عىلىم باسپالداعى وقۋشىنى جەتىلدىرەدى

ال مۇنداي تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بو­لۋى ەكولوگيالىق مادەنيەتى قالىپ­تاس­قان جاس ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە تىكەلەي بايلانىس­­­­­تى. وسى ويدىڭ راستىعىن «جەر­دە­گى ەڭ باس­تى رەسۋرس – سۋ» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن عىلىمي فەستيۆالعا بارىپ انىق اڭعاردىق.

سول كۇنى ەكسپO الاڭىندا حالىق ەرەكشە كوپ بولدى. پاۆيلوننىڭ سىرتىندا قولدان جاساعان ماكەتتەرىن ماپەلەي كوتەرگەن وقۋشىلاردى كوردىك. اتا-انالارى دا قاسىندا. شاماسى, فەس-تيۆال اسپان استىندا وتەدى ەكەن عوي دەپ ويلاپ ۇلگەردىك. جوق, جاقىنداساق ولاي ەمەس ەكەن. سىرتتاعى قاراڭ-قۇراڭ كىسىلەر جوبالارىن تانىستىرۋعا كەزەككە تۇرعان قاتىسۋشىلار بولىپ شىقتى. نەگىزگى كورىنىس ىشتە قايناپ جاتىر. كىرىپ بارساق, تامشىنىڭ بەينەسىندەگى انيماتوردى ءبىر توپ بالا القالاپ الىپتى.

جاندارىنا بارىپ قۇلاق ءتۇرىپ ەدىك, الگى تامشى سۋدىڭ قاسيەتىن بايانداپ تۇر: «مەن – تىرشىلىك كوزىمىن. وسىمدىكتەر دە, ادام دا, جانۋارلار دا مەنسىز ءومىر سۇرە المايدى. مەن ەكى كىشكەنتاي بولشەكتەن تۇرامىن. ءبىرى – سۋتەگى, ءبىرى – وتتەگى. سۋتەگى – جەڭىل, كوزگە كورىنبەيتىن گاز. وتتەگى – تىنىس الۋعا قاجەت اۋا. وسى ەكەۋى قوسىلعاندا مەن پايدا بولامىن», دەپ بالالارعا قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ تۇر. ايتىپ جاتقانى سول ەدى كىشكەنتاي ءبۇلدىرشىن «تامشىنى» قۇشاقتاي الدى. تامشى دا وعان قۇشاعىن ايقارا اشتى. القالاپ تۇرعان بالالار قاراپ تۇرسىن با؟ تامشىنى قۇشاقتاۋعا ولار دا تۇرا ۇمتىلدى.

سول ساتتە رياسىز كورىنىستىڭ كۋاگەرى بولدىق. بالالار «تامشىنى» عانا ەمەس, تۇتاس تابيعاتتى قۇشاقتاعانداي اسەر قالدىردى. ءسىرا, سۋعا دەگەن قۇرمەت تە, جاۋاپكەرشىلىك تە ءدال وسىنداي قارا­پايىم سۇيىسپەنشىلىكتەن باستالسا كەرەك. ەكولوگيالىق مادەنيەت تە وقۋلىقتاعى انىقتامامەن ەمەس, جۇرەكتەن شىققان ىقىلاسپەن قالىپتاسادى. عىلىم دا جالاڭ ەسەپتەن ەمەس, قىزىعۋشىلىقتان, تاڭدانىستان, ەڭ باستىسى, ماحابباتتان تۋادى عوي. وسىنداي ساۋلەلى ساتتەر «PRO.NRG FEST» فەستيۆالىنىڭ ءار پاۆيلونىندا بولىپ جاتتى.

بۇل – ەلىمىزدە بەسىنشى رەت ۇيىمداستى­رىلىپ وتىرعان وتباسىلىق عىلىمي فەس-تيۆال. باستى ەرەكشەلىگى – عىلىمدى كۇردەلەندىرمەي, قاراپايىم ءارى تۇسى­نىكتى تىلمەن جەتكىزۋىندە. مۇندا فورمۋلا مەن تەوريا قۇرعاق كۇيىندە ۇسى­نىل­مايدى, كەرىسىنشە تاجىريبە, ويىن, ينتەراكتيۆ ارقىلى كوپشىلىككە ۇعىنىقتى تۇسىندىرىلەدى. فەستيۆال الاڭىندا بالا دا, اتا-انا دا وزىنە قىزىق باعىتتى تاۋىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرە الادى. ءبىرى تاجىريبە جاساپ كورسە, ەندى ءبىرى جاڭا تەحنولوگيامەن تانىسادى. وسى ارقىلى عىلىم وتباسىنىڭ ورتاق اڭگىمەسىنە, كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالادى.

فەستيۆال «Caravan of Knowledge» كورپوراتيۆتىك قورى مەن «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ۇيىم­داس­تىرىلعان. «شەۆرون ەۋرازيا» پرە­زيدەنتى دەرەك ماگنەسس «PRO.NRG FEST» عىلىمدى حالىققا جاقىنداتاتىن ورتا ەكەنىن, جاسامپاز جاستاردىڭ كەڭىستىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «قازىر تەحنولوگيالىق, ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك وزگەرىستەر ۇدەي تۇسكەن كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. مۇنداي ۋاقىتتا ەڭ قاجەت قاسيەتتەردىڭ ءبىرى – قىزىعۋشىلىق پەن ىزدەنىس. ادام ءبىر نارسەگە قىزىققان كەزدە عانا سۇراق قويادى, ال سۇراق – عىلىمنىڭ باستاۋى. فەستيۆالدىڭ باس­تى ارتىقشىلىعى – ءبىلىمدى تاجىريبە ارقىلى ۇسىنۋ. مۇندا وقۋشىلار تىڭداۋشى كۇيىندە قالمايدى, دارىسكەرمەن رەتسەپتسيالىق بايلانىسقا ءتۇسىپ, جاڭا دۇنيەنى ءوز قولىمەن جاساپ كورەدى. وسىنداي ورتا ولاردىڭ ويلاۋ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, اينالاعا عىلىمي كوزبەن قاراۋعا ۇيرەتەدى. مەكتەپ وقۋشىلارى قورشاعان ورتانى ىنتا-شىنتاسىمەن زەرتتەگەنى دۇرىس. ال پەداگوگتەر مەن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىلىمدى ومىرمەن ۇشتاستىرا بىلگەن ەڭبەگى ەرەكشە قۇرمەتكە لايىق. ءبىلىم – ەمتيحانعا دايىندىق قانا ەمەس, ومىرگە دايىندىقتىڭ نەگىزى», دەدى ول.

راسىندا, ءبىلىمنىڭ باسى – بەلگىسىزدىك. شىر ەتىپ تۋعان نارەستە, اباي ايتپاقشى, كورسەم, بىلسەم دەپ تۇرادى. ۋاقىت وتە كەلە قىزىعۋشىلىعى تومەندەپ قالادى. مۇعالىم مەن اتا-اناسى بالانىڭ سول ىقىلاسىن ءوشىرىپ الماۋعا بارىن سالادى. فەستيۆال دا عىلىمي تەرەڭدىكتەن گورى, بالالاردى وقۋ-بىلىمگە قىزىقتىرۋدى ماقسات ەتكەنى انىق كورىندى. بولمەدەگى جا­رىق­تىڭ قالاي جاناتىنى, سۋدىڭ قايدان كەلەتىنى, گادجەتتىڭ قالاي جۇمىس ىستەي­تىنى بالانى ويلاندىرۋعا ءتيىس. سەميو­تيكا سالاسىنىڭ بىلگىرى يۋري لوتمان عىلىم ءدال وسى ۇدەرىستە باستالا­تىنىن ايتادى. «عىلىم بەلگىسىز نارسەنى زەرتتەۋدەن ەمەس, بەلگىلى نارسەنىڭ بەلگىسىز قىرلارىن تانۋدان باستالادى» دەگەن ەدى. وسى ويلاردىڭ جەتەگىندە تۇرعانىمىزدا, كوزىمىز «Sana» ءبىلىم ورتالىعىنىڭ الاڭقايىنا ءتۇستى. ارۋجان ەسىمدى ورتالىق وكىلى وقۋشىلارىنىڭ جەتىستىگىن تانىستىرىپ تۇر ەكەن.

ء«بىز بالالاردى وقىتىپ قانا قويماي, جان-جاقتى دامىتۋعا ءمان بەرەمىز. ادەتتە اتا-انالار بالالارىن بىرنەشە ۇيىرمەگە بەرەدى. ءبىر ۇيىرمە ەكىنشىسىنە جاقىن ورنالاسا بەرمەيدى. ءبىرى قالانىڭ ارعى جاعىندا بولسا, ءبىرى بەرگى جاعىندا دەگەندەي. ال ءبىزدىڭ ورتالىقتا بالا ءارتۇرلى ۇيىرمەگە قادام اتتاپ قاتىسا بەرەدى. اعىلشىنىن ءتامامداي سالا مۋزىكاعا, ودان شىعا بەرە جۇزۋگە جۇگىرەدى. سونى­مەن قاتار تاماق ءپىسىرىپ, كەستە تىگۋدى ۇيرەتەتىن ۇيىرمەلەر دە جوق ەمەس. وسى ارقىلى بالانىڭ بوس ۋاقىتىن تولتىرىپ, بالانىڭ كەشەندى دامۋىنا ىق­پال ەتەمىز. بىراق, البەتتە, بالالاردىڭ عى­لىمعا بوي ۇرۋىنا باسىمدىق بەرىلەدى. قازىر وقۋشىلارىمىز حالىقارالىق باي­قاۋلاردا توپ جارىپ ءجۇر. ماسەلەن, 10-سىنىپ وقۋشىسى ءامىرحان ەلۋباي سۋ استىن­داعى قوقىستاردى تەرەتىن قۇرىلعى ويلاپ تاۋىپ, رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا جەڭىمپاز اتاندى», دەپ ارىرەك تۇرعان بالانى نۇسقادى. 

ءپالى, بۇل دەگەن تاماشا عوي! الەمدىك بايقاۋدا ايگىلەنگەن جاس تالانتتى ءبىز دە اڭگىمەگە تارتتىق. ء«بىز روبوتتەحنيكامەن اينالىسامىز, ناقتىراق ايتساق, سۋ استىنداعى روبوت جاساپ جاتىرمىز. وسى جوبامەن دۋبايدا وتكەن حالىقارالىق جارىستا ءبىرىنشى ورىن الدىق, سونىڭ ناتيجەسىندە امەريكادا وتەتىن جارىسقا جولداماعا يە بولدىق, قازىر سوعان دا­يىندالىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ روبوت موتورلار ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. سول جانە وڭ جاق موتورلارى بار, قوسىمشا تومەن قاراي قوزعالۋعا ارناۋلى موتور تاعى ورناتىلعان. روبوت پلاس­تيك ترۋبالاردان جاسالعان, سىمدارىن ءوزى­مىز تارتىپ, تولىق قۇراستىردىق. نەگىزگى مىندەتى – سۋ استىنداعى زاتتاردى كوتەرىپ, باسقا جەرگە ورنالاستىرۋ, ياعني قوقىستى جيناپ, تازارتۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ. قازىر روبوتتا كامەرا بار, ول بەينەنى تەلەفونعا نەمەسە نوۋتبۋككە جىبەرەدى, وپە­راتور سونى كورىپ, پۋلت ارقىلى باسقا­رادى. ال بولاشاقتا تولىق اۆتونوم­دى رەجىمگە كوشىرگىمىز كەلەدى. ياعني روبوت ءوزى انىقتاپ, ءوزى جينايتىن دەڭگەي­گە جەتكىزەمىز», دەدى ءامىرحان. ءبىز وسى باعىتتا جاسالعان باسقا دا جوبالار­دى قاراستىرىپ كورگەن-كورمەگەنىن سۇرادىق.

«باسقا ەلدەردە دە وسىنداي جوبالار بار, كوبىندە تور قولدانىلادى, ال بىزدە ارنايى قارماۋىش بار, ول ءىرى زاتتاردى, مىسالى بوتەلكەلەردى كوتە­رۋگە ىڭعايلى. بولاشاقتا مۇنداي تەح­نو­لوگيالاردى كاسپي تەڭىزى سياقتى اي­ماقتاردا قول­دانۋعا بولادى دەپ ويلايمىز», دەدى جاس تالاپ. وسى ءبىر جيناقى پىكىردىڭ وزىنەن-اق جاس ونەر­تاپ­قىشتىڭ ويى جۇيەلى, ماقساتى ايقىن ەكەنى اڭعارىلادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, جوبا تەك جارىسقا ەمەس, ناقتى ەكولوگيالىق ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان. بۇگىندە قۇرىلعى تولىقتاي ادام باسقارۋىندا جۇمىس ىستەيدى. دەگەن­مەن ونىڭ ار جاعىندا ۇلكەن جوسپار تۇر. اۆتونومدى جۇيەگە كوشۋ – تەحنيكالىق جەتىلدىرۋ عانا ەمەس, جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ دەگەن ءسوز.

وسى تۇستا رەسمي جيىندا ءسوز العان وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى جايىق شاراباسوۆ فەستيۆالدىڭ ءمان-ماڭىزىنا كەڭىنەن توقتالدى. «PRO.NRG FEST – وسكە­لەڭ ۇرپاقتىڭ عىلىمي ويلاۋىن دامى­تىپ, ەكولوگيالىق مادەنيەتىن قالىپ­تاستىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى جوبا. مەملەكەت باسشىسى وزىق ويلى ۇلت قا­لىپتاستىرۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. وسىعان بايلانىس­تى مەكتەپ وقۋشى­لارىن عىلىمعا تارتۋ, ولاردىڭ ىزدەنىس داع­دىلارىن دامىتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە. سونىمەن قاتار تابيعاتقا جاۋاپكەر­شىلىكپەن قاراۋ مادەنيەتىن قالىپ­تاس­تىرۋ دا – ءبىلىم جۇيەسىنىڭ باس­تى باعىت­تارىنىڭ ءبىرى. «PRO.NRG FEST» سياقتى جوبالار ءبىلىمدى تاجىريبەمەن ۇشتاس­تى­رىپ, وقۋشىلاردىڭ عىلىمعا دەگەن قىزى­عۋشىلىعىن ارتتىرۋعا, قورشاعان ورتاعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى», دەدى.

فەستيۆالدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – عىلىم مەن ونەردىڭ ءوزارا توعىسۋى. «Art&Science» سەكتسياسىندا شىعارما­شىلىق يندۋستريا وكىلدەرى عىلىمي يدەيالاردىڭ ونەرگە ىقپالىن تالقىلادى. ەكولوگ بوتاكوز سادىبەكوۆا «ورنىقتى ءسان: عىلىم, ونەر جانە تابيعات توعىسىندا» تاقىرىبىندا بايان­داما جاساپ, بۇگىنگى يندۋسترياداعى وزەكتى ماسەلەنى كوتەردى. ء«سان يندۋسترياسىنىڭ سالدارىنان جىل سايىن شامامەن 92 ميلليون توننا توقىما قالدىعى جينالادى. ءتىپتى ءار سەكۋند سا­يىن جۇك كولىگىنە تەڭ كيىم قوقىسقا تاستالادى. ەگەر بۇل ءۇردىس توقتاماسا, ماسەلە ۋشىعا تۇسەدى. سوندىقتان ءاربىر بۇيىمعا ۇقىپتى قاراپ, رەسۋرستى ۇنەمدى پايدالانۋىمىز قاجەت. ويتكەنى ولاردىڭ دا شەگى بار», دەدى ول. فەستيۆال جاس عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءوز جاڭالىقتارىن كوپشىلىككە تانىستىراتىن اشىق الاڭعا اينالعانى دا بايقالدى. بيىلعى باعدارلاما اياسىندا فيزيكا, ماتەماتيكا, حيميا, بيولوگيا جانە استرونوميا باعىتتارىندا مازمۇندى دارىستەر ۇيىمداستىرىلدى. سونىڭ ءبىرى – №134 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ جوعارى سىنىپ مۇعالىمى ەۆگەني سولونيتسىننىڭ «سۋدا قانشا ماتەماتيكا بار؟» تاقىرى­بىنداعى ينتەراكتيۆتى ساباعى. ول ماتەماتيكالىق زاڭدىلىقتىڭ ەكولوگيا, گيدرو­ەنەرگەتيكا, سۋ ۇنەمدەۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ءرولىن ناقتى مىسالدار ارقىلى ءتۇسىندىردى. «ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەر ءتۇرلى تەحنولوگيانى سالىستىرىپ, ەڭ ءتيىمدى شەشىمدى تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر ومىرگە ەسەپ رەتىندە قاراساق, وندا ءبارى جۇيەلەنە تۇسەدى. وسىنداي ويلاۋ داعدىسى قالىپتاسسا, ادامعا دۇرىس شەشىم قابىلداۋ جەڭىلدەيدى», دەيدى ول.

فەستيۆالعا قاتىسقان «كليماتتىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ وكىلدەرى دە وزەكتى ماسەلەگە نازار اۋدارتتى. ۇيىم مۇشەسى بالجان يكاشەۆا پلاستيك قالدىقتارىنىڭ ادام اعزاسىنا تيگىزەر زيانى تۋرالى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. «قوقىس ماسەلەسى وتە وزەكتى. اسىرەسە پلاستيك قالدىقتار تابيعاتتا ۇزاق ساقتالىپ, ءتۇرلى جولمەن ادام اعزاسىنا ەنەدى. ول سۋ ارقىلى, تاعام ارقىلى, ءتىپتى كۇندەلىكتى تۇرمىستا دا اعزاعا ءتۇسۋى مۇمكىن. مۇنداي ماسەلەنى ءبىر عانا ەل شەشە المايدى, بۇل – بۇكىل الەمگە ورتاق پروبلەما. سوندىقتان ءار ادام قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, قالدىقتى ازايتۋعا ۇلەس قوسۋى كەرەك», دەدى.

فەستيۆال باعدارلاماسى عى­لىمي دارىس­تەرمەن عانا شەكتەلمەدى. كەلۋ­شى­­لەرگە ءتۇرلى ينتەراكتيۆتى شوۋلار ۇسى­نىلدى. «مۇزداتۋ سيقىرى» كريو-شوۋى كورەرمەندى ەرەكشە تاجىري­بەلەر­­مەن تاڭعالدىرسا, ەلوردالىق «Sintez» ەكسپەريمەنتتىك تەاترى ۆسە­ۆولود مەيەرحولد ادىستەمەسىنە نەگىز­دەلگەن «سىرتقىدان ىشكە قاراي» اتتى ينتەراكتيۆتى شوۋ-پەرفورمانسىن ساح­نالادى. سونىمەن قاتار اباي قۇنان­باي ۇلىنىڭ 17-قاراسوزىنىڭ جەلىسىمەن قويىلعان «ادام تىرشىلىگىنىڭ فورمۋلاسى» اتتى زاماناۋي قويىلىم دا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.

فەستيۆالدىڭ ماڭىزدى بولىگىنىڭ ءبىرى – «استانا دارىنى» ورتالىعىمەن بىرلەسىپ وتكەن 8–11-سىنىپ وقۋشىلارى اراسىنداعى «عىلىمداعى دەبيۋت» عىلى­مي جوبالار كونكۋرسىنىڭ فينالى. بيىل سۋ تاقىرىبىنا ارنالعان 100-دەن استام جوبا ۇسىنىلىپ, ولار ءتورت باعىت بويىنشا سارالاندى. قاتىسۋشىلار گيدروەنەرگەتيكالىق قۇرىلعىلاردىڭ ماكەتتەرىن, سۋ ءسۇزۋ جۇيەلەرىن, ەكولو­گيالىق مودەلدەر مەن ءتۇرلى زەرتتەۋ جۇمىسىن تانىستىردى. ناتيجەسىندە, ۇزدىك جوبالار انىقتالىپ, جەڭىمپازدار ماراپاتتالدى. بيىلعى فەستيۆالدىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – استرونوميالىق باقىلاۋ كەشى. «Astro Astana» مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ارتۋر گايدۋكتىڭ جەتەك­شىلىگىمەن كەلۋشىلەر تەلەس­كوپ ارقىلى يۋپيتەردى, سونداي-اق ميتسار مەن الكور قوس جۇلدىزدارىن تاماشالادى. «بۇل فەستيۆالدىڭ نەگىزگى تاقىرىبى – سۋ. بۇل رەسۋرستىڭ عىلىم, ماتەماتيكا, فيزيكا, ەكولوگيا, ديزاين جانە استرونوميامەن قالاي بايلانىساتىنىن كورۋ قىزىقتى. عارىشتىق زەرتتەۋلەر تۇششى سۋدىڭ جاڭا كوزدەرىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار سۋ تەك جەردە عانا ەمەس, باسقا عالامشارلاردا دا ءتۇرلى كۇيدە كەزدەسۋى مۇمكىن», دەدى.

وسىلايشا, ەكسپو  الاڭىندا وتكەن عىلىمي فەستيۆال جاڭالىق پەن تەحنو­لوگيانىڭ كورمەسى بولعانىمەن قاتار, وتباسىلىق قۇندىلىق پەن تاربيەنىڭ دە مايەگىنە اينالعان ورتا بولدى. مۇندا اتا-انا مەن بالا قاتار ءجۇرىپ, بىرگە تاجىريبە جاساپ, بىرگە تاڭدانىپ, بىرگە ۇيرەندى. بالا عىلىمدى كىتاپتان ەمەس, اتا-اناسىنىڭ جانىندا تۇرىپ, ءوز كوزىمەن كورىپ, قولىمەن ۇستاپ تانىدى. وسىنداي ساتتەردە عىلىم وتباسىنىڭ ورتاق اڭگىمەسىنە, ورتاق قىزىعۋشىلىعىنا اينالادى. بالكىم, ەرتەڭ ۇلكەن جاڭالىق اشاتىن جاس زەرتتەۋشىنىڭ العاشقى سۇراعى ءدال وسى الاڭدا, اتا-اناسىنىڭ جانىندا تۋعان بولار.

ابزال ماقاش,

بەكزات قۇلشار,

«Egemen Qazaqstan»