تامىز ايىندا اتامەكەن مارقاكولگە ساپار شەگىپ قايتۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. اۋدانداعى ازاماتتار ىستانبۇل ميمار سينان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ءابدىۋاحاپ قارا ەكەۋمىزدى ەلگە كەلىڭىزدەر دەپ ارنايى شاقىرعان ەدى. قانشا دەگەنمەن, مارقا ءوڭىرى ابەڭ ەكەۋىمىزدىڭ اتامەكەنىمىز بولعاندىقتان, كەڭەستىك اسىرا سىلتەۋ جىلدارىندا اكەلەرىمىز وسى ولكەدەن شەت جۇرتقا اۋعاندىقتان, جانىمىزعا جاقىن, جۇرەگىمىزگە جىلى سەزىلەدى. ءبىز بارعاندا ولكە تامىلجىپ, ساپارلاۋعا ساي بولىپ تۇر ەدى.
ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ ارداگەرى, پوليتسيا پولكوۆنيگى باقىتبەك جامانباەۆ دوسىمىزدىڭ جول تالعامايتىن كولىگىن ءمىنىپ, وسكەمەننەن ەرتە اتتانىپ كەتتىك. قاسىمىزدا بەلگىلى جۋرناليست, جازۋشى سايلاۋ تولەۋوۆ پەن اقىن, سەمەي ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى قايرات سابىرباي باۋىرىمىز بار. قالادان شىعا بەرە قالبا تاۋلارىنىڭ سۋلى, نۋلى ساي-سالاسى مەن ق ۇلىن جون قىراتتارى جان سارايىمىزدى جادىراتىپ جىبەردى. تارعىن-تايىنتىنى ارتقا تاستاپ, ساماردىڭ ساۋىرىنان ەڭكەيگەندە, اڭگىمە اۋانى ايدىن-شالقار زايسان كولىنە ەندەتە سالىنىپ جاتقان كوپىر قۇرىلىسىنا اۋدى. اڭگىمە اۋانىنا قاراساق, كوپىر قۇرىلىسى قارا كۇزدە ءبىتۋى ءتيىس. كوپىر كۇرشىمنىڭ زايسانعا قۇيعان تۇسىنداعى قىلبۋىتتان تۇسكەن ەكەن. سولاي قاراي جول دا سالىنىپ جاتىپتى. «ا, قۇداي تىلەۋىڭدى بەرگىر, بۇل جاقتىڭ حالقىنىڭ دا ءبىر تىلەگى اقتالاتىن بولدى-اۋ!» دەپ قويامىز.
كۇرشىم مەن مارقاكول اراسىنىڭ جولى انا ءبىر جىلدارداعىداي ەمەس, ەداۋىر قالىپقا كەلىپ قالىپتى. دەگەنمەن «قارشىعا», «ماڭقان» كەنىشتەرىنەن رۋدا تاسيتىن جۇك كولىكتەرى اياماي ەزىپ, جانشىپ وتەدى ەكەن. ال وسى كەنىشتەردى يگەرىپ جاتقان جەكە كومپانيالار جول قۇرىلىسىنا كوك تيىن قيمايتىنى كورىنىپ تۇر. مارقا ءوڭىرىنىڭ جەر قويناۋىن اشىپ بەرىپ وتىرىپ, ودان زارەدەي پايدا كورمەسە, وندا جەرگىلىكتى حالىق اشىنباعاندا قايتەدى. الا جازداي شۋلاعان كۇرشىمدەگى مارالدى التىن كەنىشىنىڭ جاعدايى سوعان كۋا. ونىڭ ۇستىنە, ەكولوگيا ماسەلەسى دە وڭىپ تۇرعان جوق. ەستىسەك, كۇنى كەشە عانا ۇكىمەت تەك مارقاكول اۋدانىنان جەكە كومپانيالارعا تاعى 17 كەنىشتى اشۋعا رۇقسات بەرىپتى. دەمەك, قۋىرداقتىڭ كوكەسى الدا دەگەن ءسوز.
جەرگىلىكتى حالىقپەن اقىلداسپاي بەلدەن باسىپ ىستەپ جاتقان مۇنداي ارەكەتتەرگە «قاينايدى قانىڭ, اشيدى جانىڭ» بولىپ كەلە جاتتىق تا, جولشىباي قالعۇتى مەن تەرىسايىرىق اراسىنداعى تورەبەيىتىنەن سولعا بۇرىلىپ XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن, قارا كەرەيدىڭ قوجامبەت ەلىن باستاپ مارقا ءوڭىرىن تورعاۋىتتاردان ازات ەتكەن باتىر, بي سىرىمبەت بابانىڭ باسىنا توقتاپ, قۇران باعىشتادىق.
قوجامبەت سارى تاۋعا شىقتى كەلىپ,
اق نايمان جاتىپ قالدى ءشيدى كورىپ.
شاعىردا بي سىرىمبەت دەگەن كىسى,
قازاعىن ورنىقتىردى جيىپ-تەرىپ.
التاي مەن تارباعاتاي ارقا بەلگە,
اۋعان ەل قونىس تەپتى قايتىپ كەلىپ... – دەپ ءور التايدىڭ ايگىلى شەجىرەشى اقىنى, تاريحشى ءھام ءدىني عۇلاماسى ارعىنبەك اپاشباي ۇلى جىرلاعانداي, سىرىمبەت ءوز كەزىندە بوتاقارا, بورانباي, قىستاۋباي, تولىباي بيلەرمەن بىرگە ابىلمامبەت حانعا كەڭەسشى بولىپ, ابىلاي حاننىڭ الدىن كورگەن, قابانباي, بوگەنباي, ەر جانىبەك, كوكجال باراقتارمەن بىرگە ەرتىستەن ءوتىپ, كۇرشىم-مارقا ءوڭىرىن جاۋدان تازارتۋعا اتسالىسقان, قابا باسىنا دەيىن ەل قوندىرعان باتىر, بي. ول تۋرالى حVIII عاسىردىڭ سوڭىندا زايسان-مارقا جەرىنە عىلىمي ەكسپەديتسيامەن كەلگەن ايگىلى نەمىس ساياحاتشىسى يوگانن سيۆەرستىڭ جازبالارىندا تاپتىشتەي باياندالادى. جالپى, قوجامبەت اتا ۇرپاقتارىنىڭ مارقا جەرىنە ايگىلى شورعا شايقاسىنان سوڭ بىردەن كەلىپ مەكەن ەتكەنىن ءپوتانيننىڭ 1864 جىلعى مارقاكولگە ساياحاتى, 1899 جىلى جازىلىپ الىنعان ششەربينا ەكسپەديتسياسىنىڭ ماتەريالدارى دا دالەلدەيدى.
وكىنىشكە قاراي, وسىندا شەكارالىق ءوڭىردىڭ وتكەن تاريحىنان سىر شەرتەتىن سىرىمبەت بابانىڭ ارعى اتاسى, كەزىندە ەل قورعاعان ەگەي ەرلەردىڭ ءبىرى قوجامبەت باتىرعا قويىلعان جازباشا تاس ۇستىندى (ەسكەرتكىشتى) اشۋعا وبلىستىق اكىمدىك ءالى جول بەرمەي وتىر ەكەن. ءبىز قالجىر اۋىلىنا ايالداعان ساتىمىزدە جول بويىندا بەتىن تاقتايمەن جاۋىپ, شەگەلەپ تاستاعان ەسكەرتكىشتى كورىپ قايران قالدىق. كەزىندە ءوزى دە تۇلپار ءمىنىپ, تۋ بايلاپ جاۋعا شاپقان, سىرىمبەتتەي ۇرپاعى ەل-جۇرتىن باستاپ قيىر جايلاپ, شەت قونىپ, قازاق حاندىعىنىڭ شىعىستاعى شەكارا شەبىن قورعاعان بابانىڭ ۇرپاق الدىندا نە كىناسى بار ەكەن دەگەن ويدا قالدىق. كەرىسىنشە, بۇل شەكارالىق ءوڭىردىڭ وتكەن-كەتكەنىن تۇگەندەپ, مادەني مۇرالارى مەن تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن, بەلگىلى تۇلعالارىن جارقىراتىپ العا ۇستايتىن ۋاقىت ەمەس پە؟! كەز كەلگەن ەلدى مەكەن, اۋدان نەمەسە ايماقتىڭ بەت-بەدەلى تەك ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جەتىستىكتەرىمەن ەمەس, ونىڭ باي تاريحى, مادەني مۇراسى ءھام ەل-جۇرتقا بەلگىلى تاريحي تۇلعالارىمەن دە باعالى. ونىڭ ۇستىنە, مارقاكول – شەكارالىق اۋدان. ارعى بەتتە ءوزىنىڭ تاريحىمەن, مادەنيەتىمەن ماقتاناتىن قىتاي ەلى وتىر. سوندىقتان مارقا وڭىرىندە تەك حاندىق ءداۋىر كەزەڭىن عانا ەمەس, ەرتە جانە ورتاعاسىرداعى تاريحي ورىنداردى اشىپ, اتا-بابامىزدىڭ بۇل ايماقتا ەرتە داۋىردەن مەكەندەپ, ەلدىك قۇرىپ كەلە جاتقانىن پاش ەتۋىمىز كەرەك.
وسى جولعى مارقا ساپارى كەزىندە ءبىز وڭىردە مۇنداي تاريحي ورىنداردىڭ كوپ ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. مىسالى, اقجايلاۋ مەن اراسان قابا جازىعىنداعى كونە ساق, عۇن, تۇركى قورىمدارى, قالجىر وزەنى بويىنداعى ەجەلگى نارقورعان قالجىر قونىسى جانە ەرتىس بويىنداعى تۇيەتاس قالاسى, ءXVىى عاسىرداعى جوڭعارلاردىڭ بىلعارى-تابىت كەنتى, تورعاي بيىگىندەگى قالماق بەكىنىسى, قۋراي-مولا بەكىنىسى, قيىنكەرىش سەكىلدى تاريحي-مادەني ورىنداردى اشۋ, ايگىلى مارقاكول مەن كاتونقاراعايدى جالعايتىن «اۋستريا تاسجولىن» قايتا جوندەۋ, مارقاكول كولىندە تۋريستىك نىسانداردى قۇرۋ, جول قاتىناسىن جاقسارتۋ كەلەشەكتە ايماقتىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعىن ارتتىرىپ, جەرگىلىكتى جەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا زور سەرپىن بەرمەك. بۇل باعىتتا اۋداندا مول مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىنە كۋا بولدىق.
دەگەنمەن اۋدان بۇگىندە مەملەكەتتىڭ دە جەكە كاسىپكەرلەردىڭ دە قولداۋىنا مۇقتاج. ءبىز كورگەن مارقاكول اۋدان ورتالىعى اجەپتاۋىر اۋماقتى الىپ جاتىر. جەرى قۇنارلى. قالاشىقتىڭ ءۇستىن باسىپ باس تەرەكتى, ورتا تەرەكتى, شەت تەرەكتى وزەندەرى اعادى. سوعان بولا اۋدان ورتالىعىنىڭ اتاۋى بۇرىن تەرەكتى بولىپتى. ال قازىر وڭىرگە قاتىستى ءۇش بىردەي «مارقاكول» اتاۋى بار: مارقاكول كولى, مارقاكول اۋدانى, مارقاكول اۋدان ورتالىعى. مۇنداي بىركەلكى اتاۋلاردى قولدانۋدان ۇعىم شاتاستىعى پايدا بولاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان كول جاعاسىنداعى ۇراڭقاي اۋىلىن مارقاكول كەنتى قىلىپ, اۋدان ورتالىعىن تەرەكتى اتاۋىمەن قالدىرسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى دەيدى اۋدان تۇرعىندارى. «ۇراڭقاي» – قالاي ايتساڭ دا ەسكى اتاۋ. ەلىمىزدە بۇدان باسقا دا ەتنوس اتىنا بەرىلگەن جەر نەمەسە اكىمشىلىك اتاۋلاردى وزگەرتەتىن ۋاقىت كەلدى.
وسى ساپارىمىزدا وبلىستىق اكىمدىك اياق الىسى تىم باياۋ ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ويتكەنى ءبىز بارعاندا ارادا 8 اي وتسە دە مارقاكول اۋدانىنىڭ اكىمى ءالى تاعايىندالماپتى. قازىرگى اكىم رۇستەمبەك كەمەشەۆ تەك «مىندەتىن اتقارۋشى» بولىپ وتىر. اۋ, بۇل قالاي؟ وبلىستىق اكىمدىك ءۇشىن اۋدان اكىمىن تاعايىنداۋ سونشا قيىن بولعانى ما! مۇنداي قارقىنمەن ەكى جىلعا مەجەلەنگەن پرەزيدەنت تاپسىرماسىن قالاي ورىنداماق؟ مىنەكي, قاباعىن ءتۇيىپ قارا كۇز دە كەلىپ جەتتى. قىس بولسا قىر استىندا.
جىل باسىندا شەكارا ماڭىنداعى ايماقتىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن كوزدەيتىن 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمدامانى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ۇسىنعان ەدى. اۋداننىڭ قايتا قۇرىلعانىن ەستىپ, اۋىل اقساقالدارى قۇرباندىق شالىپ, اجەلەر اق داستارقان جايىپ تويلادى. نەسىن ايتاسىڭ, سودان بەرى حالىقتىڭ كوڭىل كۇيى ءالى كوتەرىڭكى. دەگەنمەن حالىقتىڭ ساناسىندا ۇمىتپەن قوسا كۇدىك تە جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – كاسىپكەرلەردىڭ تۋريستىك ماقساتتا مارقاكول قورىعىنىڭ مارتەبەسىن ۇلتتىق پارككە اۋىستىرۋ تالابى. بۇعان سەبەپ – قىتايدان كەلىپ, ايماقتىڭ قولايلى تۋريستىك تارتىمدىلىعىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋشىلاردىڭ كوبەيۋى. وسىنىڭ الدىندا قىتايدىڭ كورشى التاي ايماعىنان, قابا اۋدانىنان دەلەگاتسيا كەلىپ كەتىپتى. ولار مارقاكول ءوڭىرىن شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى قاناس كولىمەن ءبىرتۇتاس كەشەندى حالىقارالىق تۋريستىك ايلاق رەتىندە قۇرىپ شىعۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالعان كورىنەدى. دەمەك, قاي جاعىنان العاندا دا بۇل جوبانىڭ تاۋەكەلى باسىم. مەملەكەتتىك قورىقتى ۇلتتىق پارككە اينالدىرۋدىڭ ەكولوگيالىق زاردابى دا وڭاي بولمايدى. سوندىقتان ۇكىمەت مۇنى دا مەملەكەت مۇددەسىن ەسكەرىپ, وڭىردەگى تۇرعىلىقتى حالىقپەن اقىلداسىپ شەشكەنى دۇرىس.
بۇدان وزگە, قىتايدىڭ التاي ايماعىنان وسكەمەنگە ەرتىستى بويلاپ تەمىرجول قۇرىلىسىن سالۋ جوباسى دا كوپتەن تالقىلانىپ كەلە جاتىر. وسى جوبا ىسكە اسقان جاعدايدا مارقاكول اۋدانى شەكاراداعى تۇيىق اۋداننان ترانزيتتىك اۋدانعا اينالادى. سوعان سايكەس, تۇرعىلىقتى حالىق اۋدان ەكونوميكاسى دا قارىشتاپ داميدى دەگەن ۇمىتتە كورىنەدى.
ساپار كەزىندە وڭتۇستىك التاي جانە تارباعاتاي جوتالارىنان, التىعىز بوكتەرىنەن اققان قابا وزەندەرىن ارالاپ شىقتىق. اسىرەسە قارا قابا مەن اراسان قابا وزەندەرىنىڭ اراسىنداعى اراسان جازىعى, ونداعى كونە قورىمدار, بالبال, قادا تاستار ەرتەدە بۇل ءوڭىردىڭ تاڭىرقۇتتار مەن قاعانداردىڭ وردا تىككەن قۇتتى قونىسى بولعانىنان دەرەك بەرەدى. اراسان قابا وزەنىنىڭ سۋى تۇگەلىمەن اراسان ەكەن جانە وزەن باستاۋىنىڭ تاۋ باۋرايىنان تولىق اعىس كۇيىندە قايناپ شىعىپ, بيىكتىگى 24 مەترلىك سارقىرامادان ەتەككە قۇلاپ جاتىر. مۇنداي قاسيەتتى سۋ تەك الپىلىك شۆەيتساريادا عانا بار كورىنەدى. «قۇدانىڭ قۇدىرەتى, مۇنىڭ ءوزى دالاعا اعىپ جاتقان ەن بايلىق قوي!» دەستىك ءبىز. قازاقستاننان بەس قولدىڭ سالاسىنداي بەس ۇلكەن قابا وزەنى اعىپ شىعىپ, قىتايداعى ۇلكەن قابا وزەنىن قالىپتاستىرادى ەكەن. ال كورشىمىز بولسا ول سۋدى وزىمىزدەن اياپ, تام-تۇمداپ قانا جىبەرىپ وتىر.
مارقا وڭىرىنە جاساعان ساپارىمىزدىڭ سوڭعى كۇنى اۋستريا تاسجولىن بويلاپ قاتونقاراعايعا اساتىن الاتاي اسۋىنان ات باسىن كەرى بۇردىق. وسىلايشا, پروفەسسور ءابدىۋاحاپ قارامەن بىرگە مارقا جەرىندەگى ءبىر اپتالىق ساپارىمىزدى اياقتاپ استاناعا قايتتىق. جول بويى بىلعارى-تابىت اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى 1931 جىلى «اقنايمان قىرىلعان» دەپ اتالاتىن ەسكەرتكىش تاسقا توقتاپ, وسى ولكەدە جاتقان ەسبەردى باتىر سەكىلدى اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتادىق.
تۇرسىنحان زاكەن ۇلى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور