الداعى ۋاقىتتا اەس سالۋ ماسەلەسى بويىنشا جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم وتپەك. ماڭىزدى شارا قارساڭىندا ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارعان ءتۇرلى كەزدەسۋ مەن تالقىلاۋ ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. سونداي القالى جيىن «بەيبىت اتومدى قولدانۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى» تاقىرىبىمەن ءوتتى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ماسەلەسىندە جان-جاقتى, پىسىقتالعان ۇستانىم قالىپتاستىرۋ اسا ماڭىزدى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە, جوبانى دايىنداۋ كەزەڭدەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. سوندىقتان ساراپشىلار وسى كەزەڭدەردى ءجىتى تالقىلاپ, ينفراقۇرىلىم مەن كادرلىق الەۋەتتى دامىتۋ بويىنشا ءوز كوزقاراستارىن ايتتى. دوڭگەلەك ۇستەلگە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى», «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق», «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى», «قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق اسپەكتىلەرى» ورتالىعىنىڭ وكىلدەرى, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن «قازاقستاندىق ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمدار قاۋىمداستىعى» مەكەمەسىنىڭ ساراپشىلارى قاتىستى. سونداي-اق مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار, عىلىمي مەكەمەلەر مەن بەيىندى ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە كەلدى.
ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا اەس-كە قاتىستى ەكى ورنالاستىرۋ اۋدانى قارالىپ وتىر. ەكەۋى دە اتوم ەلەكتر ستانساسىن ورنالاستىرۋعا جارامدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇلكەن اۋىلىنىڭ اۋدانى تىپتەن قولايلى. نەگىزگى سۇراق بولىپ وتىرعان رەاكتور ءتۇرىن تاڭداۋعا قاتىستى ساراپشى, اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتىنىڭ رەاكتوردان تىس سىناقتار ءبولىمىنىڭ باستىعى اسان اقاەۆ ءوز پىكىرىن ايتتى.
– بۇل ماڭىزدى قۇرىلىس ءۇشىن ءىىى جانە ءىىى + بۋىن رەاكتورلارى قاراستىرىلادى. وسى رەاكتورلار مۇمكىندىگىنشە قاۋىپسىز. ءبىر-ءبىرىن قايتالايتىن ءپاسسيۆتى جانە بەلسەندى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى بار. ءپاسسيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى سىرتقى ەنەرگيانى قاجەت ەتپەيدى ءارى تابيعي فيزيكالىق زاڭداردىڭ اسەرىنە قابىلەتتى. مىسالى, اۋىرلىق كۇشى رەاكتوردى قاۋىپسىز كۇيگە كەلتىرۋ ءۇشىن وپەراتور قاتەلەسكەن جاعدايدا نەمەسە ارەكەتسىزدىك ورىن السا دا وڭ ناتيجەسىن بەرەدى. ءپاسسيۆتى سالقىنداتۋ جۇيەلەرى قازىرگى ۋاقىتتا پەرسونال تاراپىنان تولىق ارەكەتسىزدىك كەزىندە 3 تاۋلىك ىشىندە اپاتتىق رەاكتوردان جىلۋدى دەربەس بۇرۋعا قابىلەتتى, – دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشى.
مامانداندىرىلعان فيزيكالىق كەدەرگىلەردىڭ جيىنتىعى, اپاتقا قارسى ارەكەت ەتۋ شارالارىنىڭ كەشەنى قازىرگى زامانعى اەس-ءتىڭ تەرەڭ ەشەلوندالعان قورعانىسىن قۇرايدى. يادرولىق ءبولىنۋ رەاكتسياسى كەزىندە پايدا بولاتىن راديونۋكليدتەردىڭ شىعۋىنا العاشقى فيزيكالىق كەدەرگى – يادرولىق وتىننىڭ ءوزى. وسى تۇستاعى نازىك بايلانىستى ۇعىنۋىمىز قاجەت. ەكىنشى توسقاۋىل – يادرولىق وتىن ورنالاسقان وتىن بولەتىن ەلەمەنتتىڭ گەرمەتيكالىق مەتالل قابىعى. ال قالىڭدىعى شامامەن 20 سم بولات رەاكتوردىڭ كورپۋسى ءۇشىنشى توسقاۋىل بولادى. ءتورتىنشى توسقاۋىل – باستاپقىدا 8 بالدىق جەر سىلكىنىسىنە, سۋ تاسقىنىنا جانە ءتىپتى ساعاتىنا 720 شاقىرىم جىلدامدىقپەن ۇشاتىن 400 توننالىق ۇشاقپەن سوقتىعىسۋعا ءتوزىمدى قوس گەرمەتيكالىق كونتايمەنت.
«يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» ساراپشىسى د.بورگەكوۆ مامانداردى دايارلاۋ دا وزەكتى ماسەلە دەپ وتىر. قازىر ينستيتۋت يادرولىق فيزيكا سالاسىندا ماماندار دايارلايتىن ەلدىڭ ءتورت وقۋ ورنىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتقان. ولار – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى, د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى. وسى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى ينستيتۋتتا عىلىمي-پراكتيكالىق تاعىلىمدامادان وتۋگە, ءوز عىلىمي جۇمىستارىن جاساۋعا, وقۋدان بوس ۋاقىتىندا قوندىرعىلاردا جۇمىس تاجىريبەسىن مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك الادى. وسى جىلى ءبىلىم الۋشىلار كونتينگەنتى 253 ادامدى قۇرايدى, ال كەيىنگى 12 جىلدا 1 600-دەن استام مامان دايارلاندى.
سونىمەن قاتار ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى بۇكىل الەمگە تانىمال «MIT», «CERN» سياقتى عىلىمي ۇيىمداردا تاعىلىمدامادان ءوتىپ, بىرلەسكەن زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. تەك كەيىنگى 5 جىلدا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى 30-دان استام PhD, ال ءوزىنىڭ بارلىق قىزمەتى ءۇشىن دوكتورانتۋرا, كانديدات جانە PhD عىلىمي دارەجەلەرى بار 300-دەن اسا عالىمدى دايارلادى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ وكىلى گۇلميرا مۇرسالوۆا ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق سەكتورى ءداستۇرلى جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى تەڭەستىرۋگە ۇمتىلىپ, بەلسەندى دامىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ نەگىزگى ۇلەسى جالپى ءوندىرىستىڭ 66%-ىن قامتاماسىز ەتەتىن كومىر ستانسالارىنا تيەسىلى. سونىمەن قاتار جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى (جەك) سەكتورى ايتارلىقتاي ءوسىپ جاتىر. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەك ءوندىرۋ ۇلەسى شامامەن 6%-عا جەتتى.
– ەلدىڭ ەنەرگيا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ونەركاسىپ پەن ەكونوميكانى تۇتاستاي دامىتۋ ءۇشىن تۇراقتى ەنەرگيا كوزدەرىن سالۋ قاجەت. قازىردىڭ وزىندە ەڭ جوعارى ساعاتتاردا تاپشىلىقتى سەزىنەمىز جانە شەكارالاس ەلدەردەن ەلەكتر ەنەرگياسىن جوسپارلى تۇردە ساتىپ الامىز. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ 112,8 ملرد كۆت ساعاتتى قۇرادى, سودان كەيىن تۇتىنۋ 115 ملرد كۆت ساعات بولدى. 2 ملرد كۆت ساعاتتان استام ەنەرگيا نەمەسە 2023 جىلى جالپى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ شامامەن 2%-ى رەسەيدەن ساتىپ الىندى. وسى جىلدىڭ 6 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كولەمى 60 ملرد كۆت ساعات بولدى, ونىڭ 1 ملرد كۆت ساعاتى كورشىلەردەن ساتىپ الىندى, – دەدى ول.
ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ساراپشى, «قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق اسپەكتىلەرى» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى الماز ابىلداەۆتىڭ پىكىرىنشە, اەس قۇرىلىسى كوپتەگەن مۇمكىندىككە جول اشادى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە بارلىق زاماناۋي ەكولوگيالىق ۇردىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, اۋاعا شىعارىندىلاردى ازايتۋ ارقىلى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەدى.