الەمدىك ەڭبەك نارىعىندا ءبىر قىزىق قۇبىلىس بار. ول – شەتەلدىك جۇمىس كۇشى, گاستاربايتەر. مىسالى, ءبىر ەلدە جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى جوعارى بولا تۇرا, سول ەلگە شەتەلدىك جۇمىس كۇشى مەن گاستاربايتەر بارادى. بۇل قانداي پارادوكس؟
شەتەلدىك جۇمىس كۇشى مەن گاستاربايتەردىڭ اراسىندا ازداعان ايىرماشىلىق بار. ماسەلەن, شەتەلدىك جۇمىس كۇشى – مەملەكەتارالىق كەلىسىمشارت اياسىندا بەلگىلى ءبىر مەرزىمدىك رۇقساتناماسى بار زاڭدى جۇمىسشى. ال گاستاربايتەر دەپ زاڭسىز كەلگەن ەڭبەك ميگرانتتارىن اتاپ ءجۇرمىز. زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەسە, ەكەۋىندە قاتتى ايىرما جوق. ال مۇنىڭ ىشىندە جوعارعى بىلىكتى جۇمىسشىلار دەگەن بار, ولاردىڭ ساناتى باسقا. زاڭدى جۇمىسشىلاردا جۇمىس ۆيزاسى بولادى, ولار دا ءبىزدىڭ ەڭبەكشىلەر سەكىلدى سالىق تولەيدى. سوعان ساي مەملەكەتتىك مۇمكىندىكتەردى پايدالانا الادى.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2024 جىلعى 2 توقسانداعى ەڭبەك نارىعىنىڭ نەگىزگى ينديكاتورلارى – جۇمىسپەن قامتۋ, جۇمىسسىزدىققا قاتىستى جاريالاعان دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى – 4,7%. بۇل – حالىق سانى ەمەس, جۇمىس كۇشىنىڭ سانىنا شاققانداعى كورسەتكىش. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى ادىستەمەسىنە سايكەس, ەلدەگى جۇمىسسىزدار سانى 451 مىڭ ادامدى قۇراعان. ال حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىنا جۇمىس ىزدەپ جۇرگەن ادام رەتىندە 67,1 مىڭ ءوتىنىش تۇسكەن, ياعني وسىنشا ادام ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي ءجۇر.
ەندى مىنا جايتقا قاراڭىز: 2024 جىلعى تامىز ايىنداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ رۇقساتىمەن ەلىمىز اۋماعىندا 13 835 شەتەل ازاماتى ەڭبەك ەتەدى ەكەن.
ءبىزدىڭ 67 مىڭ ازامات جۇمىس ىزدەپ ءجۇر, ال سويتە تۇرا, 13 مىڭ شەتەلدىك ازامات ەلدە جۇمىس ىستەيدى. وسى رەتتە شەتەلدەن نەلىكتەن جۇمىس كۇشىن تارتادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك. ماسەلەن, شەتەل جۇمىس كۇشىن تارتۋعا رۇقساتتاردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى سانات بار. بيىلعى مەجەدە باسشىلار مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارىنا 559 رۇقسات ء(بىرىنشى سانات), قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردىڭ باسشىلارىنا 2 502 رۇقسات (ەكىنشى سانات) ەتىلگەن. ونىڭ نەگىزگى بولىگى ءۇشىنشى سانات – قات ماماندار, ءتورتىنشى – بىلىكتى جۇمىسشىلار. ولار سايكەسىنشە – 5 097, 538 ادام. سونداي-اق كەزەڭدىك جۇمىستارعا 1 860 ادام, ال كورپوراتيۆتىك اۋىستىرۋ اياسىندا 3 279 ادام جۇمىسقا تارتىلىپتى.
رەسمي دەرەككە سايكەس, قازىر ەلىمىزدە جۇمىس كۇشىن پايدالاناتىن 1 806 جۇمىس بەرۋشى بار. ولاردا 428,3 مىڭنان استام ەلىمىزدىڭ ازاماتى جۇمىس ىستەيدى, بۇل قىزمەتكەرلەردىڭ جالپى سانىنىڭ 96,8%-ىن قۇرايدى. ال ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرىندە ەڭ كوپ جۇمىس ىستەيتىندەر قۇرىلىس سالاسىندا – 4 825 ادام, اۋىل, ورمان, بالىق شارۋاشىلىعىنا – 1 895 ادام, اكىمشىلىككە, كومەكشى قىزمەتتەرگە – 1 577 ادام, تاۋ-كەن ونەركاسىبىنە, كارەرلەردى قازۋعا – 1 377 ادام, وڭدەۋ ونەركاسىبىنە 1 351 ادام تارتىلعان.
ەلىمىزگە سىرتتان كەلگەن ەڭبەك ميگرانتتارى: قىتاي ەلىنەن – 4 248 ادام, وزبەكستاننان – 1 956 ادام, تۇركيادان – 1 146 ادام, ءۇندىستاننان – 1 066 ادام. بۇعان قاتىستى ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ ماقساتىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جىل سايىن ەلگە شەتەل ماماندارىن تارتۋعا كۆوتا بەلگىلەيدى. 2024 جىلى جالپى كۆوتا ەلدەگى جۇمىس كۇشىنىڭ سانىنا قاتىستى 0,23% نەمەسە 21,5 مىڭ مولشەرىندە بەلگىلەپتى.
ال بىلتىر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جۇمىس بەرۋشىلەرگە شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا 14,5 مىڭ رۇقسات بەرگەن. بۇل قايتا بولىنگەن كۆوتانىڭ 78,5%-ىن (18 مىڭ) قۇرادى. 2023 جىلى ءۇي شارۋاشىلىقتارىندا جۇمىس ىستەۋگە ەڭبەك يمميگرانتتارىن تارتۋعا 305,8 مىڭ كۆوتا بەلگىلەندى. ال جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 295 261 رۇقسات بەردى. سانداردى سالىستىرا قاراعاندا, بيىل ءسال ازايعانىن بايقايمىز.
ەكونوميست دوسبول نۇراحمەتتىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن ازايتۋدىڭ تۇراقتى ترەندى دە بار. بۇل ماسەلەمەن مەملەكەت اينالىسادى.
«دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلىمىزگە جىلىنا 25-30 مىڭداي شەتەلدىك ازامات كەلىپ جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ولارعا جۇمىس بەرىپ وتىرعان مەكەمەلەر سانى 4 مىڭ شاماسىندا. ارينە, ءبارى بىردەي جوعارى جالاقى الىپ وتىر دەۋگە بولمايدى. بىراق كوبىنىڭ جالاقىسى ءبىزدىڭ جۇمىسشىلاردان جوعارى بولاتىنى راس. ونىڭ ءبىر مىسالى, قىتاي ەلىنىڭ جۇمىسشىلارىن الايىق. ءبىزدىڭ ينجەنەر 300 مىڭ جالاقى السا, قىتايلىق مامان 1 ملن 300 مىڭ الۋى مۇمكىن. سەبەبى قىتايلار ايلىقتىڭ كوبىن ءوز ەلىنەن الادى. شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنە دەگەن نارازىلىق وسى جەردەن باستالادى. مۇنداي جاعداي مۇناي سالاسىندا ءجيى كەزدەسەدى. ەكىنشى, ءبىزدىڭ ەلدە قات بولىپ تۇرعان كاسىبي ماماندارعا عانا جوعارى جالاقى تولەنەدى. سەبەبى شەتتەن كەلەتىن ماماننىڭ تالابى سولاي, ىنتالاندىرماسا, كەلمەيدى. سوندىقتان بىزگە كاسىبي ماماندار دايارلاۋدى قولعا الماسا, بۇل جالعاسا بەرەدى», دەيدى ساراپشى.
ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعىنىڭ ەلىمىزگە تارتىلعان شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرىنە جۇرگىزگەن تالداۋىنا قاراعاندا, تەك 2010-2017 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزگە سىرتتان 308,6 مىڭ جۇمىسشى كەلگەن. 2019 جىلى ەلگە شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا ارنالعان كۆوتانىڭ پايىزدىق مولشەرىندە 4,2% كوەففيتسيەنتى بەلگىلەنگەن. بۇل ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ 18 ءتۇرى ۇكىمەتتىڭ 2018 جىلعى 26 جەلتوقسانداعى №890 قاۋلىسىندا كورسەتىلگەن. الايدا ەڭبەك ميگرانتتارىنا قاتىستى زاڭدى اينالىپ وتەتىن شەتەلدىكتەر دە از ەمەس. بۇل كوبىنەسە قىتاي, رەسەي, ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن كەلەتىندەردە كوپ بايقالاتىنىن ايتادى ماماندار.
ماسەلەن, قىزىل جارتى اي قوعامى قاراعاندى فيليالىنىڭ توراعاسى تاتيانا ابراموۆانىڭ ايتۋىنشا, دەپورتاتسيالاۋدان قورقىپ, كومەك سۇراپ كەلەتىن ادام كوپ. ميگرانتتاردىڭ كوبى, اسىرەسە قىرعىزستان مەن تاجىكستاننان كەلگەندەر ەلىمىزدە تۇراقتاپ قالعىسى كەلىپ, وسىندا وتباسىن قۇرادى. بىراق كوبى ەل اۋماعىندا زاڭ تالاپتارىن بۇزادى.
– ولار «قوناققا كەلدىم» دەپ جازادى دا, وسىندا قالىپ, جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. زاڭدى بىلمەۋدىڭ سالدارىنان ولاردىڭ ءبىر بولىگىن كەرى قايتارادى, دەپورتاتسيالايدى. قيىندىقتاردىڭ ءبىرى – بارلىق ميگرانت تىركەلگەن ورنىندا تۇرماي, ەل زاڭدارىن بۇزادى. وعان ايىپپۇل سالۋ قاراستىرىلعان, – دەيدى ول.
مۇنى ەڭبەك نارىعىنداعى پارادوكس نەمەسە الەۋمەتتىك قاراما-قايشىلىق دەپ قاراعانىمىزبەن, ونىڭ ءتيىمدى تۇستارى بارىن دا جوققا شىعارا المايمىز. ماسەلەن, مەملەكەت اقشاسىنا سالىناتىن ءىرى قۇرىلىستاردى ايتپاعاندا, جەكە تۇرعىن-ءۇي جايلارىن سالاتىنداردىڭ كوبى وزبەك جۇمىسشىلارىنا جۇگىنەتىنى راس. بۇل – تەك وڭتۇستىك وڭىرلەردە عانا ەمەس, جالپى ەل ىشىندە بەلەڭ العان ءۇردىس. وزبەك اعايىندارى قارجىمىزدى الىپ كەتىپ جاتىر دەگەنمەن, ولاردىڭ جۇمىس ساپاسى, بىلىكتىلىگى, قۇرىلىسقا باياعىدان يكەمدىلىگى, كورسەتەتىن قىزمەتىنىڭ ىشكى نارىقتان اناعۇرلىم ارزان ەكەنىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز.
ەڭبەك نارىعىندا «ارزان ەڭبەك كۇشى» دەگەن ۇعىم بار. ماماندار شەتەلدەن جۇمىس كۇشىن تارتۋدىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى وسىندا جاتقانىن ايتادى. قالاي بولعاندا دا, بۇل ەننەاگرامما سياقتى اۋىس-ءتۇيىس, الىس-بەرىس سىزىقتارى قوعامداعى ءوز قاجەتتىلىكتەرىن وتەپ جاتقانىن بايقايمىز. دەيتۇرعانمەن «اۋەلى ءوزىڭدى جارىلقاپ ال» دەگەن ۇستانىمداردى باسا نازارعا الاتىن بولساق, وزىمىزدەگى ەڭبەككە جارامدى جۇمىسسىزداردى قاجەتتى قات ماماندىقتارعا بەيىمدەۋ جاعى قولعا الىنۋ كەرەك ەكەنى ءوز وزىنەن تۇسىنىكتى بولىپ وتىر. ياعني جۇمىس بەرۋشىلەرگە زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتا جۇمىس ىستەي الاتىن جەرگىلىكتى كاسىبي كادرلاردى قاجەتتى كولەمدە دايارلاپ بەرە الماي تۇرعان ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا دا تاياقتىڭ ءبىر ۇشى تيمەي مە؟ سوندىقتان بۇل جايت مەكتەپ ءبىتىرىپ جاتقان تۇلەكتەردىڭ ماماندىق تاڭداۋىنا دا اسەر ەتۋگە ءتيىس سەكىلدى.