعىنىڭ ءار تاسى مەن كودەسى, ۇشقان قۇسى مەن جورتقان اڭىنا دەيىن ماعان ىستىق. وسى وڭىردە مەن باسپاعان تاۋ-تاس جوق. تاڭ الاكەۋىمدە تۇرىپ, بەتتەن وپكەن ارقانىڭ سامالىنا شومىلعاننان ارتىق باقىت جوق دەپ بىلەمىن. تۇگىسكەن سىندى قۇتتى مەكەن تۋرالى قانشاما ايتسا دا كوپتىك ەتپەيدى. وسى وڭىردەن ەسىمى التى الاشقا تانىمال تالاي مارعاسقا دۇنيەگە كەلگەن.تۇگىسكەنىمنىڭ ازاماتى – ءمارت, جەرى – قۇنارلى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, وسى توپىراقتا 540 ءتۇرلى وسىمدىك وسەدى ەكەن.

ادامزات قوعامى سان مارتە وزگەرگەنى­مەن, تابيعات-انا وزگەرگەن جوق. تۇگىسكەن­نىڭ اتاۋى سان مارتە وزگەرگەنىمەن, ءمانى سول قالپىندا قالدى. وسى جەردەن قانات قاعىپ ۇشقان, ەسىمدەرى جالپاق جۇرتقا تانىمال ارىستار از ەمەس. التى الاشتى اۋزىنا قاراتقان قوبىزشى ىقىلاس دۇكەن ۇلى, ماماي باتىر, بەردىقوجا باتىر, شورا باتىر, اراپ باتىر دۇنيەگە كەل­گەن ءوڭىر بۇل. كەنەسارى حاننىڭ جاساق­شىسى بولعان جاعالبايلى مىڭجاسار بابام وسى توپىراقتا تۋعان.

وتكەن عاسىر باسىندا اۋمالى-توكپەلى زاماندا ەلدىڭ ماسەلەسىنە بەلسەنە ارا­لاس­­قان اتالارىم بايسەيىت ءادىل ۇلى, دىن­مۇحاممەد ءادىل ۇلى, قازكسر حالىق كو­ميس­سارلارى كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنبا­سارى, كەيىن «سوتسيالدى قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى, الماتى قالالىق, ودان سوڭ الماتى وبلىستىق پارتيا كو­ميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان جانايدار سادۋاقاسوۆ تا وسى وڭىردەن تۇ­لەپ ۇشتى. وسى بەرەكەلى وڭىردە كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى امانتاي داۋلەتبەكوۆ, باكەن سەرىكباەۆ, شابدەن ەراليەۆ دۇ­نيەگە كەلدى.

60-جىلداردىڭ باسىندا وسى جەردە «جەڭىس» كەڭشارى قۇرىلدى. ۇجىمشار كەزىندە دە اتاعى شارتاراپقا جايىلعان شارۋاشىلىق بۇدان سوڭ دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلدى. قاتارىنان الدەنەشە مارتە قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ, جوعارعى كەڭەسىنىڭ, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالدى. 1971 جىلى قازاقستان ورتالىق كوميتەتىنىڭ, جوعارعى كەڭەسىنىڭ, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن كەڭشار رەسپۋبليكانىڭ «التىن كىتا­بىنا» جازىلىپ, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى­مەن ماراپاتتالدى. كەڭشار ديرەكتورى ىدىرىس جۇمابەكوۆ پەن شوپان ساتان ىسقاقوۆ ەڭبەك ەرى اتاندى.

وسىنىڭ ءبارى تەر توگە اتقارعان ادال ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى ەدى. ۋاقىت جۇيرىك, ول ۇنەمى ىلگەرىگە جەتەلەيدى. ەگەر وسى قۇدىرەتتى ۋاقىت تالابىنا ساي ارەكەت جاساپ, تىرلىك ەتپەسەڭ, دالادا قالارىڭ انىق. ويتكەنى ول سەنىڭ كەشەگى تابىسىڭدى, اتاق-داڭقىڭدى قاجەت ەتپەيدى. ءيا, وتكەندەگى جەتىستىك, كەشەگى شىققان بيىك پەن العان اسۋ بۇگىنگىگە ولشەم ەمەس. ءومىردىڭ قاتال زاڭى دا وسىنداي. سەبەبى ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايدى, وعان ىلەسە ءبىلۋىڭ كەرەك. بۇل كۇندە زامان وزگەردى, سوعان قوسا ادامداردىڭ دا ويلاۋ ماشىعى, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى وزگەرۋى قاجەت دەپ بىلەمىن.

مەن «جەڭىس» كەڭشارىنا 1992 جىلعى قازان ايىندا ديرەكتور بولىپ كەلدىم. ول ءبىر كۇردەلى كەزەڭ ەدى. شا­رۋا­شىلىقتار جاڭا ۇردىسكە كوشىپ, كوبى جە­كەشەلەنە باستاعان. كوبى ەمەس-اۋ, جاپ­پاي جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى باستال­عان. شەشىم قابىلدانىپ, نۇسقاۋ ءتۇستى مە, كۇنى ەرتەڭ ءوزىڭنىڭ اش-جالاڭاش قالا­تىندىعىڭدى بىلسەڭ دە سونى ورىنداۋىڭ قاجەت. مۇنى كوپتەگەن شارۋاشىلىقتى تىعىرىققا تىرەپ, ادىمىن جازدىرمايتىن ناۋقانشىلىق دەپ بىلەمىن. ماسەلەنىڭ مانىسىنە بارعان ەشكىم جوق, جەكەشەلەندىرۋدى ۇران ەتىپ, جاپپاي ورتانىڭ مالىن ەل-جۇرتقا ۇلەستىرگەندەر از بولعان جوق. راس, اسپاننان قۇيماق جاۋ­عانداي ەلدىڭ ءبىرازىنىڭ قارىق بولعانى دا شىن. الايدا مۇنىڭ ءوزى ءبىر ساتتىك, ءبىر مەزەتتىك الدامشى قۇبىلىس ەدى.

نە كەرەك, جاتسام دا, تۇرسام دا ويلايتىنىم باسى 40 مىڭعا جەتىپ قالعان قويى­مىزدى شاشىراتىپ الماۋ بولدى. بىراق تا جەكەلەشەندىرۋ دەگەن الپاۋىتتىڭ ورنىنان قوزعالىپ, جۇزەگە اسا باستاعانىنا دا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن. وبلىستان (ول كەزدە جەزقازعان وبلىسى) كۇندە نۇس­قاۋ تۇسەدى. «انا شارۋاشىلىق, مىنا شارۋاشىلىق جەكەشەلەندىرۋدى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ قويىپتى, مال باسىن ءجۇز پايىز جەكەنىڭ قولىنا بەرگەن, سەندەردىكى نە, جالپى وبلىستىڭ كورسەتكىشىنە كەرى اسەر تيگىزىپ وتىرسىڭدار» دەيدى. ايتەۋىر جاريالىلىق دەپ شۋلاپ جۇرگەن كەزىمىز عوي. جوعارى جاق بۇرىنعىداي بەلدەن باسۋعا تايساقتايدى. دەسە دە, ارتىندا جالاڭداعان قىلىشى بار, ىزعارىن دا جاسىرمايدى.

جەكەنىڭ قولىنا مال كەتىپ قالسا, بيلىك تە قولىمنان كەتەدى دەگەندىك ەمەس, ءوز بولاشاعىمىز, شارۋاشىلىق ءۇشىن, وسى جەردى مەكەن ەتەتىن حالىق ءۇشىن بو­لىنبەۋمىز قاجەت ەكەنىن ۇعىندىم. ءسويتىپ, باسىمدى تاۋەكەلگە تىگىپ, وبلىس باسشىلىعىنىڭ ايتقانىنا كەلىسپەدىم. اۋىلىمىزدىڭ اپتال ازاماتتارىنا ارقا سۇيەپ, وسىنداي شەشىمگە باردىم. ونىم ءبىر كۇندىك توقتىقتى ەمەس, حالقىم­نىڭ كەلەشەگىن, الداعى كۇنىمىزدى ويلاعاندىعىم ەدى.

جەكەشەلەنۋ بىزگە ءالى ەرتەرەك دەگەن ويىمدى ماماندار سماعۇل سالكەباەۆ, قايروللا جۇماتوۆ, بالاپان مامبەتوۆ, شوپاندار جازىبەك قۇلجانبەكوۆ, ەرعا­لي سادەنوۆ, جەتپىس ناقىپوۆ, جىلقىشى سايلاۋ مۇحامەتجانوۆ, مەحانيزاتورلار ايتباي سالقىنوۆ, ەرعالي ەسەنگەلدين, اۋباكىر كوشەكوۆ, امزە شوتانوۆ, جاقسىتاي نۇرلانوۆ تاعى دا باسقا ادامدارمەن ءبولىستىم. بارلىق اۋىل ازاماتتارى مەنىڭ ۇستاعان باعىتىمدى دۇرىس دەپ تانىدى. كۇردەلى, جاۋاپتى شاقتا اۋىل اقساقالدارىنىڭ اقىل كەڭەسىنە دەن قويدىم. كوپتى كورىپ, تالايدى باستان كەشكەن ابىلقايىر اسقاروۆ, سۇيىندىك بايكەنوۆ, ابدىكارىم ءابدىرايىموۆ, ساتان ىسقاقوۆ, ءابىلدا حاسەنوۆ, ايتجان سۇلتانبەكوۆ سياقتى كونەنىڭ كوزدەرى ءوز اقىل-كەڭەسىمەن قولداۋ ءبىلدىرىپ, مەنى جىگەرلەندىرە ءتۇستى.

شارۋاشىلىق مۇشەلەرىنىڭ جالپى جي­نالىسىن وتكىزدىك. كوپتەگەن ازامات ءوز پىكىرلەرىن اشىق ايتتى. ءسويتىپ «بولىن­بەيمىز, بورىگە جەگىزبەيمىز» دەپ جالپى جينالىستىڭ شەشىمىن قابىلداپ, ءبىر داناسىن جوعارعى جاققا جولدادىق. شارۋا­شىلىعىمىز اكتسيونەرلىك قوعام بولىپ, كوپشىلىكتىڭ ۇيعارۋىمەن اكتسيونەر­لىك قوعامنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندىم.

جەكەشەلەندىرۋدىڭ تىرناعىنان امان قالۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, ءبىزدىڭ ­شا­ر­ۋاشىلىق 1975 جىلدان عالىمداردىڭ باس­شىلىعىمەن قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قويىنىڭ اق ءتۇستى ءجۇن بەرەتىن تۇقىمىن شىعارۋدى ماقسات ەتىپ قويعان ەدى. بۇل جول­دا عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن, ءتۇر­لى تاسىلدەرى مەن سەلەكتسيالىق ادىستەرى پاي­دالانىلدى. مىنە, وسى اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىق بولۋىمىز جەكە­شەلەندىرۋ شەڭگەلىنەن امان الىپ قالدى.

اكتسيونەرلىك قوعامىمىزدىڭ مەم­لەكەتتىك اكتسيالار پاكەتى اسىل تۇقىمدى مال وسىرۋمەن, ونىڭ گەنەتيكالىق قو­رىن ساقتاۋمەن اينالىساتىن «اسىل» مەم­­لەكەتتىك اكتسيونەرلىك كومپانياسىنا بەرىلدى. ءتۇبى ەدىلبايتۇقىمدى 35 مىڭ­ قويى­مىز ازىرگە الەمدەگى «جا­ڭا­ارقا» تۇقىمدى بىرەگەي, باسقا جەردە كەزدەسپەيتىن اق ءجۇندى قوي بولىپ سانالۋىنا ەرتۇعىر ەسەنتاەۆ سىندى عالىمدار وتىز جىلعا تاياۋ تىنباي اتقارعان ەڭبەگى سەپ بولدى. سول سياقتى تۇگىسكەن اۋىلى حالقىمىزدى الەمگە تانىتار ءىرى جاڭالىق اشتى. ول – قىمىزعا ەشقانداي قوسپاسىز, ونىڭ ءدامىن, قىشقىلدىق, تاعى باسقا قاسيەتتەرىن جوعالتپاي, سول قالپىندا ءبىر جىل ساقتايتىن ءادىستى تابۋىمىز. اشقان جاڭالىعىمىزدى عالىمدار, ماماندار سارابىنا سالۋدىڭ ءساتى ەگەمەن ەل اتانعان سوڭ عانا مۇمكىن بولدى. ءتيىستى سالانىڭ بارىنەن وڭ باعا العان سوڭ, 1992 جىلى قۇجاتتارىمىزدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق پاتەنتتىك ۆە­دوموستۆوسىنا پاتەنت الۋ ءۇشىن تاپ­سىردىق. ۇلتتىق پاتەنتتىك ۆەدومستۆوسى 1994 جىلى №330 ونەرتاپقىشتىق پاتەنتتى بەردى. جاڭالىقتىڭ اۆتورلارى – تۇگىسكەننىڭ تۇرعىندارى اپاحان مۋسين, ءبيبىجامال نۇرپەيسوۆا, وركەن بەردالينا. قولىمىزدا جەتكىلىكتى بيە بار, قىمىز دا اشىتىلادى. كوپ جىل­دان بەرى وسى باعىتتاعى شارۋانى دوڭ­گەلەتىپ اكەتۋگە, شارۋاشىلىعىمىزعا تاعى ءبىر تابىس كوزىن قاراتۋىمىزعا قىمىز وڭدەيتىن شاعىن زاۋىتقا, وعان قا­جەت­تى قۇرال-جابدىققا قولىمىزدىڭ جەتپەۋى قولبايلاۋ بولىپ تۇر. مۇنداي شاعىن زاۋىتتار يتاليادا, گەرمانيادا, چەحو­سلوۆاكيادا, بولگاريادا تاعى باسقا ەلدەردە جاسالادى. الايدا ونى قازىر جەكە ءوزى­مىزدىڭ ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگىمىز جوق. سەبەبى ونى ساتىپ الۋ قىرۋار اقشا قاجەت ەتەدى.

وسى ماسەلە تۋرالى 1997 جىلعى 23 جەل­توقساندا, 1998 جىلعى 22 جەلتوقساندا استا­نامىزدا وتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى قىزى­مەتكەرلەرىنىڭ كەڭەسىندە ايتتىم. 1997 جىلى بىلاي دەگەن ەدىم: «قاجەتتى قۇجاتتاردى دايىنداپ, نەسيە الامىز دەپ سوڭىنا تۇسكەنىمىزگە 3-4 جىل بولدى. بىراق ءتۇرلى سەبەپتەرمەن شەشىلەتىن ءتۇرى جوق. دا­يىنداعان قىمىزدى ءوز ەلىمىزدە, شەتەلدەرگە ساتۋ ماسەلەسى ءالى شەشىمىن تاپقان جوق».

شارۋاشىلىقتا 2000 باس جىلقى, ونىڭ ىشىندە 700-گە تارتا بيە بار. وسى بيەلەردىڭ جىل بويىنا 300 باسى ساۋىل­عاندا دا, كۇنىنە 1 200-1 500 ليتر قىمىز دايىنداۋعا بولادى. بۇل ايىنا 45 000 ليتر, جىلىنا 450-500 مىڭ ليتر قى­مىز دەگەن ءسوز. مەنىڭ ويىم, كوزدەگەن ماقساتىم بۇگىندەرى ورىندالماسا دا, ول كەلەشەكتە قاۋىرت قولعا الىناتىن ءىستىڭ بىرىنە اينالاتىنىنا سەنەمىن. ءيا, نەگىزگى باعىتىمىز – اسىل تۇقىمدى قوي ءوسىرۋ. ال قىمىز حالقىمىزدىڭ قاسيەتتى ءدامى. كەزىندە ەۋروپا ەلى قازاق ساحاراسىنىڭ قىمىزىن تامسانا ىشكەن. ەگەر ۇلتتىق قاسيەتىمىزدى, ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن دەڭگەيىمىزدىڭ ولشەمى بولار تاڭسىق ءدامدى الەم جۇرتشىلىعىنا ۇسىنار بولساق, سول ارقىلى مەرەيىمىز دە وسە تۇسەر ەدى. قىمىز – تەك ءشول قاندىراتىن سۋسىن ەمەس, ول ەمدىك قاسيەتى مول ەرەكشە تاعام. بۇل كۇندە ءوزىمىز «قازاقستان» دەگەن اتپەن دايىنداپ جۇرگەن وسى ءدامىمىزدىڭ الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە داستارقان تورىندە, سۇيكىمدى سۋسىننىڭ ءبىرى رەتىندە تۇرسا, ول مەنىڭ تۇگىسكەنىمنىڭ عانا ەمەس ءيسى قازاق اتاۋلىنىڭ, كەڭ-بايتاق ەلىمىزدىڭ ماقتانىشى ەمەس پە؟

حالقىمىزدىڭ كوشپەلى تىرشىلىگىندە ءتورت ت ۇلىكتىڭ الاتىن ورنى ماڭىزدى. سونىڭ ىشىندە, قوي – قازاقتىڭ اتام زاماننان بەرى باعىپ, ءوسىرىپ كەلە جاتقان مالى. قازاق قويلارىنىڭ وزىندىك ەرەكشە­لىگى بار. قاتال تابيعات جاعدايىنا يكەم­­دەل­­گەن ولار قانداي جاعدايدا دا­ بول­­سىن, وسىرۋ­­گە كونەدى. تۇگىس­كەن وڭىرىن­دە قازاق­تىڭ قىلشىق ءجۇندى, ەتتى, ماي­لى,­ قۇي­رىقتى قويى سوناۋ شارۋا­شىلىق قۇرىلعان 30-جىلداردان بەرى ءوسىرى­لىپ كەلەدى. دەگەنمەن زامان اعىمى قوي شارۋاشىلىعىنا دا زاردابىن تي­گىز­بەي قويعان جوق. كەڭەس داۋىرىندەگى ناۋقانشىلىق, جوسپاردى اسىرا ورىنداۋ جولىندا كوپتەگەن شارۋاشىلىق ءىرى سالماقتى, ەتتى قويلارىنان ايىرى­لىپ قالدى. سەبەبى «شاش ال دەسە باس الاتىن» بەلسەندىلەر جەرگىلىكتى ساۋلىقتاردى جاپپاي بيازى ءجۇندى قوي تۇقىمى قوش­قارلارىمەن بۋدانداستىرا باستادى. وسى جاعدايدى كورگەن قازاقتىڭ زيالىلارى دابىل قاقتى. وعان مەملەكەت قايراتكەرى, «الاش» پارتياسىنىڭ تور­اعاسى, عالىم ءاليحان بوكەيحاننىڭ «پراۆدا» گازەتىنە سول 1926 جىلى «قازاق­تىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويىن ساقتاۋ كەرەك» دەگەن ماقالاسى دالەل بولادى. ەلىم, حالقىم دەگەن ازامات ءوز ما­قالاسىندا قازاقتىڭ قۇيرىقتى قويىنىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىگىنە توقتالىپ, ونىڭ تەز جەتىلگىشتىگىن, كونبىستىگىن, ۇسكىرىك ايازداردا, بورانداردا قالىڭ قاردى اياعىمەن ارشىپ, قورەك تاۋىپ جەيتىندىگىن (جەر جۇزىندەگى بىردە-ءبىر قوي تۇقىمىندا مۇنداي قاسيەت جوق), جازعى اپتاپ ىستىقتا 200-300 شاقىرىمداعى جايلاۋعا ايداعاندا سىر بەرمەيتىندىگىن, قۇيرىعىنا ورتاشا ەسەپپەن العاندا 20-30 كگ ماي جينايتىندىعىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەگەن. وسىنداي ەرەكشەلىگى بار قازاق قويىنىڭ تۇقىمىن ساقتاپ قالۋ, ونى مۇمكىندىگىنشە جەتىلدىرۋ جۇ­مىسى 60-جىلداردىڭ سوڭىندا اسا ۇلكەن قارقىنمەن جۇرگىزىلە باستادى.

حالقىمىزدىڭ ابزال ۇلدارىنىڭ ءبىرى ەرتۇعىر ەسەنتاەۆ باستاعان جاس عا­لىمدار سوناۋ 1975 جىلى جاڭاارقا اۋدانىنداعى «جەڭىس» قوي كەڭشارىنا كەلگەندە, قازاقتىڭ قۇيرىقتى قويىنىڭ سوڭعى كەزدە جويى­لا باستاعان قاسيەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, ونى اسىلداندىرا ءتۇسىپ, ودان دا جاقسى قوي تۇقىمىن الۋدى ءوز الدارىنا ماقسات ەتىپ قويعان. ەرتۇعىر باستاعان جاس عالىمدار شيرەك عاسىرعا سوزىلعان ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە 1992 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ №191 بۇيرىعىمەن اق, اقشىل ءتۇستى ءجۇن بەرەتىن «جاڭاارقا» دەپ اتالاتىن جاڭا قوي تۇقىمى جەكە تيپ رەتىندە تىركەلدى. ىزدەنىس مۇنىمەن اياقتالعان جوق. حح عاسىردىڭ سوڭىندا قوي شارۋاشىلىعىندا تاعى ءبىر ءىرى جاڭالىق بولدى. اتاپ ايتقاندا, ومىرگە «سارىارقا» قوي تۇقىمى كەلدى. وسىلايشا, ءوتىپ بارا جاتقان عاسىردىڭ مال شارۋاشىلىعىنداعى ۇلكەن جاڭالىعى, تىڭ تابىسى ءبىزدىڭ اكتسيونەرلىك قوعامدا تۋىندادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 1999 جىلعى 22 قاڭتارداعى №11 بۇيرىعى بويىنشا «سارىارقا» قوي تۇقىمى ءوز الدىنا جەكە قوي تۇقىمى بولىپ تىركەلدى. «سارىارقا» قويىنىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ اياقتارى مىقتى, ال تۇياقتارى بولسا تاستاي قاتتى. مۇنىڭ ءوزى ارقانىڭ قىسىنا ناعىز شىدامدى ءارى قىس بويى جايىلىمدا جۇرۋگە, قاردى اياعىمەن ارشىپ قورەكتەنۋگە بەيىمدەلگەن. بۇل وتە ءوسىمتال مال, ءارى شاپشاڭ جەتىلەدى. ەتتى, تازا اق ءجۇندى, سونىمەن قوسا قاتال كليمات جاعدايىندا ۇستاۋعا قولايلى, جىل ون ەكى اي جايىلىمدا ءجۇرىپ, ءوسىپ-ونە بەرەدى.

بۇگىندە «سارىارقا» قويىنىڭ جالپى سانى 50 مىڭعا جەتتى. ونىڭ 40 مىڭى «تۇگىسكەن» اكتسيونەرلىك قوعامىندا, 10 مىڭى «سارىسۋ» اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتىنىڭ ەنشىسىندە. اكتسيونەرلىك قوعام بولعان سوڭ دا, بۇرىنعى قالىپ­تاسقان داستۇردەن جاڭىلعان ەمەسپىز. شارۋا­شىلىعىمىزدىڭ بارلىق سالاسىندا جاقسى جەتىستىككە جەتتىك. اۋىل­داستارىم ماعان ۇنەمى سەنىم ارتۋمەن كەلدى. ءوز باسىم سول سەنىم بيىگىنەن كورىنۋگە تىرىسامىن. جەرگىلىكتى كەڭەسكە الدەنەشە مارتە دەپۋتات, وبلىستىق ماسلي­حاتقا ەكى دۇركىن دەپۋتات بولىپ سايلاندىم. 1998 جىلى 22 تامىز ايىن­دا «جاڭاارقا اۋدانىنىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى» دەگەن اتاق بەرىلدى. 1999 جىلى 14 جەلتوقساندا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرى» دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولدىم. بۇگىنگى ازدى-كوپتى جەتكەن تابىسىم بولسا, اۋىل ازاماتتارىنىڭ سەنى­مىن اقتاعانىم دەپ بىلەمىن.

ءيا, ءبىزدىڭ تۇگىسكەن قۇتتى مەكەن. تۇگىسكەن توپىراعى تۋرالى, اراپ تاۋى, ءسورتى, سارىسۋ وزەندەرى جايىندا ەل اۋزىندا نە قيلى اڭگىمە بار. مەنىڭ تۋىپ-وسكەن اۋىلىم جايىندا ەل اۋزىندا اڭىز-ەرتەگىلەردى ارقاۋ ەتكەن سايلاۋحان ابدىقادىر ۇلىنىڭ جىر شۋماقتارى بار. ول ءبىزدىڭ قاسيەتتى تۇگىسكەن تۋرالى:

جەلمايا ءمىنىپ جورتقان اسان قايعى,

جەرۇيىق ىزدەپتى عوي مەكەن-جايلى.

توقتاپ, ءبىر ناماز وقىپ ايتىپ كەتكەن,

تۇگى وسكەن جەر ەكەن دەپ وسى ماڭدى.

تۇگىسكەن اسان قايعى بولعان مەكەن,

ات قويىپ, ايدار تاعىپ كەتكەن ەكەن.

ەگەر دە ات ساۋىرىنا سيار بولسا,

الىپ ءبىر كەتەتۇعىن جەرى دە ەكەن, – دەيدى.

تۇگىسكەن ماڭىنداعى اراپ تاۋى دا كيەلى سانالادى. ول تۋرالى اقىن بىلاي دەيدى:

اراپ تاۋ تاقياداي توبەدەگى,

اتاقتى ءسورتى, سارىسۋ وزەندەرى.

دولدانىپ كۇندىز-ءتۇنى اعىپ جاتقان,

تولقىننان ءمۇجىلىپتى كەمەلەرى.

ويناعان بالا كيىك سالىپ اسىر,

اۋليە-امبيەلەر ءبارى جاتىر.

وتكەن كەز ساعىمدانىپ ەلەستەيدى,

جورىقتا قاپى كەتكەن اراپ باتىر.

ەل دەگەندە ەگىلەدى جۇرەگىم,

ەلىمدى مەن باقىتىم دەپ بىلەمىن,

ەل اتاعىن, ابىرويىن اسىرىپ

ەلىم دەگەن ازاماتتىڭ ءبىرى ەدىم.

ەل يگىلىگى جولىندا ايانباي تەر توگىپ, ەڭسەلى عۇمىر كەشكەن ارداقتى تۇلعا نۇر­عالي كەن­جەتاەۆتىڭ ەل تۋرالى ەستەلىگى وسى­لاي تۇيىندەلەدى. قاجىرلى قايراتكەر, ابزال ازامات بولىپ, ارىنا داق تۇسىرمەي, عيبراتتى عۇمىر كەشكەن باس­شىنىڭ ەرەن ەڭبەگى ەل جادىندا ساق­تاۋلى. جاڭاارقا توڭىرەگىندەگى ەل ول كىسىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىن اڭىزداي تولعاپ ايتىپ ءجۇر. ءبىز دە ول كىسىنى ماقتان ەتىپ, ەڭبەگىن ەل ماداقتاعانىنا مارقايىپ عۇمىر كەشۋدەمىز. ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرعان قايراتكەردىڭ ءالى دە ارمان-ماقساتى كوپ ەدى. الايدا بايانسىز جالعان دەگەنىنە جەتكىزبەي, ارداقتى جان 2000 جىلى 29 قىركۇيەكتە نەبارى 62 جاسىندا دۇنيە سالدى. مەكەنى جۇماق, توپىراعى تورقا بولعاي!

دايىنداعان –

قىمبات ابىلداقىزى,

مادەنيەت قايراتكەرى