وتباسى – ەلدىك ءداستۇردىڭ اسىل ارقاۋى. وتباسى ينستيتۋتىنداعى وزگەرىستەردىڭ نەگىزىندە مادەنيەتىمىز بەن ەكونوميكامىزداعى قۇبىلىستاردى اڭعارۋعا بولادى. ونىڭ قۇرىلىمى, ءتۇرى ىشكى ءارى سىرتقى فاكتورلارعا بايلانىستى. ۋاقىت وتە كەلە وزگەرىسكە ۇشىرايتىنى دا زاڭدىلىق.
وسى تۇرعىدا عىلىمداعى وتباسى ينستيتۋتىنا قاتىستى تالداۋ جۇرگىزۋدە قولدانىلاتىن ءتيىمدى تاسىلدەردىڭ ءبىرى – وتباسى مۇشەلەرىنىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرىن زەرتتەۋ. وقىرمان نازارىنا قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى 2024 جىلى وتكىزگەن «بەرەكەلى وتباسىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار» زەرتتەۋىندەگى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءوزارا مىندەتتەردى بولۋگە قاتىستى تالداۋ مالىمەتتەرىن ۇسىنامىز.
الىنعان دەرەكتەرگە سايكەس, رەسپوندەنتتەردىڭ 50%-ى وتباسىنى قارجىلاي قامتاماسىز ەتۋدى تەڭ ءبولىسۋ قاجەت دەگەن پىكىردە. بىراق ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋ 45% جاعدايدا كۇيەۋىنە جۇكتەلەدى, ال ايەلدەر تەك 2,4% جاعدايدا وتباسىندا تابىس تابۋى كەرەك دەگەن ويدا. وتباسىلىق بيۋدجەتتى باسقارۋ كوپ جاعدايدا (55,5%) ءوزارا بىرلەسىپ جۇزەگە اسادى. ەلىمىزدىڭ ءاربىر بەسىنشى (19,9%) وتباسىندا ەر ازاماتتار وتباسىلىق بيۋدجەتتى باسقارادى. زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا سايكەس ايەلدەر ەرلەرگە قاراعاندا بيۋدجەتتى كوبىرەك باسقاراتىنى انىقتالدى (21,8%).
بالالارعا كۇتىم جاساۋ جانە تاربيەلەۋ جونىندەگى مىندەتتەر 50,6% اتا-انالار اراسىندا بولىنەدى, وتباسىلاردىڭ 31,2%-ىندا بالا انانىڭ قاراۋىندا, ال 2,5%-ىندا اكەنىڭ قامقورلىعىندا بولاتىنىن ايتادى. ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋعا كوپ جاعدايدا ايەلى كۇيەۋىمەن بىرگە (55%) نەمەسە نەگىزىنەن ايەلدەر (35,7%) بارادى. دەگەنمەن وتباسىندا (5,4%) ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الاتىن ەر ادامدار دا بار.
تاماق دايىنداۋ, ىدىس جۋ, ءۇي تازالاۋ, كىر جۋ جانە ۇتىكتەۋ سياقتى تۇرمىستىق شارۋالار – 75%-دان اسا جاعدايدا ايەلدىڭ مىندەتىندە. ال 1%-دان از جاعدايدا ەر ادامعا جۇكتەلەتىنى انىقتالعان. بىراق ۇيدەگى تۇرمىستىق مىندەتتەردى تەڭ دارەجەدە اتقاراتىن وتباسىلار دا بارشىلىق. وتباسىلاردىڭ 18,9%-ى – تاماق دايىنداۋ, 16,7%-ى – ءۇي جيناۋ, 14,1%-ى – ىدىس جۋ, ال شامامەن 10%-ى كىر جۋ جانە كيىم ۇتىكتەۋ شارۋالارىن ەرلى-زايىپتى بىرگە اتقاراتىنىن ايتادى.
ياعني كوبىنە ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋ جانە اقشانى كادەگە جاراتۋ جۇبايلاردىڭ اراسىندا بىرلەسىپ ورىندالادى. بۇل تەندەنتسيا كوپ جاعدايدا قالالىق ەلدى مەكەندە تۇراتىن ەگاليتارلىق (ەگاليتارلىق وتباسى – ەرلى-زايىپتىلار وتباسىن تەڭ دارەجەدە باسقارادى, كوبىنە تۇرمىستىق مىندەتتەردى بىرلەسىپ ورىنداۋ مانەرىندە پايدالانىلادى), نۋكلەارلىق (نۋكلەارلىق وتباسى – اتا-انا مەن ولاردىڭ بالالارىنان, ياعني ەكى ۇرپاقتان تۇراتىن وتباسى) وتباسىلارعا ءتان قۇبىلىس. بۇعان قوسا اتا-انالاردىڭ بالالارعا قاتىستى مىندەتتەردى بىرگە اتقارۋ مەن ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋ ۇدەرىسىنە بىرلەسىپ قاتىسۋ – نۋكلەارلىق, ەگاليتارلىق وتباسىنىڭ تاعى ءبىر ايقىن بەلگىسى.
دەگەنمەن حالىقتىڭ ەداۋىر بولىگى ءالى دە ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى ءداستۇرلى وتباسىعا كەلىڭكىرەيدى. ماتەريالدىق مىندەتتەردى ەر ادام الىپ, ال تۇرمىستىق شارۋالار مەن بالا تاربيەلەۋ كوپ جاعدايدا ايەلگە ارتىلادى. بىراق بۇل جەردە تۇرعىلىقتى جەرىن ەسكەرگەن ابزال. سەبەبى قالا مەن اۋىل اراسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بولۋى مۇمكىن.
اۋىلدا تۇراتىن وتباسىلاردا مال كۇتىمى مەن باقشاداعى جۇمىستار بولعاندىقتان, ول مىندەتتەر ءوزارا تەڭ بولىنبەيدى. مال كۇتىمىنە بىرلەسىپ ارالاسۋ وتباسىلاردىڭ 19,9%-ىندا, باقشاداعى جۇمىس وتباسىلاردىڭ 29,6%-ىندا كەزدەسەدى. قالعان وتباسىلاردا بۇل مىندەتتەردى ەر ادامدار ءجيى ورىندايدى. رەسپوندەنتتەردىڭ تۇراتىن جەرى بويىنشا مىندەتتەردى بولۋدەگى ايىرماشىلىقتار بايقالادى. ماسەلەن, قالاداعى وتباسىلار اۋىلداعى وتباسىلارعا قاراعاندا كوبىنە بيۋدجەتتى ءبولۋ, ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋ, تاماق دايىنداۋ, تازالاپ-جۋ, كيىم ۇتىكتەۋ جانە ىدىس جۋ سياقتى جۇمىستاردى ءوزارا بولىسەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ۇيگە شاعىن جوندەۋ جۇرگىزۋ نەگىزىنەن ەر ادامعا (54,6%) جۇكتەلەدى.
جالپى العاندا, وتباسى ءتۇرى مەن قۇرىلىمى – ارقاشان بەلگىلى ءبىر قوعامداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلار مەن دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ كورىنىسى. بارلىق تاريحي كەزەڭدەر مەن قوعامدار ءۇشىن وڭتايلى وتباسى فورماسى جوق. وتباسىنىڭ ءتۇرى, قۇرىلىمى ءاردايىم بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدە قوعامنىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن مۇمكىندىكتەرىنە قاراي بەيىمدەلەدى. مىسالى, ۇزاق ۋاقىت بويى ادامدار ءۇشىن نەگىزگى قىزمەت اۋىل شارۋاشىلىعى, جەر وڭدەۋ بولعاندىقتان, وتباسىلىق قاتىناستاردىڭ باسىم ءتۇرى كەڭەيتىلگەن ءداستۇرلى وتباسى بولدى. ياعني وتباسىنداعى ءبىر شاڭىراق استىندا بىرنەشە ۇرپاق ءومىر ءسۇرىپ, ءبىر ءۇي شارۋاشىلىعىن جۇرگىزدى. بۋ قوزعالتقىشى ويلاپ تابىلىپ, ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا ورىن العاننان كەيىن ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى كۇشەيدى. سونىمەن قاتار كەڭەيتىلگەن وتباسىلىق قارىم-قاتىناس ءوز كۇشىن جوعالتا باستادى. ەكى ۇرپاقتان – اتا-انالار مەن ولاردىڭ بالالارىنان تۇراتىن نۋكلەارلىق وتباسىعا اينالدى. پوستيندۋستريالىق داۋىردە, نۋكلەارلىق وتباسىلاردان باسقا ازاماتتىق نەكەلەر, اجىراسۋ دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى دە ءبىر جاعىنان ايەلدەردىڭ ەكونوميكاداعى ءرولىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بولدى.
وتباسى – الەۋمەتتىك ەلەمەنت رەتىندە قوعاممەن تىعىز بايلانىستا. قوعامنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايلارى مەن قۇرىلىمى وتباسىنىڭ فورماسىنا جانە ونداعى رولدەردىڭ بولىنۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.
تەمىرلان تولەۋ,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى