ۇكىمەتتىڭ الدىندا اسا ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر. الداعى بەس جىلدىقتا ەكونوميكا كولەمىن ەكى ەسەلەۋ, ءتيىمدى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ, سالىق ماسەلەسىن بارلىق تاراپقا دا وڭتايلى ەتىپ شەشۋ, ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ ءتىپتى دە وڭاي شارۋا ەمەس. مەملەكەت بۇل تاپسىرمالاردى ابىرويمەن اتقارىپ شىعا الا ما, جوق پا, ۋاقىت كورسەتەدى. ءبىر انىق نارسە بار, ول – اتالعان ماقساتتارعا جەتۋگە تاپ قازىر ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى بەلسەندى دامىتۋ قاجەت بولىپ تۇر.
تاياۋدا ەكونوميكالىق ساراپشىلاردىڭ ءبىرى «Energy for Growth Hub» ۇسىنعان قىزىق دەرەكتى ءبولىستى. وندا ىشكى جالپى ونىمدەگى ء(ىجو) جان باسىنا شاققانداعى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ ۇلەسى ۇسىنىلعان. سوعان سۇيەنسەك, الەمدە ەنەرگيا تۇتىنۋ كولەمى وتە تومەن بىردە-ءبىر ەل جوق ەكەن. سايكەسىنشە, ەلەكتر ەنەرگياسىن جوعارى دەڭگەيدە تۇتىناتىن بىردە-ءبىر كەدەي ەل دە جوق. ەنەرگيا تۇتىنۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ءبىر-بىرىمەن قانشالىقتى تىعىز بايلانىستا ەكەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولاتىنداي.
وسى ويدىڭ جەتەگىندە جۇرگەندە دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ (دب) ەلىمىزگە قاتىستى زەرتتەۋىن كوزىمىز شالىپ قالدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تازا ەنەرگەتيكانى دامىتۋ ستراتەگيالارىن قولداۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق جۇيەنى تالداۋ» دەپ اتالاتىن زەرتتەۋدە ەلدەگى جىلۋ ەنەرگەتيكالىق ورتالىعىنىڭ جاي-كۇيى تالدانادى. وندا ەلىمىزدى ءۇش ايماققا ءبولىپ, قاراستىرادى.
سولتۇستىك ايماق سيپاتتاماسى:
مۇندا كومىردىڭ دەسى باسىم. ريددەر مەن شاحتينسك قىزىل ايماق بولىپ ەسەپتەلەدى. سارى ايماقتاعى ەكىباستۇز گرەس-2-گە, اقسۋ ۋچاسكەسىنە رەكونسترۋكتسيا جانە جاڭعىرتۋ كەرەك. «جاڭا كومىر گەنەراتسياسىن قارجىلاندىرۋ – پروبلەما, ويتكەنى 1,4 گۆت كومىر گەنەراتسياسى قازىردىڭ وزىندە پايدالانۋدان شىعارىلۋى كەرەك ەدى» دەپ جازادى دب.
وڭتۇستىك ايماق سيپاتتاماسى:
مۇندا دا ەنەرگيا تاپشىلىعى بار. شىمكەنت پەن تەكەلى – قىزىل ايماقتا. سارى ايماقتاعى الماتى جەس-2-ءنى گازعا كوشىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سارى ايماقتاعى جامبىل گرەس-ءىن رەكونسترۋكتسيا مەن جاڭعىرتۋدان وتكىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ تۇر.
باتىس ايماق سيپاتتاماسى:
مۇندا گاز قۋاتتىلىعى ءبىرشاما بار, دەگەنمەن وپەراتسيالىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ كەرەك-اق. سارى ايماقتاعى «قازاتومپروم» ماەك ءۇشىن رەكونسترۋكتسيا جانە جاڭعىرتۋ قاجەت.
جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ امالى
دب ساراپشىلارى تومەن تاريف پەن كەيىنگە قالدىرىلعان ينۆەستيتسيا اراسىنداعى بايلانىستى جويۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ پايىمىنشا, ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق سەكتورى تاپ مىناداي تۇيىق شەڭبەرگە بايلانىپ تۇر: وپەراتسيالىق شىعىنداردى وتەي المايتىن تومەن تاريف – تابىستىڭ تومەندىگى – قارجىلىق جوعالتۋ – كرەديتورلار مەن جۇمىسشىلاردا ىنتانىڭ ازدىعى – ەكسپلۋاتاتسيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە مودەرنيزاتسياعا قىزمەت كورسەتۋ باعىتىنا ينۆەستيتسيا قاجەتتىلىگى – شىعارىندىلارعا مونيتورينگ جاسايتىن جۇيەنىڭ ەسكىرۋى – شىعارىندىلار دەڭگەيىنىڭ تىم جوعارى بولۋى – اپاتتى جاعداي مەن قايعىلى وقيعالاردىڭ كوپتىگى – ۇسىنىستىڭ تاپشى, سۇرانىستىڭ جوعارى بولۋى – سەنىمسىز جابدىقتالۋ – تۇتىنۋشىلاردىڭ قىزمەت دەڭگەيىنە ريزا بولماۋى جانە اقشا تولەگىسى كەلمەۋى.
جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۇيىم مىناداي كەڭەستەر بەرەدى:
قۇرىلىمدىق ءالسىز تۇستاردى (اسىرەسە مۇرجالار مەن عيماراتتاردا) شۇعىل جويۋ; اقاۋلاردى جويۋ ءۇشىن ماڭىزدى قوسالقى بولشەكتەردىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ, اپاتتىق جوسپارلاردى دايىنداۋ جانە سوعان سايكەس قىزمەتكەرلەردى وقىتۋ; جابدىقتاردى وندىرۋشىلەرمەن كەلىسىم بويىنشا سارى ساناتتاعى اگرەگاتتاردىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ ءۇشىن قايتا قۇرۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ; ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ جاڭارتىلۋىن جانە تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ءار ستانسا دەڭگەيىندە ءتۇستى رەيتينگتى جانە ودان ءارى زەرتتەۋدى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا, اۆتوماتتاندىرۋعا جانە تسيفرلاندىرۋعا ينۆەستيتسيالارعا باسىمدىق بەرۋ; رەكونسترۋكتسيا جانە مودەرنيزاتسياعا قاجەتتى قاراجاتتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ينۆەستيتسياعا ارنالعان تاريف باعدارلاماسىن ازىرلەۋ; دامۋ ماقساتتارى مەن كليماتتىق مىندەتتەمەلەرگە سايكەس ەنەرگيا اۋىسىمىن جەدەلدەتۋ; قىزىل ساناتتاعى قوندىرعىلاردى, اتاپ ايتقاندا, كومىردى بىرتە-بىرتە پايدالانۋدان شىعارۋدى جوسپارلاۋ جانە بالاما نۇسقالاردى دايىنداۋ; سۋتەكتى پايدالانۋعا دايىن جوبالار شەڭبەرىندە گازدى وتپەلى وتىن رەتىندە پايدالانۋ; گازدى ءتيىمدى پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىن انىقتاۋ; ارنايى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزىن (جەك) دامىتۋ ايماقتارى جانە جاقسى قۇرىلىمدالعان اۋكتسيوندار ارقىلى جەك قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ; بولاشاقتاعى زاماناۋي, ينتەللەكتۋالدى جانە ورنىقتى ەنەرگەتيكالىق جۇيەنى دايىنداۋ; ريددەر, تەكەلى سياقتى ايماقتارداعى ماڭىزدى جىلۋ ورتالىقتارى ءۇشىن بالاما قۋاتتى دامىتۋدى جوسپارلاۋ جانە باستاۋ.
جەو-لاردى تۇرالاتقان تۇيتكىل
«زەرتتەۋدە قامتىلعان 58 ستانسانىڭ 41-ءى عيمارات پەن قۇرىلىستارعا زەرتتەۋ جۇرگىزگەنىن مالىمدەدى. زەرتتەۋ ەسەبىندە ەلەكتر ستانسالارىنىڭ عيماراتى مەن تىرەكتەرىنىڭ قۇرىلىمدىق تۇتاستىعىنا قاتىستى قولايسىز قورىتىندىلار بار. سونىمەن قاتار توزۋ مەن قۇرىلىمدىق تۇيتكىلدەر دە انىقتالدى. شاحتينسك جەو ۇسىنعان تەحنيكالىق تەكسەرىس تۋرالى ەسەپتە ورتالىقتىڭ قۇرىلىس كونسترۋكتسياسى اپاتتى جاعدايدا تۇرعانى جانە تولىق دەمونتاج قاجەت ەكەنى ايتىلعان. قاراعاندى گرەس-1-دە زاقىمدالعان وتىن رەزەرۆۋارلارى بار ەكەنى بەلگىلى بولدى. بۇل قاۋىپسىزدىككە ۇلكەن قاتەر (جارىلىس نەمەسە ءورت قاۋپى) توندىرەدى. الماتى جەو-3 عيماراتى مەن قۇرىلىستارىنداعى بۋ قۇبىرلارى دا قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا ساي ەمەس. سايكەسىنشە, زەرتتەۋ ەسەبىندە بولاشاقتا ىقتيمال زاقىمدار مەن اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مۇرجا قۇرىلىمىن دەرەۋ نىعايتۋ ۇسىنىلعان. الايدا قارجىلىق شەكتەۋگە, ءتيىستى تاجىريبە مەن ەكسپەرتيزانىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جوندەۋ كەيىنگە شەگەرىلگەن. بۇعان ورتالىقتى تابيعي گازعا كوشىرۋ دە اسەرىن تيگىزگەن. تومەن ساپالى كومىر جانە گاز جەتكىزۋدەگى قيىندىقتار ستانسا جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە زيانىن كەلتىرىپ تۇر», دەلىنەدى زەرتتەۋدە.
كوپتەگەن ەلەكتر ستانساسى قاراعاندى باسسەينىنىڭ كومىرىنە بەيىمدەلىپ جوبالانعان. ۋاقىت وتە كەلە ساپاسى ءبىرشاما تومەن ەكىباستۇز كومىرىنە كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. ستانسالاردىڭ كوبى كومىردى اشىق ادىسپەن ساقتايدى, سالدارىنان ىلعال ارتىپ, وتىننىڭ جىلۋ ۇستاۋ قابىلەتى تومەندەيدى. كەي ستانسالاردا ۇساقتالعان كومىردىڭ ولشەمى 25 مم-دەن ايتارلىقتاي اسىپ تۇسەدى, بۇل قازاندىقتاردىڭ تيىمدىلىگىنە تەرىس اسەر ەتەدى. تومەن ساپالى كومىردى تۇتىنۋ, اشىق ساقتاۋ جانە دۇرىس ۇساقتاماۋ ستانسا تيىمدىلىگىنە كەرى اسەر بەرەدى – جىلدام توزا باستايدى, سۇزگىلەر تولىپ قالادى, قۇبىرلار ەسكىرەدى, شىعارىندى كوبەيەدى, تۇتىنۋ كولەمى ارتادى.
باسقاسىن بىلاي قويعاندا, سۋ قۇرامىنىڭ ساپاسى دا قۇرىلعىلاردىڭ جەدەل كونەرۋىنە سەبەپ كورىنەدى.
«سۋ مەن بۋدىڭ قۇرامىنداعى ناشار حيميا جابدىقتىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن قىسقارتادى. كەي ستانسالار ونىڭ دەڭگەيىن ۇدايى باقىلاپ وتىرمايدى. كەي ستانسالار سۋدى مينەرالدانسىزدىرۋ جۇيەسىن پايدالانبايدى, ونىڭ ورنىنا جۇمسارتىلعان سۋ قولدانادى, ءسويتىپ قازاندىقتىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى كۇرت تومەندەيدى. ەكولوگيالىق تالاپتار دا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ساقتالا بەرمەيدى. شىعارىندىلاردى باقىلاۋ جۇيەسى سەنىمدى ەمەس جانە مەملەكەتتىك قاۋلىعا ساي كەلمەيدى. ەكولوگيالىق كودەكستىڭ 186 جانە 418-باپتارىنا سايكەس, شىعارىندىلارعا مونيتورينگ جاساۋدىڭ اۆتوماتتى جۇيەسى ستانسالاردا 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ورناتىلۋى ءتيىس. ۇكىمەت قاۋلىسىنا قاراماستان, شىعارىندىلاردى مونيتورينگتەۋ اۆتوماتتاندىرىلعان جوق. كومىر ەلەكتر ستانسالارىنىڭ تەك 33 پايىزى ەلەكترلى سۇزگىلەردى پايدالانادى, قالعاندارى ىلعالدى كۇل جيناعىشتار كومەگىنە جۇگىنەدى», دەيدى ساراپشىلار.
ستانسالاردىڭ كۇل ۇيىندىلەرىن دۇرىس رەتتەي الماي وتىرعانى دا – ايتۋلى تۇيتكىل. كوبىندە ءۇيىندى تۇگەل تولعان. كەيبىرى قازاندىق جۇمىسى توقتاعان كەزدە ءۇيىندىنى قولمەن جويۋعا كىرىسەدى. استانا مەن الماتى جەو-لارىندا كۇل ساقتايتىن ورىن دا تاۋسىلىپ جاتىر. كەنتاۋ جەو-سى سياقتى ستانسالار كۇلدى قاجەتسىنەتىن تۇتىنۋشى (مىسالى, تسەمەنت زاۋىتى) تاپپاي وتىر.
كەلەسى پروبلەما – قولدان باسقارۋ سالدارىنان وپەراتسيالىق قاتەلىكتەر سانىنىڭ ارتۋى. كوپ ستانساداعى باسقارۋ جۇيەسى قولمەن جۇزەگە اسىرىلادى, ءارى كەتكەندە جارتىلاي اۆتوماتتاندىرىلعان.
جەو-لار تۋرالى ايتقاندا تاريف ماسەلەسىن دە اينالىپ وتپەيمىز.
«وپەراتسيالىق اقشا اينالىمىنىڭ جەتكىلىكسىز بولۋىنا بايلانىستى كوپتەگەن ستانسا رەكونسترۋكتسياعا قاجەت قارجىلاندىرۋ تارتا المايدى. قارجىلىق شەكتەۋگە جانە تومەن جالاقىعا بايلانىستى بىرقاتار ستانسا قىزمەتكەرلەردى دە ۇستاي المايدى. مىسالى, قارجىلىق شەكتەۋ سالدارىنان كەنتاۋ جەو-سى ءار جاز سايىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن قىسقارتادى», دەلىنەدى زەرتتەۋدە.
كومىر جىلىنا 25 ادامنىڭ ءومىرىن قيادى
تاياۋدا «Our World In Data» عىلىمي ونلاين-باسىلىمى زەرتتەۋ جاريالاپ, قاي ەنەرگيا كوزى ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپسىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن.
«قازبا وتىن ەڭ لاس, ەڭ قاۋىپتى سانالادى جانە اۋاعا زياندى زاتتاردى تىم كوپ بولەدى. وتىننىڭ بۇل تۇرىنە كومىر, قوڭىر كومىر جانە مۇناي جاتادى. قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 77 پايىزى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىندا وندىرىلەدى. ال اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى الدەقايدا قاۋىپسىز بولىپ ەسەپتەلەدى», دەپ مالىمدەيدى «Our World In Data».
ولاردىڭ ەسەپتەۋىنشە, كومىر تۇتىنۋدان جىل سايىن 25 ادام مەزگىلسىز اجال قۇشسا, مۇناي ارقىلى ەنەرگيا ءوندىرۋ سالدارىنان – 18, تابيعي گازدى پايدالانۋدان – 3, سۋدى پايدالانۋدان 1 ادام كوز جۇمادى. ال جەل ەنەرگياسىن قولدانۋ اسەرىنەن – 25 جىلدا 1 ادام, يادرولىق ەنەرگيانى قولدانۋدان – 33 جىلدا 1 ادام, كۇن ەنەرگياسىن قولدانۋدان 50 جىلدا 1 ادام قايتىس بولادى ەكەن.
«ەكولوگيالىق تازالىعى جانە قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان اتوم ەلەكتر ستانساسىنا قاتىستى تۇيتكىل تۋىندامايدى. حالىقارالىق جىكتەۋ بويىنشا دا اتوم ەنەرگەتيكاسى «جاسىل» ەنەرگەتيكا ساناتىنا ەنگىزىلگەن. ەگەر قازاقستان قازىرگى احۋالدى وزگەرتكىسى كەلسە يادرولىق جانە جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكاعا كوشكەنى ءجون. سول ارقىلى بولاشاق ۇرپاقتى ساقتاپ قانا قالمايدى, سونىمەن بىرگە, قازىر ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا ۇلكەن پايدا اكەلەدى», دەلىنەدى دەرەك كوزىندە.