داۋ نەگە كوپ؟ ادامدار نەگە ءجيى ارىزدانادى؟ ءبىر قاراعاندا بۇعان جاۋاپ تا وڭاي تابىلاتىن سەكىلدى. الايدا, بۇرىنعىداي «داۋدىڭ باسى دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەيتىندەي جاعداي الىستاعان كورىنەدى. سوندىقتان بىلەتىندەر ادامدار قۇقىن قاساقانا بۇزاتىندار بار دەيدى. ولار كىمدەر؟ سەبەبى نەدە؟ ادامدار قۇقىن قۇقىق قورعاۋشىلار قورعايدى دەپ تۇسىنەمىز عوي. ولاردىڭ سانى دا جەتىپ ارتىلادى. مۇنداي ىزگىلىكتى ىسكە وزگە مەملەكەتتىك ورگاندار, پارتيالار, ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدار دا بارىنشا اتسالىسىپ باعادى. ءيا, كوپتىك قىلماسىن. الايدا, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن ۇنەمى قورعاپ, قاداعالاپ وتىرۋ قاجەتتىگىن ەلىمىزدەگى قۇزىرلى ورگان – باس پروكۋراتۋرانىڭ ءوزى دە ايتىپ وتىر.
ماسەلەن, جاقىندا باس پروكۋراتۋرانىڭ القا ءماجىلىسى ءوتتى. وندا باس پروكۋرور ا.داۋىلباەۆ بايانداما جاسادى. سوندا ول: «ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاي وتىرىپ, ەسەپتىك كەزەڭدە قىلمىستىق ءوندىرىستىڭ سوتقا دەيىنگى ساتىسىنا قاداعالاۋ جاساۋ اياسىندا پروكۋرورلار زاڭسىز ۇستالعان مىڭ جارىمنان استام (1506) ادامدى بوساتقان, توعىز ءجۇز وتىز ادامعا قاتىستى زاڭسىز شۇعىل ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارى توقتاتىلعان» دەدى. مۇندايعا نەلىكتەن جول بەرىلەدى؟ مىڭ جارىم ادامدى زاڭسىز ۇستاعاندارعا نەلىكتەن شارا قولدانىلمايدى؟ ايتىپ قويۋ از, ەڭ دۇرىسى ونى بولدىرماۋ ەمەس پە؟
ويتكەنى, باياندامادا: «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا پروكۋرورلار 395 مىڭ زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتادى. 16 مىڭعا جۋىق زاڭسىز قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كۇشى جويىلدى. 746 مىڭنان استام ازاماتتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە 239 مىڭ كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى قورعالىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى» دەيدى. كوردىڭىز بە, ادامداردىڭ قۇقى ءۇشىن شىرىلداپ اراعا ءتۇسىپ جاتقان پروكۋرورلار عانا ەكەن.
بۇل ورايدا ازاماتتاردىڭ ەڭبەك اقىلارىنىڭ تولەنۋى سالاسىنداعى قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى پرەزيدەنت تاپسىرمالارى دا ويداعىداي ورىندالۋدا كورىنەدى. بىلتىرعى جىلى بارلىعى 134 مىڭ جۇمىسشىنىڭ پايداسىنا 5 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى وندىرىلسە, ونىڭ ىشىندە 92 كاسىپورىندا سوماسى 1 ملرد. تەڭگەدەن استام قارىز تولىعىمەن وتەلگەن. اسىرەسە, قولدانىلعان شارالاردىڭ ارقاسىندا 500 ملن. تەڭگەگە جۋىق قارىز وتەلگەن قاراعاندى, قوستاناي وبلىستارىنىڭ جانە الماتى قالاسىنىڭ پروكۋراتۋرالارى ەرەكشە كوزگە تۇسكەن.
باياندامادان پروكۋرورلاردىڭ قۇقىق قورعاۋ بارىسىندا بارلىق سالانى قامتاماسىز ەتىپ جاتقانى انىق بايقالادى. ماسەلەن, بيزنەستى زاڭسىز تەكسەرىستەردەن قورعاۋ جونىندەگى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن ىنتىماقتاستىق جالعاسىن تاپقان. بىلتىرعى جىلى پروكۋرورلار 10 مىڭ بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 880 لاۋازىمدى قىزمەتكەرىن ءتۇرلى جاۋاپكەرشىلىككە تارتقان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان موراتوري وتكەن جىلى تەكسەرۋلەردىڭ جالپى سانىن 176 مىڭعا نەمەسە 67 پايىزعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. بۇل رەتتە جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋ سانى 142 مىڭعا نەمەسە 82 پايىزعا ازايىپ (173 082-دەن 30 807-گە دەيىن), ونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى تەكسەرۋلەر 136 مىڭعا نەمەسە 86 پايىزعا تومەندەگەن (158 915-تەن 22 050-گە دەيىن). ءسويتىپ, بۇگىندە ءاربىر پروكۋراتۋرادا جۇمىس جاسايتىن موبيلدىك توپتار كاسىپكەرلەردى ءتيىمدى دە جەدەل قورعايتىن قۇرال بولىپ وتىر. ولار 2014 جىلى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلۋىنىڭ 750 فاكتىسىنىڭ جولىن كەسكەندىگىن ەسكەرسەك, ۇلكەن كومەك.
بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جۇمىس ىستەي باستاۋىنا ساي جانە شەكارا ماڭىنداعى تاۋار اينالىمى ماسەلەلەرىنىڭ وزەكتى بولا تۇسۋىنە وراي كەدەن سالاسىنداعى زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جونىنەن جۇمىستار دا جەتە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وسى جۇرگىزىلگەن تەكسەرىستەردىڭ قورىتىندىسىمەن 1400 استام زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالسا, 2 ملرد.-قا جۋىق تەڭگە كولەمىندەگى مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن شىعىن وندىرىلگەن. سول سياقتى 2 ملرد.-تان استام سومانىڭ كونتراباندالىق تاۋارىن مەملەكەتتىڭ كىرىسىنە وتكىزۋگە شارالار قابىلدانعان.
سول سياقتى مەملەكەتتىڭ ءمۇددەلەرىنە سوتتاردا وكىلدىك ەتە وتىرىپ, پروكۋرورلار 35 مىڭنان استام قىلمىستىق, 113 مىڭنان استام ازاماتتىق جانە 244 مىڭنان استام اكىمشىلىك ىستەردىڭ قارالۋىنا قاتىسقان ەكەن. پروكۋرورلاردىڭ كەلتىرگەن نارازىلىعىنا سايكەس 1405 تۇلعاعا قاتىستى 1873 ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا سوت ۇكىمدەرى زاڭعا سايكەستەندىرىلىپتى. وسىلايشا, ولاردىڭ تىكەلەي ارالاسۋىنان كەيىن مەملەكەت كىرىسىنە 20 ملرد. 600 ملن. تەڭگە, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ پايداسىنا 3 ملرد. 700 ملن. تەڭگەدەن استام, سونىڭ ىشىندە 1 ملرد.-تان استام تەڭگەگە جالاقى بويىنشا قارىزداردى ءوندىرىپ الۋ تۋرالى سوت شەشىمدەرى ورىندالعان كورىنەدى.
ال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ باس پروكۋراتۋرانىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگىنىڭ جۇمىسى باستالدى, بۇل ازاماتتىق قوعامنىڭ وڭ باعاسىن الىپ وتىر. سوتتالعاندارعا شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ, قاتاڭ جازانى نەعۇرلىم جەڭىلىنە اۋىستىرۋ ءتارىزدى ىنتالاندىرۋ شارالارىن قولدانۋ تاجىريبەسى دە كەڭەيتىلۋدە. «تۇرمەدەگى ادامدار» سانىن ازايتۋعا باعىتتالعان وسى شارالارمەن قاتار وتكەن جىلى باس پروكۋراتۋرانىڭ القا ماجىلىستەرىندە پەنيتەنتسيارلىق دەنساۋلىق ساقتاۋ, قايتالاپ جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ پروفيلاكتيكاسى, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا قىلمىستىق «كوشباسشىلار» مەن ەكسترەميستىك سيپاتتاعى راديكالدار اسەرىنىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋ ماسەلەلەرى قارالعانى بەلگىلى.
سونىمەن, جالپى العاندا, اتقارىلعان ءىس از ەمەس ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. سوندىقتان بيىلعى جىلى دا باس پروكۋرور مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتارى مەن تاپسىرمالارىنان تۋىندايتىن كوپتەگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستىمىز دەيدى. ەندەشە, قولدارىنداعى بيلىكتى پايدالانىپ, ادام قۇقىقتارىن بۇزىپ جاتقاندارعا دا ءبىر شەكتەۋ بولاتىن شىعار.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».