ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان «گاز-67ب» ماشينەسى بارقىتبەل باۋىرىندا سۋ تاسىپ ءجۇر
جازدا كورگەنبىز. تارباعاتاي اۋدانىنداعى جۇمىس ساپارىمىزدىڭ ءتۇيىنى ەدى. ءبىز ارنايى كەلگەن ىرعىزباي اۋليەنىڭ كەشەنى جاڭعىرتىلىپ جاتتى. كۇمىستى جايلاۋىنداعى قۇرىلىس قىزۋ. كەسەنە جانىنا ىزعىتىپ كەلىپ توقتاعان الدەبىر كولىكتەن جۇمىسشىلار جۇك ءتۇسىردى. الىستاعى باياناۋىلدان اكەلىنگەن قىزىل تاستى قاشاپ جاتقان شەبەرلەرگە سۇيسىنە قاراپ تۇرعانبىز. ەندى نازارىمىز ەسكى كولىككە اۋدى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ كولىگى مە؟.. الدە, الپىسىنشى جىلدار ما ەكەن؟! ايتەۋىر, ەرتە شاقتا ەرتتەلگەن تەحنيكا ەكەنى انىق.
– زاۋىتتان 1942 جىلى شىققان, – دەدى اۋليە مازارىنىڭ شىراقشىسى, كورنەكتى كوللەكتسيونەر بولات تاعاباي.
– باسە, ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى كينولاردان كورگەن كولىكتەر سياقتى, – دەيمىز اعامىزعا قاراپ. بوكەڭ ەزۋ تارتتى. ءبىر ريزاشىلىق الپەتىنەن ەستى. ايتۋىنشا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان كولىك كورىنەدى. تاياۋدا كەسەنەگە زيارات ەتە بارعاندا ەسىك الدىندا تۇرعان كولىككە تاعى كوزىمىز ءتۇستى. وسى جولى ىندەتە سۇرادىق. پولشا جەرىندە جۇرگەن ەكەن. جاي جۇرمەگەن, قان مايداننىڭ, وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا جۇرگەن. ارينە, قاي وفيتسەر ءمىندى, قانداي ەرلىك كورسەتتى, نەندەي تاعدىر كەشۋلەرگە كۋا بولدى؟ ونى ايتىپ بەرەر كولىكتە ءتىل جوق. ءبىر بىلەرلىگى, ءبىراز جىلدار بۇرىن اماناتپەن شىعىستاعى رۋحاني ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالعان اۋليە ىرعىزباي كەشەنىنە جەتكىزىلگەن.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اۋدان ورتالىعى – اقسۋاتتا وتكەن اسكەري شەرۋگە قاتىسىپتى. تارباعاتايلىق تۇرعىندار جەڭىس كۇنىندەگى شاتتىقتى بولىسكەن «ارداگەر كولىكتى» قىزىقتاپ, وعان وتىرىپ كورىپ, بارشاسى سۋرەتكە تۇسكەن. تاڭعالارلىعى, كونە كولىك 80 شاقىرىمدىق قاشىقتىقتا ورنالاسقان اۋدان ورتالىعىنا قاقالماي, شاشالماي, جەلدەي ەسىپ, جاپ-جاقسى بارىپ كەلىپتى. بولات قۇنانباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, كونە كولىك بيىل دا جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويلىق شەرۋىنە قاتىسپاق.
البەتتە جۇرگەنىنە 30 جىل بولعان كولىكتەردىڭ قاڭقاسى مەتالل قابىلدايتىن ورىنداردان تابىلىپ جاتسا, مىنا كولىكتىڭ تەحنيكالىق پاسپورتى مەن بارلىق قۇجاتتارى بار بولىپ شىقتى. «گاز-67ب» ماركالى كولىكتەردى قىزىل ارميادا «كوزەل» نەمەسە «كوزليك» دەپ اتاعان. «رۋسكي ۆيليس» دەپ تە اتايدى.
– ماشينەنىڭ گاز شىعارۋ جانە وتالدىرۋ بولشەكتەرىن عانا اۋىستىردىق. دۆيگاتەلى مەن قالعان بولشەگىنىڭ ءبارى وزىنىكى. بۇل كەڭەستىك كونۆەيەردەن كوپ مولشەردە شىعارىلماعان ماشينە. بەلگىلى پارتيادان سوڭ توقتاپ قالعان. ياعني 4 مىڭنان استام داناسى عانا شىققان. وتە مىقتى كولىك. وسى كەشەنگە زيارات ەتۋشىلەردى تاسىپ, تاۋ-تاستى ارالاتىپ جۇرگەن وسى – «گاز-67ب». ونىڭ ۇستىنە كۇن سايىن كۇمىستىبۇلاقتان سۋ تاسيدى. كورگەن جانداردىڭ ءبارى كونبىستىگىنە تاڭعالادى, – دەدى بولات تاعاباي.
بىردە كينوستۋديادان كەلگەن مەيماندار كولىكتى فيلمگە تۇسىرۋگە سۇراتقان ەكەن. قوماقتى قارجى ۇسىنۋشىلار دا بار كورىنەدى. وعان كەسەنە شىراقشىسى كەلىسپەپتى.
بوكەڭنىڭ وسى ورايدا ءوز ويى بار. كوللەكتسيا جيناۋمەن تياناقتى تۇردە اينالىسىپ كەلە جاتقان ول ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى ءبىراز جادىگەرلەردى جيناپ ۇلگەرىپتى. ايتالىق, انتيكۆارلىق دۇكەندەردى ءجيى ارالايتىن ازاماتتىڭ جەكە قورىنان كەڭەستىك جاۋىنگەرلەردىڭ سوعىس كەزىندە پايدالانىلعان سۋسىن قۇياتىن تورسىعىن كوردىك. 99,5 پايىزى تازا اليۋمينيدەن جاسالعان ىدىستىڭ ىشىندەگى سۋ بۇزىلمايدى دەسەدى. 1904 جىلى شىققان كوفە قايناتقىش ىدىستىڭ ەرنەۋىنە لۋپا اينەگىمەن قاراعاندا نەمىستىڭ سۆاستيكالىق بەلگىسىن كورۋگە بولادى. ال وق تەسكەن كاسكالاردى نيجني نوۆگورودتان اكەلگەن. ونىڭ ىشىندە كەڭەستىك جاۋىنگەرلەردىڭ دە, نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ دا كاسكالارى بار. سونداي-اق سوعىستان قالعان تات باسقان مينومەت, گراناتا, ساپەر كۇرەكتەرى, تانك ميناسى, سوعىس ۋاقىتىندا شىققان چەمودانداردىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. ەرەكشە قۇندى دۇنيەنىڭ ءبىرى – 1941 جىلى گەرمانيادان شىققان نەمىس ۆەلوسيپەدى. ونىڭ شار-شار ەتكەن قوڭىراۋى ءالى جۇمىس ىستەپ تۇر. وتە ساپالى شىققان ءارى جاقسى ساقتالعان ۆەلوسيپەد مايلاپ, دوڭگەلەگىن ۇرلەسە بۇگىن دە تەبۋگە جاراپ تۇر. قولىنا پۋلەمەت ۇستاعان كەڭەستىك جاۋىنگەردىڭ ءمۇسىنى دە ۇلكەن ەستەلىك ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. مۇسىنگە «كوسپانوۆۋ سارتاي بۋكانوۆيچۋ زا يزلەچەنيە وت تياجەلوگو نەدۋگا. دەركاچ. گ.ە. ءىىى.08.1947گ» دەپ بەدەرلەپ جازىلعان. ال گەنەرالداردىڭ شەنى ىسپەتتى ءۇش جۇلدىزدى پورتسيگار شتابتا تۇراتىن ءساندى دۇنيەلەردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. اشىلعاندا جاعىمدى مۋزىكا وينايتىن پورتسيگاردىڭ «بەلوموركانال», «سەۆەر», «پريبوي» اتتى پاپيروستار سالۋعا ارنالعان بولىكتەرى بار.
بولات تاعاباي اكەسى قۇنانبايدىڭ ناگرادالارىن, جۇماباي جانە تۇمارباي ەسىمدى ەكى اعاسىمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتىن كورسەتتى. ءبىر ۇيدەن سوعىسقا اتتانعان ءۇش اعايىندىنىڭ ءبىرى تۇمارباي 1942 جىلى تامىزدا قازا تاۋىپتى. ونىڭ جەرلەنگەن جەرى جاقىندا عانا تابىلىپتى. تۇتقىنعا تۇسكەنى, كونتسلاگەردە اتىلعانى, پولشانىڭ وتۆوتسك اۋدانىندا جەرلەنگەنى انىقتالدى. جاۋىنگەر زيراتى قازىر يت تۇمسىعى وتپەس قالىڭ ورمان بولىپ كەتكەن. ءتىپتى, ەرتەرەكتە سوعىس تەحنيكالارى جۇرگەن جول دا كورىنبەي قالعان.
– بۇل جەردەگى باۋىرلاستار زيراتىندا «زاحورونەنيا مونگولوۆ» دەپ جازىلعان ەكەن. ياعني ولار ءۇشىن ازيالىقتار موڭعولدار بولىپ سانالادى. نەگىزى, پولياكتار قىزىل ارميانى دارىپتەمەيدى. ءتىپتى, پولشادا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى مۇراجاي دا جوق. ولار ءوز جەرىن «الەمدىك زيرات» دەپ اتايدى. ويتكەنى, باسقىنشىلاردىڭ ءبارى, ولاردىڭ ىشىندە ءتۇرلى كەزەڭدە تۇرىكتەر دە, فرانتسۋزدار دا, نەمىستەر دە, ورىستار دا پولياك جەرىمەن وتكەن. قايسىسى وتسە دە جەرگىلىكتى حالىق زارداپ شەككەن. سول سياقتى 1942 جىلى پولشا نەمىستەردىڭ وككۋپاتسيالاۋىندا بولدى. نەمىستەر كونتسلاگەردە جارامسىز بولىپ قالعان تۇتقىنداردى اتىپ وتىرعان. سوعان وراي جۇرگىزىلگەن كارتوتەكا عالامتوردا جاريالاندى. كارتوتەكادا «48-زيرات» دەپ بەلگىلەنگەن جەر زرودبوروۆ دەگەن شەتكى ەلدى مەكەندە ورنالاسقان. وندا «تاگاباەۆ تۋمانباي» دەپ كورسەتىلىپ, تۋعان جەرى «كەزيك» دەپ جازىلعان. كەزيك دەگەنى – ولاردى سوعىسقا اتتاندىرىپ سالعان قىزىلكەسىك اۋىلى. ەمدەۋ لازارەتىندە بولعان تۇمارباي 1942 جىلى 22 قىركۇيەكتە اتىلعان. اكەمىز ءومىر بويى اعاسىنىڭ زيراتىن ىزدەپ, تاپپاي كەتكەن ەدى. وسى زيراتتى 73 جىلدان كەيىن تاۋىپ وتىرمىز. سەباستيان ەسىمدى مۇراجاي قىزمەتكەرىنىڭ كومەكتەسۋىمەن تاپتىم. «مۇندا 1941-1945 جىلدارى سوعىستا قازا تاپقان قىزىل ارميا اسكەرلەرى جەرلەنگەن» دەپ جازىپ قويىپتى. اعاشتان جاسالعان بەلگى, قورشاۋ و باستا بولعانىمەن 70 جىل قاراۋسىز قالعان قورىمنىڭ ورنىندا جۋان اعاشتار ءوسىپ, ورمان بولىپ كەتىپتى. 1921 جىلى تۋعان تۇمارباي مايدان دالاسىنان جولداعان حاتتارىن ولەڭمەن ءورىپ وتىرعان. ماسەلەن, 1942 جىلى اقپاندا جازعان حاتىندا:
– اۋەلى حات جازايىن انامىزعا,
بەرسەڭىز ىقىلاستى بالاڭىزعا,
مەنى ويلاپ دەيمىن انا جىلاي بەرمە,
كوپ ەمەس, ەكى-اق جىلدا بارامىز دا.
قارادى كوكپەكتىدە كوميسسيا,
كاپيتان كەتكەن ەكەن اسكەر جيا,
دەنساۋلىق «زدوروۆىي» جارايسىڭ دەپ,
قاعازعا شيماي سالدى قارا سيا.
ىشىندە قىزىل ۆاگون جارقىراعان,
الدىندا «قارا بۇقا» ارقىراعان,
تاۋ مەن تاس, ەل-جۇرتىمدى ويىما السام,
قالدىڭ عوي قايران بوعاس سارقىراعان, – دەپ باستاپ, بۇكىل اعايىن-تۋىس, جاقىن-جۇراعاتىن اتتارىمەن اتاپ, اق ولەڭمەن سالەمىن جەتكىزگەن. سونداي-اق الماتى, ماسكەۋ سياقتى الىپ قالالاردا بولعانىن, ەۋروپاعا ەنگەنىن, ەلگە دەگەن ىشكى ساعىنىشىن پاراققا تۇسىرگەن. ال اكەمىزدىڭ جۇماباي ەسىمدى ۇلكەن اعاسى سوڭعى حاتىندا باتىسقا قاراي بەت العانىن جازعان. ءارى قاراي ءىز-ءتۇزسىز, حابارسىز كەتكەن. سوندىقتان ۇلى وتان سوعىسىنداعى بوزداقتارىمىز مەن ارداگەرلەرىمىزگە ارناپ, جەڭىستىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اقسۋاتتاعى اكەمىزدىڭ ءۇيىن مۇراجايعا اينالدىرۋدى كوزدەپ وتىرمىن. وسى زاتتار مەن جادىگەرلەردىڭ بارلىعىن سول مۇراجايعا قويىلاتىن بولادى, – دەدى بولات تاعاباي اڭگىمەسىنىڭ سوڭىندا.
ونىڭ ىشىندە كونە كولىك تە بار.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
تارباعاتاي اۋدانى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور.