ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسى رەتىندە 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى ۇسىندى. ال ودان كەيىن حالىقتىڭ مول سەنىمى مەن ءبىراۋىزدان داۋىس بەرۋىنىڭ ارقاسىندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جوعارى كورسەتكىشكە يە بولىپ, سايلاۋدان كەيىن اتالعان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان 100 ناقتى قادامدى ايقىنداپ بەردى.
قاراپ وتىرساق, الەمدىك سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بولا بىلەتىن وسى باعدارلامانى تولىقتاي وقىپ, ءوز بەتىمشە تالقىلاي وتىرىپ, ونداعى باسىمدىق بەرىلگەن ءبىرنەشە سالالارعا نازار اۋداردىم. ەكونوميست مامان رەتىندە مەنى بۇل قادامدار بەي-جاي قالدىرا المايدى. سول سەبەپتەن دە, مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن ازىرلەنگەن ۇلت جوسپارىنىڭ ءمان-ماعىناسىنا تەرەڭ ءۇڭىلدىم جانە مامان رەتىندە وزىندىك پايىمدارىم مەن ۇسىنىستارىمدى سارالادىم.
باسىنان باستار بولسام, ەلباسىنىڭ وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا حالىققا جولداۋىنان تۇيەر وي كوپ بولدى. ەلباسى وسى جولداۋىندا جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى جاريا ەتتى. وسىعان بايلانىستى جاڭا ساياسات دەگەندى ءبىز جاڭا ماقسات قويۋ دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن بيلىك ەگەمەندىكتى العاننان باستاپ جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق ساياساتقا عىلىمي تالداۋ جاساۋ قاجەت سياقتى. ءبىز بۇگىنگى تاڭدا جەتىستىكتەرىمىزدى اتاي وتىرىپ, قانداي كەمشىلىكتەر جىبەرگەنىمىزدى قوعامعا جاريا ەتۋىمىز قاجەت. مۇنداي تالداۋ – جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا دەگەن حالىقتىڭ سەنiمiن ارتتىرادى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى ۇدايى ايتىپ وتىراتىن «اۋەلى ەكونوميكا, ودان كەيىن ساياسات» ءسوزىنىڭ دە استارىندا اۋقىمدى وي جاتىر. شىن مانىندە, ەكونوميكاسى دۇرىس جولعا قويىلعان ەل عانا دامي الادى, وسەدى, وركەندەيدى. ەلباسى ءبىرىنشى كەزەكتە باسىمدىق بەرەتىن ەكونوميكا سالاسىنىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەسiنە توقتالىپ وتەر بولسام, 35-قادامدا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىمەن ولاردى نارىقتىق اينالىمعا ەنگىزۋ كەرەك, سونداي-اق, جەر كودەكسىنە جانە باسقا دا زاڭ اكتىلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك دەلىنگەن.
وسىنىڭ نەگىزىندە ناقتى باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالاسى دەگەن تۇجىرىمداما قالىپتاسۋى قاجەت. ونىڭ جۇمىس ىستەۋى جانە دامۋى وتكەن عاسىرمەن بايلانىستا ەمەس, بۇگىنگى نارىققا ىڭعايلانعان بولۋى دۇرىس.
وسىعان وراي ءبىر جاعىنان نارىقتىڭ ولقى جەرلەرىن تولىقتىراتىن, ەكىنشى جاعىنان اگرارلىق سەكتوردى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ جەتكىلىكسىز جەرلەرىن, سونداي-اق, قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جانە اگرارلىق سەكتوردى باسقارۋدى دۇرىس ۇيىمداستىراتىن اۋىل شارۋاشىلىعىن 2015-2020 جىلدارى دامىتۋ تۋرالى زاڭ قابىلداۋ قاجەت. زاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ورنى مەن ءرولىن انىقتاۋ, ونى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ينديكاتيۆتى كورسەتكىشتەرىن بەلگىلەۋ, ينۆەستيتسيالىق جۇمىستاردى قولداۋ جانە رەتتەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتىن سۋبسيديالاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى سەكتورىن نەسيەلەۋ پرينتسيپتەرى, ازىق-ت ۇلىك نارىعىن رەتتەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ايماعىن الەۋمەتتىك دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ەمەس سالالاردى جانە اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ سالالارىن دامىتۋ, اگرو ازىق-ت ۇلىك سەكتورىن عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
جاڭا نەگىزدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن عانا ەمەس, جالپى, ەكونوميكانىڭ تەڭەستىرىلۋىنە باعىتتالعان ساپالى فۋنكتسيالى قارجى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. اۋىل شارۋاشىلىعى مەملەكەت ەكونوميكاسى جۇيەسىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكاسى – بۇل ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنا تىكەلەي جانە جاناما ىقپال ەتەدى جانە قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ تۇراقتى, قاۋىپسىزدىكتە ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسايدى.
مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعىندا شەشiلمەي جۇرگەن ءبىر ماسەلە جەر ماسەلەسى جانە ونiمدەردi ساقتاندىرۋ دەپ ايتار ەدىم. بۇل تۋرالى 36-قادامدا ناقتى ايتىلعان. جەر تەلىمدەرىن ماقساتتى پايدالانۋ ءتۇرىن وزگەرتۋگە رۇقسات الۋ رەسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن پايدالانۋعا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزۋ, بارلىق پايدالانىلماي جاتقان جەردى الداعى ۋاقىتتا جەكەشەلەندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قورعا بەرۋ كەرەك دەپ انىق جازىلىپ تۇر. وسىعان وراي بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ارالاسۋىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مادەنيەتىن قولداۋ, ساقتاندىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك قور قۇرۋ قاجەتتتىلىگى تۋىندايدى. ناقتى ايتار بولسام, ساقتاندىرۋ تەتىگى مىناداي: بىرىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ مەملەكەتتىك رەزەرۆتىك قور ارقىلى جۇزەگە اسۋى قاجەت, سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعىن جىل باسىندا ءوندىرۋشىلەر وندىرىسكە كەتكەن شىعىندى قوسقاندا قورعا ساقتاندىرۋ سالىمدارىن اۋدارۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, ساقتاندىرۋ ءىسىنىڭ شىنايى تەتىگىمەن جۇمىس جاساعاندىقتان ساقتاندىرۋ شارتى بويىنشا ەگىن شىقپاعان جىلدارى شىعىنعا ۇشىراعان شارۋاشىلىقتارعا ساقتاندىرۋ ۇستەمەاقىلارى مىندەتتى تۇردە ءتولەنەدى. ول ءۇشىن قور ۇكىمەتتەن ءتۇرلى قولايسىز جاعدايلاردىڭ الدىن-الۋ ءۇشىن, جەڭىلدىكپەن قاراستىرعان مەملەكەتتىك ۇزاق مەرزىمدى نەسيە الۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, ومىرلىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, قوردان ءتۇرلى تابيعات اپاتتارىنا جانە تاعى دا باسقا قولايسىز جاعدايلارعا بايلانىستى ەگىن ءونىمى شىعىنعا ۇشىراعان جاعدايدا الىنعان قاراجات ەگىن كوپ شىققان جىلدارى ورنىن تولتىرادى. وسىعان وراي ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىعى مادەنيەتىن ساقتاندىرۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ ماقساتىندا مىقتى جۇيە قۇرىلماقشى.
قوردىڭ اقشا رەسۋرستارىن ساقتاۋ ماقساتىندا, ولار تەك قانا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكىنىڭ دەپوزيتتەرىندە ساقتالۋى كەرەك.
بۇگىنگى كۇندە نەسيەلەردى مەرزىمىندە قايتارۋ ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ م ۇلىكتەرىن كەپىلگە الۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. الايدا, ەگىن ءونىمى از بولعان جىلدارى, ياعني كىرىس بولماعان جاعدايدا كەپىلگە العان م ۇلىك شىعىننىڭ ورنىن تولتىرادى. شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرگە بۇل شارۋاشىلىقتىڭ كۇيرەۋىنە اكەلسە, بانكتەر ءۇشىن شەكسىز كەپىلگە الىنعان م ۇلىكتى قالاي وتكىزۋ كەرەك دەگەن ماسەلە تۋىندادى. نەسيەلەردى قايتارۋدىڭ ەڭ قاراپايىم ءتۇرى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن ساقتاندىرۋ, سەبەبى, نەسيە سول جىلعى ونىمگە بەرىلەدى ەمەس پە؟ سول سەبەپتى, اۋىلدى مەكەندەردە ساقتاندىرۋ ءىسىنىڭ دامۋىنا بانكتەر ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتادى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك رەزەرۆتىك قوردا ساقتاندىرۋ پوليسىنىڭ بولۋى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە جىل باسىندا كوممەرتسيالىق بانكتەردەن نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن تۋعىزادى. وسىلايشا, كوپتەگەن فەرمەرلەر نەسيە رەسۋرستارىنا وڭاي قول جەتكىزىپ, ءبىرشاما وزەكتى ماسەلەلەر شەشىمىن تابادى. سونداي-اق, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ساقتاندىرۋدىڭ بۇگىنگى مەملەكەتتىك تۇرلەرىن ساقتاۋ قاجەت. ساقتاندىرۋ تەتىگىنىڭ بۇل جۇيەسىن شارۋاشىلىقتىڭ باسقا دا سالالارىنا تاراتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
قازىرگى تاڭدا ينستيتۋتتىق ورگانداردىڭ نەگىزگى باعىتى مەن دامۋى جانە كولەمى ءار مەملەكەتتە ءارتۇرلى. الايدا, مەملەكەتپەن رەتتەلەتىن اگروونەركاسىپتىك كەشەنى, ينستيتۋتتىق ورگانداردىڭ ماقساتى مەن مىندەتى, نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قىزمەتى, نەگىزگى باعىتتارى بىردەي بولىپ كەلەدى. ال ولاردىڭ باعىتى مەن قىزمەتىنە توقتالار بولسام, ول اۋەلى اگروونەركاسىپتىك سەكتوردى قارجى-نەسيەلىك رەتتەۋ, ونان سوڭ ىشكى اۋىلشارۋاشىلىق نارىعى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندىرىستىك سالالاردىڭ قايتا جاندانۋىن رەتتەۋ, ياعني كووپەراتسيا بولىپ تابىلادى.
حالىقارالىق تاجىريبەدە قارجى-نەسيەلىك رەتتەۋ اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ نەگىزگى نىساندارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىندىعىن ەسكەرگەن ءجون.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرiن ساتىپ الۋعا رۇقسات بەرۋ زاڭىنا ون جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. وسى زاڭنىڭ باستى ماقساتى كوپشiلiك حالىقتى جەر يەسi ەتۋ جانە اۋىلشارۋاشىلىق جەرiن نارىق اينالىمىنا قوسۋ ەدi. الايدا, ەلدە جەر نارىعى پايدا بولعان جوق, كوپشiلiك حالىق جەردiڭ ەگەسi بولدى دەۋ دە وتە قيىن. سەبەبi, بۇل جۇمىس دايىندىقسىز ءجۇردى جانە اۋىلداعى حالىقتىڭ تۇرمىسىنا ساي ەمەس ەدi. تاعى دا بۇرىنعى كولحوزدار مەن سوۆحوزداردىڭ جەرلەرi ۋچاسكەگە ەمەس, ۇلەسكە ءبولiندi. مۇنداي جاعدايدا جەردi اينالىمعا قوسۋ مۇمكiن ەمەس ەدi. سوندىقتان, تيiمدi جەردiڭ ەگەسi پايدا بولعان جوق, ياعني ساپالى وزگەرic بولمادى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جەر بانكىن اشۋ كەرەك ەدi. يپوتەكالىق نەسيەلەۋ جۇيەسى, سونىڭ ىشىندە, جەر نەسيەسى, نارىقتىق ەكونوميكاسى بار بارلىق دامىعان مەملەكەتتەردە مەملەكەتتىڭ قاجەتتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىن جۇرگىزەتىن ينستيتۋت بولىپ تابىلادى. بانكتەردىڭ كەپىلگە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى الا وتىرىپ, بەرەتىن نەسيەلەرى اي سايىن تولەيتىن نەسيەنىڭ تولەماقىسىن ازايتىپ, ادەتتە 10-25 جىلعا بەرىلەدى جانە ول قولجەتىمدى. الايدا, مۇنداي نەسيەلەردىڭ مەرزىمى ۇزاق بولعاندىقتان ونىڭ دامۋىن قايتا قارجىلاندىرۋ جۇيەسى ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
قوعامدا شەشiمiن تاپپاي جۇرگەن مۇنداي ماسەلەلەر جوق ەمەس, بار. سوندىقتان, وسىنداي تۇيتكىلدى ماسەلەلەر ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنعان ۇلت جوسپارى بارىسىندا شەشiمىن تاباتىنىنا سەنiمىم مول.
بەيسەنبەك زيابەكوۆ,
پروفەسسور, ەكونوميست.