ەلگە اەس نە ءۇشىن قاجەت؟ ول قانداي ماسەلەنى شەشەدى؟ ونىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن نە ىستەلمەك؟ وسى جانە وزگە ساۋال توڭىرەگىندە بىرقاتار ويدى ساراپتاپ كورەلىك.
ۋران تابلەتكاسى
كومىر مەن كوگىلدىر وتىن قورى ەلدە مول بولا تۇرىپ نەلىكتەن اەس قۇرىلىسى تۋرالى شۇعىل يدەيا كوتەرىلدى؟ بۇل سۇراق كوپتىڭ كوكەيىندە. ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ وسكەنىن ەسكەرسەك, ەنەرگيامەن تۇراقتى قامتيتىن ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋدىڭ جاڭا نەگىزگى كوزىن ەنگىزۋ قاجەت. ال كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ جونىندەگى جاھاندىق تالاپ اياسىندا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى كومىر ەلەكتر ستانساسى جوباسىن قارجىلاندىرۋدان باس تارتىپ وتىر. سوندىقتان كومىر ەنەرگياسىن نەگىزگى كوز رەتىندە پايدالانۋ مۇمكىندىگى جوق. سونداي-اق ەلدەگى تابيعي گاز قورى دا شەكتەۋلى. ونى ودان ءارى دامىتۋ تىم قيىن.
«ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىرگى قولدانىستاعى ەنەرگيا كوزدەرى ەڭ جوعارى جۇكتەمەلەردى وتەي المايدى. بىلتىر ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كولەمى 115 ملرد كۆت/ساع دەڭگەيىندە بولدى, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ 112,8 ملرد كۆت/ساعاتتى قۇرادى. بەكىتىلگەن قۋات بالانسىنا سايكەس 2030 جىلعا قاراي قاجەتتى رەزەرۆ دەڭگەيى 17% بولعاندا ەلەكتر ەنەرگياسىنا قاجەتتىلىك 28,2 گۆت-تى قۇرايدى, ال جاڭا قۋاتتاردى ىسكە قوسۋدى ەسەپكە العاندا قولدا بار قۋات 22 گۆت بولادى. ەلدەگى وسى تاپشىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا مينيسترلىك قوسىمشا 26 گۆت جاڭا گەنەراتسيالاۋ قۋاتتىلىعىن ىسكە قوسۋدى كوزدەيتىن ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ءىس-شاراسىنىڭ جوسپارىن ازىرلەدى. جىل سايىن ەلدە جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ ءۇشىن شامامەن 60 ملن توننا كومىر جاعادى. ستانسا قالدىقتارى قورشاعان ورتاعا جويقىن اسەر ەتەدى. ال مەگاپوليس تۇرعىندارى اۋانىڭ لاستانۋىنا نارازى», دەيدى «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين.
ەلدەگى ەنەرگيانىڭ 70%-ى كومىر جاعۋ ارقىلى وندىرىلەتىنىن ەسكەرسەك, جاعداي تاعى قيىنداي تۇسەدى. قازىر كورشى ەلدەن كەلەتىن جوسپاردان تىس جابىلعان ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى بار. وسىلايشا, قۋات تاپشىلىعىن جابۋ ماقساتىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن جوسپاردان تىس رەسەيدەن جەتكىزۋدى جۇزەگە اسىرىپ وتىرمىز. بىلتىر جەلتوقساندا رەسەيلىك ەنەرگەتيكالىق جۇيەدەن ەلىمىزگە جىبەرىلگەن ەنەرگيا اعىنى 150 مۆت دياپازونىندا ديسپەتچەرلىك كەستەدە كورسەتىلگەن اعىنداردىڭ ناقتى بالانسىندا ورتاشا ساعاتتىق اۋىتقۋى 1 519 مۆت-قا دەيىن قۇرادى. باسقاشا ايتقاندا, بەكىتىلگەن باقىلاۋ ساعاتتارىندا رۇقسات ەتىلگەن 150 مۆت دياپازونىنان تىس اۋىتقۋلار ۇلكەن قارجىلىق شىعىندارعا اكەپ سوعادى. قالىپتاسقان جاعداي قاراپايىم تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەتىنى ءسوزسىز.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ كەسىمدى كەلىسىمى
سالاداعى قازىرگى جاعدايدى اەس سالۋ عانا تۇزەتە الادى. تولىق جانعان كەزدە 4%-عا دەيىن بايىتىلعان 1 كگ ۋران شامامەن 100 توننا جوعارى ساپالى كومىردى نەمەسە 60 توننا مۇنايدى جاعۋعا تەڭ ەنەرگيا بولەدى. يادرولىق رەاكتورداعى ءبىر ۋران تابلەتكاسى ءۇش جىل ىشىندە 1 400 كۆت/ساع ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى.
ساراپشىلاردىڭ بالاما ەنەرگيا رەتىندە جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن, ياعني جەل مەن كۇن ەنەرگياسىن ايتىپ جۇرگەنى بەلگىلى. الايدا كاسىبي مامانداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق سالساق, جەل مەن كۇن رايىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا, جۇمىستىڭ بولجاۋسىزدىعىنا بايلانىستى ولار سەنىمدى ءارى نەگىزگى گەنەراتسيا كوزى رەتىندە ارەكەت ەتە المايدى. ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى تەحنولوگيانىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيىندە يادرولىق ەنەرگەتيكا قاجەتتى قۋاتتى اۋىستىرۋدىڭ ەڭ پەرسپەكتيۆالى شەشىمى بولماق.
«2023 جىلى دۋبايدا بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى تاراپتاردىڭ 28-كونفەرەنتسياسى (COP28) ءوتتى. ول بارلىق تاراپ ءبىراۋىزدان كەلىسكەن جانە قازبالى وتىننان باس تارتۋعا, نولدىك رەجىمدى ەنگىزۋدى تەزدەتۋگە شاقىرعان. وندا قالدىقتارى از تەحنولوگيالار كورسەتىلگەن. قاتارىندا اتوم ەنەرگەتيكاسى دا بار. جاھاندىق شاراعا قاتىسقان ونداعان مەملەكەتتىڭ باسشىلارى بۇل شەشىمدى ماقۇلداپ, جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسىپ تە كەتكەن», دەيدى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ يادرولىق فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قاسىم ءجۇمادىلوۆ.
ونىڭ سوزىنشە, COP28 ءىس-شاراسىندا 2050 جىلعا قاراي يادرولىق قۋاتتىلىقتى كەم دەگەندە ءۇش ەسە ارتتىرۋدى كوزدەيتىن «Net Zero Nuclear Industry Pledge» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. كەپىلگە قول قويعان كومپانيالار 140-تان استام ەلدە جۇمىس ىستەيدى جانە ۇكىمەتتەر سياقتى يادرولىق ەنەرگەتيكانى ءورشىل كەڭەيتۋدى قولداۋعا مىندەتتەندى.
ماگاتە مالىمەتىنشە, قازىر 31 ەلدە جالپى قۋاتتىلىعى 373,7 گۆت بولاتىن 415 اتوم ەلەكتر بلوگى جۇمىس ىستەيدى, 15 ەلدە 62 رەاكتور سالىنىپ جاتىر. اقش (94 رەاكتور), فرانتسيا (56 رەاكتور), قىتاي (56 رەاكتور), رەسەي (36 رەاكتور), وڭتۇستىك كورەيا (26 رەاكتور), جاپونيا (12 رەاكتور) ەلدەرى اتوم ەنەرگياسىنىڭ ماڭىزدى قۋاتىمەن ماقتانا الادى. ماگاتە-ءنىڭ جاڭا شولۋىندا ۇسىنىلعان وپتيميستىك ستسەناريدە جاھاندىق يادرولىق قۋات 2020 جىلى تىركەلگەن 393 گۆت-تان 2050 جىلعا قاراي 792 گۆت-عا دەيىن, ەكى ەسە وسەدى دەپ بولجانىپ وتىر.
ەكونوميكانىڭ جاسىل ترانسفورماتسياسى
ەلىمىز دامىپ, جاڭا وندىرىستەر ىسكە قوسىلىپ, حالىق سانى ارتىپ, جاڭا شاعىن اۋداندار بوي كوتەرىپ جاتىر. سوعان سايكەس جىل سايىن ەلەكتر ەنەرگياسى دا كوبىرەك قاجەت. وعان قوسا, ەكولوگيالىق ماسەلەلەر دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى.
«اتوم ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ قاجەتتىلىگى مىنادا – قازىرگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەلەكتر ستانسالارىنىڭ توزۋى 70 پايىزدى قۇراپ وتىر. ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ جىلدىق ءوسىمى 3%. اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ – ۇزاقمەرزىمدى مىندەت. ونى شەشۋ ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن كەمىندە 100 جىل بويى قامتاماسىز ەتەدى. بىزدە ءدال وسى قىزمەت ەتۋ مەرزىمى قاراستىرىلىپ جاتىر. سونداي-اق ەگەر ءبىز كليمات ماسەلەلەرىنە الەمدىك قوعامداستىق نازارىن ارتتىرۋ جاعدايىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاسىل ترانسفورماتسياسىن جانە ونىڭ تۇراقتى دامۋىن قولداعىمىز كەلسە, ەنەرگيانىڭ كومىرتەگىسىز گەنەراتسياعا كوشۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. ادامدار قازىر اتوم ەنەرگياسىنسىز بۇل پروبلەمالاردىڭ بارلىعىن شەشۋ مۇمكىن ەمەس. وسىلايشا, ءبىزدىڭ ەلدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ يندۋستريالىق دامۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ول بارلىق سالاعا وڭ مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەتىن ءتيىمدى شەشىم», دەيدى ت.جانتيكين.
اەس-ءتى ورنالاستىرۋعا ۇلكەن اۋىلىنىڭ ماڭى ۇسىنىلعان. جوبا اياسىندا قۋاتتىلىعى 1,4 گۆت-قا دەيىنگى ەكى بلوك سالىنۋى مۇمكىن. ستانسانىڭ جالپى قۋاتى 2,8 گۆت-قا جەتەدى دەپ كوزدەلەدى. بۇل ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە وڭتۇستىكتەگى بازالىق قۋات تاپشىلىعىن جابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تازا اۋا – دەرتكە داۋا
اەس جۇمىسى پارنيكتىك اسەردىڭ ارتۋىنا ەشقانداي اسەر ەتپەيدى, كەرىسىنشە, ستانسا پارنيكتىك گازدى ازايتۋعا كومەكتەسەدى دەيدى ماماندار. مىسالى, جىل سايىن 1 000 مۆت اەس-ءتى پايدالانۋ پارنيكتىك گاز قالدىقتارى 4 ملن تونناعا ازايادى. بۇۇ-نىڭ ەۋروپا ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ (بۇۇ ەەك) مالىمەتىنشە, يادرولىق ەنەرگەتيكا بۇكىل ومىرلىك تسيكلدە پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارى ەڭ تومەن قۋات بولىپ ەسەپتەلەدى. اۋاعا زياندى زات ءبولۋ كورسەتكىشى كەلەسىدەي: كومىر – 820 گرامم/كۆت/ساع (سو2 بالاماسى), تابيعي گاز – 490 گرامم, سۋ ستانساسى – 24 گرامم, كۇن – 48 گرامم, يادرولىق وتىن – 12 گرامم.
«چەرنوبىل جانە فۋكۋسيما اەس-ىندەگى اپاتتان كەيىن اەس-كە قاتىستى ادامداردا الاڭداۋشىلىق بار. دەسەك تە, اەس – الەمدەگى ەڭ قاۋىپسىز ءارى سەنىمدى قوندىرعىلاردىڭ ءبىرى. اپات ىقتيمالدىعىن ازايتۋعا ماگاتە مەملەكەتتەرگە اەس قاۋىپسىزدىگىن جاقسارتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن قولدانۋعا كومەكتەسەدى. ماگاتە چەرنوبىل جانە فۋكۋسيما اەس-ىندە ورىن العان قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىندەگى قاتەلەردى بولدىرماۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىستى ستاندارتتار مەن ۇسىنىستاردى دايىنداپ بەرەدى. ونداعى سەنىم كىلتى – اەس-ءتىڭ جەتىلدىرىلگەن بۋىندارى. ول – بەلسەندى جانە ءپاسسيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىن بىرىكتىرەتىن, ستانسانى سىرتقى جانە ىشكى اسەرگە بارىنشا ءتوزىمدى ەتەتىن III+ بۋىن رەاكتورى بار قوندىرعى», دەيدى ق.ءجۇمادىلوۆ.
قازىرگى زامانعى III جانە III+ بۋىن زاۋىتتارىندا جىلىنا 10-7 (10-نان از مينۋس جەتىنشى قۋاتقا) وقيعادان از اۋىر اپات ىقتيمالدىعى بار. بۇل 10 ملن جىلدا ءبىر اپات بولۋى مۇمكىن دەگەندى بىلدىرەدى. اەس-ءتىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى, مىسالى, اۆياتسيالىق كولىككە قاراعاندا الدەقايدا جوعارى.
كولگە قاۋىپ جوق
«اەس جوباسىندا بالقاش كولىن پايدالانۋ جوسپارلانعان با؟» دەگەن سۇراق تا جۇرت كوڭىلىنە كىربىڭ ۇيالاتقان. الدىن الا باعالاۋ كورسەتكەندەي, بالقاش كولىنىڭ ەكوجۇيەسىنە قاۋىپ تونبەيدى. اەس سالۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋ كەزىندە بالقاشتىڭ سۋ رەجىمىنە ىقتيمال تەرىس اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى, سۋقويماسى باسسەينىنىڭ گيدرولوگيالىق سەنىمدىلىگىن, سونداي-اق ولاردىڭ قالىپتاسۋ كوزدەرىن جانە جەراستى سۋلارىنىڭ رەجىمىن ودان ءارى زەرتتەۋ قاجەت. دەگەنمەن تابيعي سۋ ايدىنى جاعاسىندا اەس سالۋ تاجىريبەسى كەڭ تارالعان جانە الەمدەگى اەس پايدالاناتىن بىردە-ءبىر مەملەكەت ازىرگە زاۋىتتاردىڭ سۋ ايدىنىنا تەرىس اسەر ەتۋىنىڭ ناقتى فاكتىلەرىن كەزدەستىرمەگەن.
«بىزدە قۇرىلىسى قاراستىرىلىپ جاتقان رەاكتوردىڭ بارلىعى قوس كونتۋرلى. مۇندا سۋ باستاپقى كونتۋردا, يادرومەن تىكەلەي بايلانىستا اينالادى. باستاپقى كونتۋرداعى سۋدىڭ جىلۋى ونىمەن جاناسپاستان ەكىنشى كونتۋرداعى سۋعا بەرىلەدى. بۇل جاعدايدا تۋربينا رەاكتوردىڭ ەكىنشى كونتۋرىندا پايدا بولعان بۋمەن قوزعالادى. جالپى, اەس سۋ شىعارىلعان بۋ كوندەنساتسيالاناتىن جانە قايتادان پايدالانىلاتىن جابىق جۇيەدە اينالادى. اەس بالقاش كولىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسسا, ونى پايدالانۋ كەزىندە وتەلمەيتىن سۋ ىسىرابى كولدىڭ تابيعي بۋلانۋىنان بولاتىن ىسىراپپەن سالىستىرعاندا الدەقايدا از بولادى», دەدى ت.جانتيكين.
ونىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق تەحنولوگيانى جەتكىزۋشىلەر ۇسىنعان دەرەكتەرگە سايكەس ەكى بلوكتى اەس پايدالانۋ كەزىندە سۋدىڭ قايتىمسىز جوعالۋى (بۋلانۋى) شامامەن 63 ملن تەكشە مەتر/جىل بولادى. بۇل ونىڭ جالپى بۋلانۋىنىڭ 0,32%-ىن عانا قۇرايدى. كول سۋىنىڭ جالپى كولەمى – شامامەن 108,3 ملرد تەكشە مەتر. دەمەك اەس-ءتى سالقىنداتۋ كولدىڭ كولەمىنە مۇلدە اسەر ەتپەيدى.