ء«اربىر سابيگە ماعىنالى ەسىم بەرۋ – اتا-انا پارىزى» دەيدى بۇرىنعىنىڭ دا, قازىرگىنىڭ دە جاۋاپتى ادامدارى. ەل اراسىندا كەشەگى كۇنگە دەيىن نارەستەگە ات قويۋ سىيلى اقساقالدان, زيالى وقىعاننان سۇرالاتىن. ىلگەرىدە مۇنداي قۇرمەتكە مولدالار (قازاق ءدىن سالاسى ادامدارىن جيناقتاپ وسىلاي اتايدى) يە ەدى.
الاش قايراتكەرلەرىنەن قالعان ءبىر ءسوز بار: «مولدانى پراۆوسلاۆ دىنىندەگى پوپپەن سالىستىرا المايسىز. قازاقتا مولدا – ءبىر مەزگىلدە ءدىني قىزمەتكەر ءارى مۇعالىم» دەگەن. ەندەشە, حح عاسىردىڭ 20–30 جىلدارىنا دەيىنگى قوجا-مولدانىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە بىرجاقتى باعا بەرۋ قيسىنسىز. ونى ايتامىز-اۋ, يسلام قۇندىلىعىنان باستاۋ الاتىن كىسى ەسىمى كەڭەس زامانىندا دا ۇزىلگەن ەمەس. بۇعان مىسال جەتكىلىكتى.
بۇگىنگى ايتپاعىمىز – ءبىرتۋار عالىم, ايگىلى رەكتور ەۆنەي ارىستان ۇلى بوكەتوۆتىڭ ەسىمى تۋرالى. زەرتتەۋشىلەر پىكىرىنشە, تىلدىك قورىمىزداعى ءار ءسوزدىڭ, ءار ەسىمنىڭ گەنەتيكالىق كودى بار. ءبىز ىلعي «ەۆنەي» اتىنا كەلگەندە كۇمىلجىپ قالاتىنبىز. «بۇل ەۋروپا, حريستيان الەمى ءسوزى مە؟» دەپ. اڭىزعا جۇيرىك جەرلەستەرىمىز ءتىپتى «بالاسى توقتاماعان سوڭ, بۇل – ىرىمداپ قويعان ەسىم. تۇپكى ماعىناسى ورىستىڭ انايىلاۋ سوزىنەن شىعادى», دەگەنىن ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنبىز. مۇنى ايتقان – اجەپتاۋىر عىلىمي دارەجەسى بار ادام...
تاياۋدا قالامگەر جاقسىباي سامراتتىڭ ەستەلىك كىتابى شىقتى. سونىڭ ىشىندە «ەبىنەي» دەگەن ءبىر اۋىلداسىنىڭ ەسىمى اتالادى. بۇعان قاراپ, «بۇل ات سولتۇستىكتەگى اعايىنعا جات بولمادى عوي» دەگەن وي تۇيدىك (ە.بوكەتوۆ تە – قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ تۋماسى). ارينە, ءار جۇمباقتىڭ جاۋابى, شەشىمى بار.
2015 جىلى ايگىلى ءدىن قايراتكەرى سادۋاقاس عىلمانيدىڭ «زامانىمىزدا بولعان عۇلامالاردىڭ عۇمىر تاريحتارى» اتتى ەلەۋلى جيناعى شىقتى. مۇندا ارقانىڭ مەن دەگەن ءدىن قايراتكەرلەرى ءاۋ باستا قىزىلجاردىڭ دىنگە جۇيرىك قالپە-حازىرەتتەرىنەن ساباق العانى جازىلعان. ولاردىڭ الدىنان مىڭداعان شاكىرت وتكەنى تۇسىنىكتى. سونداي ازاماتتىڭ بىرىنەن ارىستان-اكە پەرزەنتىنە ەسىم سۇراعاندا, مولدەكەڭ ء«سابيدىڭ اتى يبن-عابيدەن بولسىن!» دەپتى. وسى دەرەكتى قازىرگى شال اقىن اۋدانىنىڭ (عالىم تۋعان جەر) كونەكوز اقساقالدارى مەن ەبەكەڭنىڭ تۋعان ءىنىسى قامزاباي اعامىز جەتكىزگەن ەكەن.
ات قويۋشى قالپەنىڭ اراب تىلىنە مىقتىلىعى داۋ تۋعىزبايدى. ءبىز عوي, ەۋروپا ماقامىمەن «يبن» دەيمىز, ال ارابشا ول «يبنۋ» دەپ ايتىلادى. جالپاق تىلمەن تۇسىندىرسەك, «يبنۋ عابيدەن» – «عابيدەننىڭ بالاسى» (عابيدەننەن تۋعان) دەگەندى اڭعارتادى.
نەگە عابيدەن (اۋەلگى ماعىناسى – دىنگە تولىق بەرىلگەن, تۋىندى ماعىناسى – قۋاتتى, باقۋات)؟ ول قاي عابيدەن؟ مۇنى ءدال بولجاپ ايتۋ قيىن. مۇسىلمان الەمىندە دىنگە, عىلىمعا ايرىقشا قىزمەت ەتكەن عابيدەندەر وتە كوپ. قالپە وسىنى ەسكە الدى ما, جوق ءوز ۇستازدارى ەسىمىن قۇرمەتتەدى مە – ول جاعى بەيمالىم.
ەندى يبن عابيدەننىڭ «ەبىنەيگە» (ورىسشا ەۆنەيگە) اينالىپ كەتۋى – مۇحامەدحانافيانىڭ شوقانعا, يبراگيمنىڭ ابايعا, عابدۋلعانيدىڭ قانىشقا اينالعانىنداي وقيعا. قىسقا قايىرساق, «يبنۋدان» ەبىنەي شىققان.
الەم تاريحىنا «يبن» اتىمەن ەنگەن عۇلامالار از ەمەس. مەديتسينا اتاسى يبن سينا ء(حى عاسىر), ەۋروپا فيلوسوفياسىنا ولجا سالعان يبن رۋشد ء(حىى عاسىر), كونە تاريحىمىزدى بەدەرلەپ كەتكەن يبن فادلان (ح عاسىر) مەن يبن باتتۋتا ء(حىV), ت.ب. تۇلعالاردى كىم تانىمايدى؟
ارينە, ءوز عالىمىمىزعا كەلسەك, ءاۋ باستاعى «يبن عابيدەننىڭ» – «يبنەيگە», بۇل نۇسقانىڭ – «ەبىنەيگە» (نەمەسە «ەۆنەيگە» اينالۋىنىڭ تىلدىك-گرامماتيكالىق تۇسىنىگى بار. مىسالى, ىقىاستى (يحلاس) جەرگىلىكتى اۋىزەكى تىلدە كەيدە «ەحلاس» دەپ تە جاتادى.
ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى – كورنەكتى عالىم, جوعارى مەكتەپ ۇيىمداستىرۋشىسى, اۋدارماشى, جازۋشى, ەستەت ەۆنەي ارىستان ۇلى بوكەتوۆ ەسىمىنىڭ اقيقاتى. ونىڭ استارىندا ءداستۇر دە, يماندىلىق تا, ىزگى ادامي نيەت تە تۇنىپ تۇر. كىم بىلەدى, ارىستان تۋمىرزا ۇلى مەن ۇمسىن بايجانقىزىنا قۇداي بەرگەن 14 پەرزەنتتىڭ توعىزىنشىسى دۇنيەگە كەلگەندە ازان شاقىرىپ ات قويعان ساۋاتتى مولدا نارەستەگە عالىم بولۋدى تىلەگەن شىعار. ءيا, ەسىم-سويى يبن ارىستان يبن تۋمىرزا (يبن بوكەت) سابيگە بولاشاقتا ءابۋناسىر يبن مۇحاممەد يبن ۋزلاع ءال-فارابي جولى بۇيىرىپ تۇر ەكەن.
ايتۋعان دوسبي