شوبەرەگە ۇلاسقان شەجىرە

ماسەلەن, قازىر بەشىموۆتەر اۋلەتىنىڭ مۇناي-گاز سالاسىندا ءتورتىنشى بۋىنى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. اتادان – بالاعا, بالادان نەمەرەگە تامىر تارتقان مۇنايشى كاسىبىنىڭ باستاۋىندا بەشىم قىزىلباسوۆتىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى. ول – جىلىوي اۋدانىنداعى قوسشاعىل كەن ورنىنان مۇنايدى العاش تاپقان قازاق. كوڭىلى دالاداي دارقان قاريانىڭ كەيىنگى ۇرپاعىنىڭ قامىن ويلاپ جاساعان ۇلاعاتتى ءىسىن دارىپتەۋ ءارى ەستە قالدىرۋدى كوزدەگەن جەرگىلىكتى مۇنايشىلار قوسشاعىل كەنتىندەگى ءبىر كوشەگە بەشىم قىزىلباسوۆتىڭ اتىن بەردى. سول كوشەگە قاريانىڭ ەسكەرتكىش-بارەلەفىن ورناتتى.

قوسشاعىل كەن ورنىنىڭ اشىلۋ تاريحىنا زەر سالساق, ەل اۋزىن­داعى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە جەلىسى تومەندەگىشە ورىلەدى. بەشىم قىزىلباسوۆ 1926 جىلدىڭ جاز ايىندا كورشى اۋىلدان كەلە جاتىپ, شاعىلدار اراسىنداعى قارا قوڭىرلانعان جەردى بايقايدى. اتىنان ءتۇسىپ, زەر سالا قاراعاندا, قويۋ قارا مايدىڭ جينالىپ قال­عانىن كورەدى. ارنايى ءبىلىمى بولماسا دا, ەلدەگى بولىپ جاتقان وقي­عالارعا قۇلاعىن ءتۇرىپ جۇرەتىن, بىلايشا ايتقاندا, مۇناي تۋرالى, ونى يگەرۋگە تالپىنىس جونىندە جەلدەي ەسكەن جاعىمدى جاڭالىقتان ۇنەمى حاباردار, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتاردىڭ قاتارىنداعى بەشىم قارت جەر بەتىنە شىققان قارا مايدى تورسىعىنا قۇيىپ, توپىراعىن دورباسىنا سالىپ الادى. قوزىكوش جەردەگى ۇيىنە كەلگەن سوڭ تورسىعىنداعى ماي­دى وتقا جاققان ەكەن. اۋەلى پى­شىرلاپ, سالدەن سوڭ الاۋلاي جان­عان مايدى «قارا التىن» دەپ توپ­شىلايدى. ءسويتىپ, ات شالدىرماي, جەتكىزبەيتىن قا­شىق­تىقتا ورنا­لاسقان دوسسور ماڭىن­داعى مۇناي كاسىپشىلىگىنە جەتكىزۋدى كوزدەپتى.

ون بەس جىلدان بەرى, ياعني 1911 جىلدان دوسسوردان جوعارى ساپالى «قارا التىن» سەلىن تاسىتىپ جاتقان مۇناي كاسىپشىلىگىندەگىلەر تورسىعىنا مۇناي, دورباسىنا مايلى توپىراق سالىپ اكەلگەن اۋىل اقساقالىن جىلىۇشىراي قارسى الادى. ويتكەنى ەل ىشىندەگى مۇنداي كونەكوز قاريالاردىڭ جاڭا كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا سەپتىگى تيەتىنى داۋسىز ەدى. بەشىم قارت اكەلگەن مايلى توپىراقتان كوز الماي, ءوز بايلامىن قاپەلىمدە ايتۋعا اسىقپاعان كاسىپشىلىك باسشىلارى زەرتتەۋ جۇمىسىن سول كەزدەگى جاس گەولوگ, كەيىننەن وسى سالانىڭ بىلگىر عالىمى اتانعان پروفەسسور پەتر اۆروۆقا تاپسىرادى. مەركى وڭىرىندە قازاقتارمەن بىرگە وسكەن پ.اۆروۆ گەولوگ ارىپتەستەرىن ەرتىپ, بەشىم قارت كورسەتكەن شاعىلدار اراسىنا الدەنەشە رەت كەلەدى.

ءار كەلگەن سايىن بەشىم قارتتى قاسىنان تاستاماي, جولباسشى رە­تىن­دە جۇمىسقا الادى. وسى قاريا­نىڭ كومەگىمەن جىلىوي اۋدانىن­داعى كەن ورىندارىنىڭ كارتاسىن جاساعان دەيتىن دەرەك تە شىندىققا جاناساتىنداي. تورسىعىنا ماي قۇيىپ العان بەشىم قارت تا, ونىڭ ايتقانىنا يلانىپ قانا قويماي, شاعىلدار اراسىنا ىلەسىپ كەلگەن پ.اۆروۆ باسقارعان گەولوگتەر دە زەرتتەۋ, بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنا ۇلكەن ۇمىتپەن كىرىسكەن ەدى.

ارادا 6 جىل وتكەننەن كەيىن, 1932 جىلعى 28 قاراشادا №6 ۇڭعى­مانىڭ 450 مەترلىك تەرەڭدىگىنەن مۇناي بۇرقاعى اتقىلادى. العاش­قى ۇڭعىمانىڭ تاۋلىگىنە 250 توننا «قارا التىن» بەرگەنى مۇناي ىزدەۋ­شىلەرگە جول كورسەتكەن بەشىم قارتتى دا, گەولوگتەردى دە, بارى­نەن بۇرىن سول وڭىردەگى ءدۇيىم جۇرت­تى الابوتەن قۋانىشقا كەنەلتتى. گەولوگتەر جاڭا كەن ورنىن تاپ­قانىنا, اۋىل تۇرعىندارى مۇ­ناي­دىڭ پايداسىن كورەتىنىنە قۋان­دى.

جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ۇل­كەندى سىيلايتىن داعدىسىن جاقسى بىلەتىن پ.اۆروۆ وزىنە جولباسشى بولعان قاريادان مۇناي شىققان جەرگە ات قويۋىن وتىنەدى. دالا اكادەميگى اتانعان بەشىم قارت شاعىلدار اراسىنداعى مۇنايلى جەرگە «قوسشاعىل» دەگەن اتاۋدىڭ ءجون ەكەنىن العا تارتقاندا, گەولوگتەر دە وسى ۋاجگە توقتام جاساپتى. وسىدان كەيىن بەشىم قارت پەن گەولوگ پەتر اۆروۆ قوسشاعىلعا تاياۋ 13 شاقىرىم جەرگە كوشىپ كەلىپ, تاتۋلىعى جاراسقان كورشى, جاقسى جولداس بولىپتى.

اتالعان كەن ورنىن ونەركاسىپتىك يگەرۋ 1935 جىلى باستالدى. ءدال سول جىلدىڭ 23 قىركۇيەگىندە قوسشاعىل كاسىپ­شىلىگىنىڭ قۇرىلۋىمەن جىلى­وي اۋدانىندا مۇناي يگەرۋدىڭ العاشقى قادامى جاسالدى. بۇرىن مال مەن قۇستان وزگە ەشتەڭە كورىنبەيتىن ەن دالادا تەحنيكانىڭ گۇرىلى ەستىلىپ, ءار توبەنىڭ باسىندا وتىرعان اۋىل جاستارى وندىرىسكە تارتىلدى. بىراق تاعدىر بەشىم قارت­قا كىندىك قانى تامىپ, بار عۇمىرى وتكەن دالا توسىندەگى ءدۇبىر­­لى ەڭبەكتى, مۇناي بارلايتىن, وندىرەتىن تەحنولوگيانىڭ تەتىگى قازاق جاستارىنىڭ قولىنا تيگەنىن كورۋدى جازباعان ەكەن. ول كاسىپشىلىك قۇرىلاردان ەكى جىل بۇرىن 1933 جىلى ومىردەن وزعان.

دەگەنمەن كەيىننەن بەشىم قىزىلباسوۆقا «قوسشاعىل كەن ورنىن العاش اشۋشى» اتاعى بەرىلىپ, گەولوگتەرگە مۇناي كوزىن تاۋىپ بەر­گە­نىنە وراي ومىرلىك جاردەماقى تاعايىندالىپتى. ونى اكەسىمەن بىرگە كۇنى-ءتۇنى گەولوگتەرمەن ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن ۇلكەن ۇلى مۇقان الىپ تۇرعان. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, مۇقان 1951 جىلى ومىردەن وزعاندا جاردەماقىنى تولەۋ دە توقتاپ قالعان. ءبىر ەرەكشەلىگى, بەشىم قىزىلباسوۆتىڭ ۇلدارىنىڭ ءبارى قوسشاعىل كەن ورنىن يگەرۋگە اتسالىسقان.

ماسەلەن, ەرداۋلەت, بەرداۋلەت دەيتىن ەكى بالاسى سوعىس جىلدارىندا بۇرعىشىلىققا جۇمىسقا الىنىپ, كەيىننەن اتاقتى بۇرعىشى, بۇرعىلاۋ شەبەرى, مۇناي ءوندىرۋشى وپەراتور بولىپ ابىرويلى ەڭبەك ەتكەن. ال تورەمۇرات, نارىمباي ەسىمدى ۇلدارى دا ەڭبەك جولىن وسى كەن ورنىندا باستاپ, 1939 جىلى فين سوعىسىنا اتتانعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قان مايدانىنان ەكەۋى دە ەلگە ورالماعان. ەڭ كىشى بالاسى ميزام عانا ۇزاق جىل مۇناي سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن. بۇل كۇندەرى بەشىم قارتتىڭ ۇرپاعىنان تاراعان 50-دەن استام نەمەرە-شوبەرەسى مۇناي ونەركاسىبىنىڭ بىلگىر مامانى اتانىپ ءجۇر.

نەمەرەلەرىنىڭ ءبىرى – ناۋرىز­عالي ەرداۋلەت ۇلى بەشىموۆ قازىر جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتا­لىعى قۇلسارى قالاسىندا تۇرادى. ەڭبەك جولىن مۇناي-گاز ونەركاسىبىندە باستاعان. بيىل 90 جاسقا تولدى. ارداگەر مۇنايشى ماماندىق تاڭداۋىنا, ءومىرىنىڭ دۇرىس ارناعا تۇسۋىنە جول سىلتەگەن ەكى ازاماتتىڭ ادامگەرشىلىك, اعالىق كومەگىن ءالى كۇنگە ۇمىتپايدى. ول 1951 جىلى مەكتەپ ءبىتىرىپ, ەندى وقۋعا اتتانعالى وتىرعاندا اكەسى ومىردەن وتكەن. اكەسى وعان «ماسكەۋدە مۇناي وقۋى بار, سەنى سوعان وقىتامىن», دەيدى ەكەن. بىراق اكەسى ارمانى ورىندالعانىن كورە المادى.

«تۇرمىستىڭ قيىن كەزەڭى عوي, قاپەلىمدە جۇمىس تابۋ دا وڭايعا تۇسپەدى. ءبىزدىڭ وتباسىمىزبەن كورشى تۇراتىن قۇرمان بيسەنوۆ اعاي مەنى كومسومول كاسىپشىلىگىنىڭ ديرەكتورىنا ەرتىپ اپارىپ, جوندەۋشىلىكتى ۇيرەنۋشى ەتىپ جۇمىسقا ورنالاس­تىردى. سول كاسىپشىلىكتەن ءبىر جىلدان سوڭ ماسكەۋدەگى مۇناي ينستيتۋتىنا وقۋعا اتتاناردا مەكەمە باسشىسى قۋانىش قۇداباەۆ اعاي «جولىڭا جاراتارسىڭ» دەپ 300 سوم اقشا بەردى. بۇل مەنىڭ ەكى بالامەن اۋىلدا قالعان انامنىڭ ەكى جىلدىق زەينەتاقىسىنا تەڭ قارجى ەدى. وسىنداي ادامگەرشىلىگى مول ازاماتتاردىڭ قامقورلىعىمەن ماسكەۋدەگى گۋبكين اتىنداعى مۇناي-گاز ينستيتۋتىنان جوعارى ءبىلىم الدىم. مۇنايشى-ينجەنەر ماماندىعىمەن ەڭبەك جولىمدى بەشىم اتام مۇنايىن تاپقان قوسشاعىل كاسىپشىلىگىندەگى №1 ۋچاسكەدە 1958 جىلى وپەراتور بولىپ باستادىم. وسى وڭىردەگى «قۇلسارىمۇنايگاز», «جايىق­مۇنايگاز», «تەڭىز­مۇنايگاز» سەكىلدى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ باسشىلىق قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلىپ, شافيح ءىزباسوۆ, سالامات مۇقاشەۆ, وڭايباي كوشەكوۆ سەكىلدى ازاماتتاردىڭ سەنىم بىلدىرۋىمەن ماقات اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردىم. قايدا جۇرسەم دە بەشىم اتام سالعان مۇنايشىلىق كاسىپتەگى وتبا­سىلىق جولدىڭ ۇزىلمەۋىن ويلايتىن ەدىم. قازىر شۇكىر, اتا جولىن جالعاستىرعان بالالار, نەمەرەلەر بار», دەيدى ارداگەر مۇنايشى ناۋرىزعالي ەرداۋلەت ۇلى.

مۇناي-گاز ونەركاسىبى مەن پارتيا جۇمىسىنداعى جەتىستىگى باعا­لانىپ, ناۋرىزعالي بەشىموۆ 1981 جىلى «قۇرمەت بەلگىسى» وردە­نىمەن, كەيىن «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. ءوزى ۇزاق جىل جۇ­مىس ىستەگەن ماقات, جىلى­وي اۋدان­دارىنىڭ قۇرمەتتى ازا­ماتى.

ناۋرىزعالي بەشىموۆتىڭ ۇلدارى مۇنايشى كاسىبىن تاڭدادى. ۇلكەن ۇلى ساتىبالدىنىڭ مۇناي سالاسىندا جۇمىس ىستەگەنىنە 35 جىلدان استى. ول – وسى اۋلەتتىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى ءۇشىنشى بۋىنى.

«بالا كەزىمىزدەن مۇناي مەن گازدىڭ قالاي وندىرىلەتىنىنە, مۇنايشى كاسىبىنە ابدەن قانىق بولدىق. اكەمىز مۇنايشى بولاتىنىمىزدى كەسىپ ايتتى. سول سەبەپتەن بولار, مۇنايشىلىقتان باسقا كاسىپتى تاڭداۋ تۋرالى ويلانبادىق. قازىر 4 بالام دا وسى سالادا جۇمىس ىستەيدى», دەيدى س.بەشىموۆ.

بۇل اۋلەتتەگى ەڭ جاس مۇناي­شىنىڭ ءبىرى – اسىلجان ناۋرىز­عاليەۆ. ونىڭ بۇل سالادا ەڭبەك ەتكەنىنە 10 جىلدان اسىپ وتىر.

«مۇناي سالاسىنداعى جۇمى­سىمدى 17 جاسىمدا باستادىم. بۇل سالاعا جۇرەك قالاۋىمەن كەل­دىم. ويتكەنى مۇنايشى – ءبىزدىڭ اۋلەتتە اتادان بالاعا, بالادان نەمەرەگە جالعاسقان وتباسىلىق كاسىپ. بولاشاقتا بەشىم اتامىز باستاعان كاسىپتى مەنىڭ دە بالالارىم جالعاستىراتىنىنا سەنەمىن», دەيدى ا.ناۋرىزعاليەۆ.

اتىراۋ وبلىسى