جۋىقتا عانا ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ نەمەرەسى ابىل جازۋشى مۇراعاتىنان ءبىر بەينەجازبا جىبەرىپتى. سارى دالادا جاياۋ جۇرگەن ءبىر توپ زيالى. ورتادا – ماڭدايى جارقىراپ, قولىن سەرمەگەن سايىن ءار تاستىڭ تاريحىن جاتقا سوعىپ تۇرعان ابىز ءابىش. تابانىنىڭ استىنداعى توبەنىڭ كيەسىن سەزىنىپ, اتا-بابانىڭ رۋحى قونعانداي تولعاتادى كەلىپ. سوناۋ قاتپار-قاتپار دۇنيەنىڭ دۇبىرىندە قالعان عاسىرلاردان تەبىرەنە سىر شەرتەدى. نە دەگەن تولاسسىز ءبىلىم دەسەڭىزشى. ءدال ءبىر قازعان سايىن بۇرق-سارق ەتىپ بۇلقىنا اتقىلايتىن بۇلاق سىندى. قارىمدى قالامگەر, كورنەكتى تۇلعانىڭ قانداي بەينەسى بولسا دا وقىرمانعا ىستىق ەمەس پە؟ سوناۋ ەسكى جىلداردىڭ ەلەسىندە تۇسىرىلگەن بەينەجازبانى تاريحتىڭ مونشاق-كوزىندەي, كەشەگى كۇننەن قالعان ءبىر بەلگىدەي قابىلداپ, وتكەن ۋاقىتقا ساپار شەكتىك.
ءيا, بۇل – 2001 جىل ەكەن. سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشى ابىز ءابىشتىڭ وبلىستارمەن تانىسىپ, سايرام ماڭىنداعى مارتوبەگە بارعان ساپارى. قاسىندا – سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان» رگ» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ پەن ءوڭىر جۋرناليستەرى بار.
ءابىشتىڭ ۇلت تاريحىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك ماڭىزى ۇلكەن بۇل مەكەن تۋرالى ايتقان العاشقى ءسوزى – ناعىز تاريحي باعا. «بۇل جەر – قازاق تاريحىنىڭ ەڭ گاۋھار توبەسى. قازاق تاريحىندا بۇدان قاسيەتتى جەر بولۋى مۇمكىن ەمەس», دەيدى جازۋشى.
ءيا, تەرەڭنەن تولعاتساق, ارعى ابىلقايىر قايتىس بولعاننان كەيىنگى قازاق حاندىعىنىڭ دۇرىستاپ بىرىگۋى وسى جەردە جۇزەگە اسقان. قازاقتىڭ العاشقى زاڭدىق-قۇقىقتىق جوسپارىنىڭ ءبارى وسى توبەدە جاسالعان.
«ول كەزدە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىندا قىرعىز, قاراقالپاق اعايىندار بار. بۇل جەردە قۇرىلتاي وتكىزگەن ەڭ سوڭعى بيلىكشى – تاۋكە حان. ول ءۇش تاراپتان كەلەتىن بۇكىل حانداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, قازاقتىڭ ءۇش جۇزىنە ءۇش ۇلىس قىلىپ قونىس بەرىپ, ءار رۋعا ەنتاڭبانى قايتادان تاڭبالاپ, ارقايسىنىڭ جۇرەتىن سۋىن, باراتىن ءورىسىن, كوشى-قونىن – ءبارىن وسى تۇستا بەلگىلەگەن. قازاقتار جىلىنا ەكى رەت قۇرىلتاي وتكىزگەن – بىرەۋىن كوكتەمدە, بىرەۋىن كۇزدە. باس قۇرىلتاي وسى مارتوبەدە وتكەن. حالىقارالىق جاعدايدى دا وسى جەردە تالقىلاعان. شىعىستا ول كەزدە جوڭعار تاراپىنان ۇلكەن قىسىمشىلىقتار بولىپ تۇردى. سوعان بايلانىستى جاسالاتىن حارەكەتتەردىڭ ۇلى جوباسى وسى جەردە كەلىسىلگەن. سوندىقتان بۇل – مارتوبە. ءبىر جاعىنان قاراساڭ, مارتەبە – قازاقتىڭ ەڭ ۇلكەن ستاتۋستى بيىگى», دەپ باعالايدى.
جوڭعارلاردىڭ ۋاقىتشا جەتىسۋ اۋماعىن وزىنە قاراتۋىنا بايلانىستى ەڭ سوڭعى قازاقتىڭ باسىنا كۇن تۋعان – وسى سايرامنىڭ الىنۋى بولعانىن دا بىلەمىز. ويتكەنى سايرامنىڭ الىنۋىندا دا جوڭعارلار قازاقتىڭ كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنداعى جاعدايىن پايدالانعان.
«قازاقتاردىڭ ۇلكەن ساياسي بىرلىگىنە نۇقسان كەلتىرۋ ءۇشىن وسىندا تۇراتىن بايىرعى سايرامدىقتاردىڭ اقسۇيەك تۇقىمدارىنىڭ ارقايسىنان 60 ۇيدەن امانات العان. سايرام قالاسىنداعى بارلىق كاسىپكەرلەردى, ونەر ادامدارىن قۇل قىلىپ ايداپ اكەتىپ, شىعىس تۇركىستاندا وزدەرىنىڭ سايرام دەگەن قالاسىن سالدى. مىنە, ءسويتىپ وسى سايرامنىڭ ۋاقىتشا تاپتالىپ قالۋىنا بايلانىستى قازاق بيلىكشىلەرى قۇرىلتايلارىن ەندى مارتوبەدە ەمەس, ورتا شىرشىقتىڭ بويىنداعى كۇلتوبەدە وتكىزگەن. قازىر ول توبە جوق – ماقتا سالىندى, كەڭىستىكتەردىڭ استىندا قالىپ قويدى. سول كەزدەردە ءماسليحات ورىندارىنىڭ ءبىر جەردەن ءبىر جەرگە كوشۋىنىڭ بارىسىندا 1711 جىلى قاراقۇم سەزى قاراقۇمدا ءوتتى. ودان كەيىنگى 1726 جىلى ەڭ سوڭعى ۇلكەن قۇرىلتاي ورباسىدا ءوتتى. سوندا بۇل جەردى شىن مانىندەگى قازاقتىڭ تاريحي ءبىرىنشى پارلامەنتىنىڭ ورنى دەپ تۇسىنۋگە بولادى», دەيدى ءابىش كەكىلباي ۇلى.
ءوڭىر ءتىلشىسىنىڭ ء«ابىش اعا, ءيسى قازاق ءۇشىن قاسيەتتى جەر سانالاتىن مارتوبەنى كەلەر ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرۋ تۇرعىسىنداعى ويىڭىز قانداي؟» دەگەن سۇراعىنا دا سالماقتى جاۋاپ بەرەدى. ءتىپتى, بۇگىنگى كۇندە دە وزەكتى ماسەلەنىڭ شەشىمىن ايتىپ تۇرعانداي.
«مۇرا ەتىپ قالدىرۋدىڭ ەڭ ۇلكەن جولى – تاريحتى جاماماۋ كەرەك. تاريحقا جوندەۋ جاراسپايدى. قازىر ءبىز ءسال نارسە بولسا, تاريحتى اسەمدەۋگە كىرىسەمىز. ول ءبىزدى تاريحتان الاستاتادى. مەنىڭشە, وسى تاريحي لاندشافتى ساقتاۋ كەرەك, مىنا قالعان توبەگە ەشتەڭە قوسپاۋ كەرەك. وسى قالپىندا ساقتاپ, جان-جاعىنا كەلەتىن جول سالىپ, الىسىراق اڭگىمە قۇراتىن جەرلەر سالۋ كەرەك. جىل سايىن وسى جەردە ۇرپاقتاردىڭ باسقوسۋى ما, الدە زيالىلاردىڭ باسقوسۋى, اقساقالداردىڭ تاربيە, زامان بارىسى جونىندە اقىلداسۋىنا لايىقتى جيىندار وتكىزىپ تۇرۋ كەرەك. بۇرىنعى ەكى كەزەڭ سياقتى ەكى كەزەڭدە كەلىپ, ءپاتۋا, حالىقتىڭ ءوزىنىڭ ءپاتۋاسى, ۇكىمەت ارالاسار-ارالاسپاس, بيلىك الىسۋ, ساياساتتانداندىرىلعان ءماسليحات ەمەس, قازاقتىڭ تاربيەسى, قازاق بالاسىنىڭ كەلەشەگى, كاسىپكە ۇيرەنۋ, مىنا زاماندا نەدەن تارتىنۋىمىز كەرەك, نەدەن بەزىنۋىمىز كەرەك, نەگە ۇيرەنۋىمىز كەرەك دەگەن ءپاتۋانى وسىنداي جەردە جۇرگىزسە, دۇرىسىراق بولار ەدى دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى ابىز قالامگەر.
ءيا, وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ايتىلعان ءابىشتىڭ ايتۋلى ءسوزىن («تاريحتى جاماماۋ كەرەك») وسى قوعامدا دا قايتا ەسكە الاتىن, جادىدا جاتتاپ, باعىت قىلىپ ۇستايتىن ساتتەر كەزدەسىپ جاتادى. اتتەڭ...
جالپى, مارتوبە مەكەنى قالامگەر ابىشكە تاڭسىق ەمەس. جازۋشى تاريحي تاقىرىپتى «ەلەڭ-الاڭ», «ۇركەر» روماندارىندا قاۋزاعان. «بۇرىن ءۇش ءجۇزدىڭ داستارقانى بىرگە جايىلىپ, قامشىسى قاتار جاتار مۇنداي جيىندار سايرام شاھارىنىڭ كوك جەلكەسىندەگى مارتوبەدە ءوتۋشى ەدى» دەپ جازادى («ۇركەر»). ءۇش ءجۇزدىڭ ءماسليحاتى جايىندا ءھام اينالاسىنداعى تاريحي وقيعالاردى شەبەر ورە وتىرىپ, روماننىڭ جەتى بەتىنە تارقاتا سۋرەتتەيدى.
مەملەكەتتىك حاتشىمەن بىرگە ساپارلاس بولعان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ «ابىز ءابىش» كىتابىندا دا وسى «ۇركەردەگى» مارتوبە جيىنىنىڭ ءسان-سالتاناتىن جازادى.
«وسىندا ءبارى بار – ەلدىگىمىز دە, بىرلىگىمىز دە, تاريحىمىز دا, ءداستۇرىمىز دە, ونەرىمىز دە, ەستەتيكامىز دا, ەتنوگرافيامىز دا, مەنتاليتەتىمىز دە... ال قاراڭىز: «وسىناۋ ىرگەسى اجىراماس ءۇش باۋىر تاۋدىڭ تۋ سىرتتارىندا ءۇش باۋىر ەل جاتار-دى.
مارتوبەدەگى جيىنعا الاتاۋدىڭ قويناۋ-قويناۋىنان ساۋلاي توگىلىپ, توپان سۋداي قاپتاپ ۇلان-اسىر ۇلى ءجۇز توبى كەلەر-ءدى. قاراتاۋدى تەرىسكەي اينالىپ, سوناۋ تورعاي مەن ەرتىس اراسىنداعى سالقىن بەلدەر مەن ساۋمال كولدەردى سايرانداي كوشكەن جويقىن وردا – ورمانداي قالىڭ ورتا ءجۇزدىڭ قارا قۇرىم توبى قاپتاعايلار-دى. قاراتاۋدى كۇنگەي اينالىپ جىلقىسى جايىق پەن جەمگە, تۇيەسى جويقىنداريا مەن سويقاندارياعا, اقتىلى قويى ەلەك پەن ىرعىزعا قاپتاي جايىلىپ, داليىپ جاتقان كيىزدەي تۇتاس كىشى ءجۇزدىڭ وڭمەڭدەگەن وجەت قولى باتۋعا بەت العان قىپ-قىزىل كۇن استىنان قۇيىنداتىپ قۇيعىتا قۇلار-دى. شارتاراپتان قىزىلدى-جاسىل كوش كورىنەر-ءدى. كوشتىڭ ءبارى مارتوبە ماڭىنىڭ مايساسىن باسپاي, باستارىن الىستان ىركەر-ءدى. ءبىر جاعى سوناۋ قوشقار اتا بويى, ءبىر جاعى مىناۋ سايرام سۋ, الدى اناۋ قازىقۇرت, جاعالاي جازىققا القاداي ءتىزىلىپ اق جۇمىرتقا اۋىلدار قونار-دى». پاھ, شىركىن دەسەڭىزشى! نەتكەن سۋرەت, نەتكەن ءتىل, تۋعان حالقىنا, ونىڭ ءومىر سالتىنا, ادەت-عۇرپىنا, ەلدىگىمىزگە دەگەن نەتكەن پەرزەنتتىك ماحاببات! بىرلىك اپوفەوزى عوي بۇل! وسىنداي حالىقتىڭ پەرزەنتى بولعانىڭ ءۇشىن قالاي عانا ماقتانباسسىڭ, ەلىڭنىڭ ەلدىگىن وسىنداي سۇيىسپەنشىلىكپەن سۋرەتتەيتىن, وسىنداي تىلمەن توگىلدىرىپ تۇسىرەتىن قالامگەرمەن زامانداس بولعانىڭ ءۇشىن تاعدىرىڭا قالاي عانا تاۋبە ەتپەسسىڭ؟» دەيدى اۆتور.
ءيا, جازۋشى نە جازسا دا زەرتتەپ, تانىپ, تەرەڭىنەن قاۋزاپ, تۇبىنەن قازىپ جازسا كەرەك. ءابىش رومانىندا مارتوبەنى مىسالعا كەلتىرەر جولدار جەتەرلىك. تۇتاس شىعارمانىڭ ءوزى شەبەرلىك پەن تاريحي وقيعالارمەن قاتار ءورىلىپ وتىرادى. بەينەجازباداعى ءابىشتىڭ سونشالىق توگىلىپ سويلەۋىنىڭ ءبىر سىرى دا وسىندا شىعار.
سوناۋ 2000 جىلدارى وڭتۇستىك وڭىردە قىزمەت ىستەگەن ادەبيەتتانۋشى قۇلبەك ەرگوبەك مارتوبەنىڭ قالاي جاڭعىرىپ, تاريحي ورىنعا اينالعانىن ەسكە الدى.
«مارتوبەنى ءبارىمىز اۋىزدان-اۋىزعا تارالعان اڭىز-اڭگىمەلەر ارقىلى بىلدىك. بىراق, تاپ ابىشتەي بىلمەيدى ەكەنبىز. ءابىش ءوزىنىڭ «ەلەڭ-الاڭ», «ۇركەر» رومانىندا وسى مارتوبە جايىندا جازعان ءبىرسىپىرا مالىمەتى بار. ءابىشتىڭ جادى سۇمدىق بولاتىن. سول 2001 جىلى وڭتۇستىككە ارنايى ساپارمەن كەلگەن كەزدە ول ءبىر عانا ماسەلە كوتەردى – مارتوبەنى تاريحي ورىنعا اينالدىرىپ, جاڭعىرتۋ. ءسويتىپ سول جىلدارى مارتوبە ەلىمىزدىڭ رامىزدىك سيپاتتاعى جيىندارىن وتكىزۋگە جارايتىن قارا ورىنعا اينالدى. اشىلۋىنا ءابىش كەكىلباي ۇلى ارنايى كەلدى. مارتەبەلى ءسوز سويلەپ, تەلەگەي-تەڭىز تولقىپ تۇرىپ, قايداعى-جايداعى تاريحتى قوزعاپ, قازاقتىڭ تاريحىنىڭ ءوزى شەرلى تاريح قوي, سونى بوتاداي بوزداتىپ ايتقانى بار. وشكەنىمىز قايتا تىرىلگەندەي مارە-سارە بولعان ەدىك», دەيدى قۇلبەك ەرگوبەك.
بۇگىندە مارتوبە – سول مارتوبە. سول توبە, سول دالا. ءابىش كەيىلباي ۇلى ايتقانداي, ايتارلىقتاي وزگەرىس ەنگىزىلمەگەن. سول كۇيىن ساقتاپ تۇر. تەك قازىر شىمكەنت قالاسى, قاراتاۋ اۋدانىنا قارايدى. قورشالعان قاراۋ الاڭى بار (وعان ساتىمەن شىعادى), وندا توبەنىڭ تاريحى جازىلعان تاقتايشا قويىلعان. سىرتىندا اۆتوتۇراق پەن قول جۋاتىن جەرى دە قاراستىرىلعان.
ەندى رەسميلىكتەن ادا ۇلتتىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا قاتىستى ءپاتۋالى جيىندار وتكىزىلىپ تۇرسا, ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ءبىر اماناتىن ورىنداعان بولار ەدىك.